MỞ ĐẦU Thuốc lá là một trong những sản phẩm có số người sử dụng nhiều trên thế giới. Việc sản xuất thuốc lá tuy không được khuyến khích nhưng ngày càng phát triển và mở rộng cùng với sự gia tăng mạnh về thị trường tiêu thụ. Ngành công nghiệp thuốc lá đã mang lại lợi ích không nhỏ về kinh tế cũng như xã hội cho nhiều quốc gia: giải quyết công ăn việc làm, đóng góp đáng kể vào nguồn thu cho ngân sách Nhà nước và địa phương. Ở Việt Nam Tổng Công ty Thuốc lá Việt Nam là đơn vị sản xuất thuốc lá chủ yếu với 3 đơn vị hạch toán phụ thuộc, 18 công ty con, 10 công ty liên kết, ngành sản xuất thuốc lá sử dụng khoảng 18.
Sản lượng thuốc lá của cả nước trung bình là 4.500 triệu bao mỗi năm. Tuy nhiên, xét về mặt tác hại thì thuốc lá là một ngành sản xuất có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe người lao động. Ehsay đã đề cập đến ảnh hưởng sinh học ở công nhân tiếp xúc nghề với bụi thuốc trong quá trình sản xuất [41]. Theo thống kê của K.
Lee thì trong số công nhân tiếp xúc nghề nghiệp với nicotin, tỷ lệ bị ung thư phổi là 4% [39]. Hiện nay, những hậu quả do khói thuốc lá gây ra đã lên đến mức đáng báo động tại Việt Nam cũng như ở các nước trên thế giới. Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), cứ 8 giây lại có một người chết do thuốc lá. Mỗi năm thuốc lá giết hại 4,9 triệu sinh mạng trên toàn thế giới.
Ở Việt Nam mỗi năm có 40.000 người tử vong vì các bệnh liên quan đến thuốc lá, gấp gần bốn lần số ca tử vong do tai nạn giao thông. Trong khói và bụi thuốc lá chứa trên 40 chất có khả năng gây ung thư như nicotin, cacbon monoxit, các hợp chất vòng thơm…. trong đó nicotin là Trường Đại học Khoa học Tự nhiên 1 Khoa Môi trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Kiều Trang thành phần chính gây hại đến sức khỏe con người, nó là chất gây độc thần kinh rất mạnh, gây ảnh hưởng đến da, phổi, tim mạch. Trong quá trình sản xuất thuốc lá đã làm thải ra một lượng khói và bụi thuốc lá đáng kể gây ảnh hưởng đến sức khỏe người lao động tại nơi sản xuất.
Ở nước ta vấn đề về sức khỏe của công nhân làm việc trong môi trường thuốc lá đã được nghiên cứu từ những năm 1960. Năm 1996, bệnh nhiễm độc nicotin được công nhận là bệnh nghề nghiệp. Tuy nhiên, vẫn chưa có những nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này để đưa ra lời cảnh báo và biện pháp giảm thiểu tác hại của khói thuốc lá trong khu vực sản xuất đến sức khỏe người lao động. Với mong muốn tìm hiểu được mức độ ô nhiễm và mối tương quan giữa nicotin trong môi trường khí nơi sản xuất thuốc lá với sức khỏe người lao động, luận văn đã lựa chọn đề tài “Đánh giá mức độ ô nhiễm nicotin trong môi trường khí nơi sản xuất thuốc lá và tác động của nó đến sức khỏe người lao động” để có thể đưa ra lời cảnh báo về mức độ ảnh hưởng của nicotin trong không khí xung quanh khu vực sản xuất thuốc lá đến sức khỏe người lao động.
Hơn thế nữa, luận văn hy vọng phương pháp xác định nicotin trong không khí và trong máu người lao động cho phép giúp phát hiện sớm nicotin trong máu các đối tượng nghiên cứu để dự phòng hậu quả đáng tiếc do quá trình tiếp xúc nghề nghiệp với nicotin. Nghiên cứu của đề tài tập trung vào các nội dung sau: Xác định hàm lượng nicotin trong môi trường không khí của nhà máy sản xuất thuốc lá. Xác định hàm lượng nicotin trong máu của người lao động làm việc tại các bộ phận trong nhà máy sản xuất thuốc lá. Tìm hiểu mối liên quan giữa hàm lượng nicotin trong không khí và hàm lượng nicotin trong máu với tình trạng bệnh lý của người lao động.
Trường Đại học Khoa học Tự nhiên 2 Khoa Môi trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Kiều Trang CHƢƠNG 1. Tìm hiểu về nicotin 1. Nguồn gốc Nicotin là một loại ankanoid bay hơi mạnh tìm thấy trong các cây họ Cà (Solanaceae), chủ yếu trong cây thuốc lá, và với số lượng nhỏ trong cà chua, khoai tây, cà tím và ớt Bell. Nicotin là tên gọi được đặt theo tên của một nhà ngoại giao người Pháp Nicot (1530 - 1600), ông đã gửi thuốc lá và hạt của nó từ Bồ Đào Nha tới Paris vào năm 1550 và cổ vũ cho các ứng dụng y tế của nó.
Nicotin được các nhà hoá học người Đức, Posselt & Reimann chiết xuất ra khỏi cây thuốc lá vào năm 1828. Công thức hoá học của nicotin được Melsen miêu tả vào năm 1843, được A.Pictet và Crepieux tổng hợp lần đầu tiên vào năm 1893. Nicotin được tổng hợp sinh học thực hiện từ gốc và tích luỹ trên lá thuốc lá chứa 2 - 10%, một số loại thuốc lào có thể chứa đến 16% nicotin. Lá thuốc càng già càng chứa nhiều nicotin.
Cấu tạo và tính chất hóa lý của nicotin Hình 1. Cấu trúc phân tử nicotin Nicotin có công thức hóa học là C10H14N2. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên 3 Khoa Môi trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Kiều Trang Nicotin là một chất lỏng, sánh như dầu, có mùi hắc, có vị cay nóng, tan trong nước, tan mạnh trong dung môi hữu cơ, hút ẩm và có thể trộn lẫn với nước trong dạng bazơ của nó. Là một bazơ gốc nitơ, nicotin tạo ra các muối với các axít, thông thường có dạng rắn và hòa tan được trong nước.
Cấu tạo phân tử của nicotin Nicotin là một chất không màu, chuyển thành màu nâu khi cháy và có mùi thuốc khi tiếp xúc với không khí. Nicotin dạng bazơ tự do sẽ cháy ở nhiệt độ thấp hơn điểm sôi, và hơi của nó bắt cháy ở nhiệt độ 95ºC trong không khí cho dù áp suất hơi thấp. Phần lớn nicotin bị cháy khi người ta đốt điếu thuốc lá, trong không khí, ngoài ánh sáng, nicotin nóng chảy ở -18ºC, sôi ở 246ºC. Nicotin phản ứng kiềm mạnh tạo muối bền, kết tủa các muối kim loại nặng như Pb, Hg, khi tiếp xúc với HCl tạo khói trắng.
Tính chất dƣợc học và độc tính của nicotin Cơ quan Kiểm soát Dược và Thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp nicotin vào nhóm các chất có tính chất dược lý gây nghiện chủ yếu, tương tự như các heroin và cocain. Nicotin rất độc, trước hết nó là một chất độc thần kinh, ảnh hưởng lên các hệ thần kinh thực vật và hệ thần kinh trung ương với sự có mặt của các thụ thể nicotin trên các cấu trúc não gây kích thích và làm tê liệt hệ thần kinh [3]. Ngoài ra, nicotin còn ảnh hưởng đến hệ tuần hoàn như: thay đổi huyết áp, tăng thể tích tim, gây tổn thương hệ tim mạch, tác động trực tiếp lên cơ tim, thành mạch. Ảnh hưởng tới quá trình cấu tạo tế bào máu.
Gây đột biến Trường Đại học Khoa học Tự nhiên 4 Khoa Môi trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Kiều Trang gen, biến đổi chromosomal, mạng lưới chromatit và các axit nucleic trong tế bào lympho của máu ngoại vi [45]. Nicotin tác động lên màng não làm thay đổi hoocmon adrenal gây tác hại khôn lường, một tác hại nghiêm trọng không thể không kể đến là nguy cơ gây tử vong vì ung thư phổi. Ảnh hưởng của nicotin đến các cơ quan trong cơ thể Nicotin tác động lên các thụ thể ở hệ thống thần kinh với chất dẫn truyền thần kinh dopamine. Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh có chức năng tạo cảm hứng trong não, điều chỉnh mong muốn sử dụng các chất gây nghiện, gây bài tiết adrenaline (nhịp tim nhanh, co mạch ngoại vi, ức chế co bóp và chế tiết dịch vị dạ dày).
Tuy nhiên trong cơ thể nicotin sẽ nhanh chóng được chuyển hóa thành cotinin và thải trừ ra nước tiểu [3]. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên 5 Khoa Môi trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Kiều Trang N H CH3 N N O CH3 N H Nicotin Cotinin Hình 1. Chuyển hóa giữa nicotin và cotinin Cotinin là sản phẩm chuyển hóa đầu tiên và chủ yếu của nicotin; cotinin có bán chu kỳ sinh học dài trên 20 giờ, không có mặt ở môi trường bên ngoài mà tồn tại lâu trong các dịch sinh học như trong huyết tương, nước tiểu, nước bọt. Nicotin kích thích làm tăng năng lực nhận thức, khả năng tập trung tư tưởng, trí tuệ nhạy bén, giảm căng thẳng, tạo ra cảm giác thư giãn.
Nicotin kích thích hệ me’solimbe làm tăng tiết dopamine, làm người hút khoan khoái và gây nghiện. Tuy nhiên, nó không làm cho lú lẫn, rối loạn tâm lý, mất tinh thần như cocain và heroin. Nicotin có thể gây nhiễm độc hoặc gây tử vong (do hấp thụ bằng đường tiêu hóa). Một điếu thuốc có từ 1 - 3mg nicotin, một giọt nicotin có thể gây chết một con thỏ hay một con chó, 7 giọt nicotin làm chết một con ngựa, một giọt tiêm vào tĩnh mạch gây chết người.
Người lớn chết khi cơ thể hấp thụ 15 - 20 gam nicotin, trẻ em chỉ cần vài gam cũng có thể gây chết vì nó tăng bệnh tim mạch, ung thư…. Nicotin làm cản trở đáp ứng thở của trẻ bình thường, làm giảm các cảm thụ thể (ảnh hưởng đến việc báo động cho cơ thể tình trạng thiếu oxi khi ngủ) ở trẻ, nhất là dưới 6 tháng tuổi, dẫn đến nguy cơ đột tử ở trẻ. Nicotin là chất chủ yếu tác động lên não bộ, thay đổi tâm thế con người, cảm giác thèm ăn, và sự tỉnh táo theo những cách mà con người tìm thấy sự thoải mái và có lợi. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên 6 Khoa Môi trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Kiều Trang Nicotin có khả năng gây nghiện cao, khi bị nghiện sẽ phải gắn bó với nó một cách thường xuyên và càng ngày càng nhiều.
Mỗi năm có khoảng 35 triệu người nỗ lực từ bỏ thuốc lá. Tuy nhiên chưa đến 7% trong số này thành công trong việc cai nghiện với khoảng thời gian nhiều hơn một năm, và hầu hết đều bắt đầu hút thuốc trở lại trong vòng vài ngày. Đối với người mới hút thuốc, hệ phó thần kinh giao cảm bị kích thích, toát mồ hôi, lạnh, buồn nôn, hạ huyết áp, tim đập nhanh, ngất lịm.