Chương I: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm TNXHDN Quan điểm thứ nhất: Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (Corporate Social Responsibility hay (CSR), được hiểu là “Cam kết của doanh nghiệp đóng góp cho việc phát triển kinh tế bền vững, thông qua việc tuân thủ chuẩn mực về bảo vệ môi trường, bình đẳng về giới, an toàn lao động, quyền lợi lao động, trả lương công bằng, đào tạo và phát triển nhân viên, phát triển cộng đồng,…theo cách có lợi cho cả doanh nghiệp cũng như phát triển chung của xã hội”( Theo ngân hàng thế giới) Quan điểm thứ hai: CSR là “nghĩa vụ của thương nhân theo đuổi các chính sách để đưa ra quyết định hoặc những hành động cần thiết về các mục tiêu và giá trị cho xã hội” (Bowen, 1953) Quan điểm thứ ba cho rằng: “CSR là sự quan tâm và phản ánh của doanh nghiệp với các vấn đề vượt ra ngoài việc thỏa mãn những yêu cầu pháp lý, kinh tế, công nghệ” (Keith Davis, 1973). Quan điểm thứ tư chỉ ra rằng: “ CSR là một khái niệm chung bao gồm nhiều khái niệm khác nhau như đạo đức kinh doanh, doanh nghiệp làm từ thiện, công dân doanh nghiệp, tính bền vững và trách nhiệm môi trường. Đó là một khái niệm động và luôn được thử thách trong từng bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội đặc thù” (Matten và Moon, 2004) Như vậy, có thể thấy rằng dù có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về CSR thì bản chất của khái niệm này vẫn xoay quanh những cam kết của doanh nghiệp đóng góp vào phát triển kinh tế bền vững thông qua việc đảm bảo lợi ích DN trong khuôn khổ pháp luật hiện hành cũng như lợi ích phát triển chung của toàn xã hội.
CSR được coi là một yếu tố quan trọng như những yếu tố truyền thống khác.CSR được lồng ghép vào các chiến lược của DN và trở thành điều kiện bắt buộc để DN tồn tại và phát triển. SVTH: Nguyễn Thị An 10 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Hoàng Trọng Hùng 1. Các yếu tố cấu thành TNXHDN 1.
CSR căn cứ theo nội dung thực hiện CSR có thể được hiểu như một sự tự giác gánh vác các trách nhiệm khác, ngoài những trách nhiệm về kinh tế và pháp lý. Cụ thể hơn, là các trách nhiệm được thể hiện ở sự lựa chọn các mục tiêu của doanh nghiệp và đánh giá kết quả thực hiện, không chỉ đơn thuần dựa vào các tiêu chí lợi nhuận và phúc lợi của đơn vị mà còn dựa vào những tiêu chí về đạo đức hay tính xác đáng so với mong muốn của xã hội. CSR không chỉ đơn thuần là các hành động nhân đạo, từ thiện đối với cộng đồng mà yếu tố cấu thành nên CSR rộng hơn rất nhiều, đó là sự tổng hợp, kết hợp, bổ sung của nhiều yếu tố liên quan khác, mà thiếu một trong các yếu tố này thì không thể coi là một doanh nghiệp có trách nhiệm xã hội. Theo Carroll (1991), trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là tất cả các vấn đề kinh tế, pháp lý, đạo đức và nghĩa vụ từ thiện mà xã hội trông đợi ở doanh nghiệp trong mỗi thời điểm nhất định.
Carroll (1991, 1999) đã đưa ra mô hình kim tự tháp gồm 4 thành phần: trách nhiệm kinh tế, trách nhiệm đạo đức, trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm kinh tế. Quan điểm của Carroll về CSR được thể hiện trong hình 1.1: Mô hình kim tự tháp của Carroll Theo mô hình trên, TNXH bao gồm trách nhiệm kinh tế, trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm đạo đức và trách nhiệm từ thiện. Ranh giới giữa các chồng tháp là luôn chồng lấn tác động bành trướng lẫn nhau.Việc tuân thủ quy định pháp luật chắc chắn đưa ra các chi phí kinh tế cho doanh nghiệp. Và quy tắc đạo đức xã hội ngoài luật luôn SVTH: Nguyễn Thị An 11 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS.
Hoàng Trọng Hùng mở rộng (theo trình độ phát triển của xã hội), tạo áp lực lên hệ thống pháp luật, bắt buộc các nhà làm luật phải luôn bám sát thực tiễn xã hội. - Trách nhiệm kinh tế: tối đa hóa lợi nhuận, nâng cao tính cạnh tranh, hiệu quả kinh doanh và tăng trưởng là những điều kiện tiên quyết. Điều này là đương nhiên bởi doanh nghiệp được thành lập trước hết vì mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận của doanh nhân. Bên cạnh đó, doanh nghiệp là một thành tố cấu tạo nên xã hội, do vậy chức năng kinh doanh cần được ưu tiên và đặt lên hàng đầu.
Cũng có thể nói rằng trách nhiệm kinh tế là yếu tố nền tảng và các trách nhiệm còn lại đều phải dựa trên trách nhiệm kinh tế của doanh nghiệp. - Trách nhiệm pháp lý: hay còn được gọi là trách nhiệm tuân thủ pháp luật chính là một phần của bản cam kết giữa doanh nghiệp và xã hội. Nhà nước có trách nhiệm mã hóa những quy tắc, chuẩn mực đạo đức, xã hội vào các văn bản pháp luật. Doanh nghiệp, dựa trên cơ sở đó, sẽ theo đuổi các mục tiêu về kinh tế của mình theo những chuẩn mực, quy tắc trong các bộ luật được ban hành - Trách nhiệm đạo đức: đây là những chuẩn mực, quy tắc được xã hội thừa nhận nhưng chưa có mặt trong các văn bản luật.
Trên thực tế, những chuẩn mực xã hội luôn biến đổi và vì thế những chính sách pháp luật chỉ có thể theo sau trong quá trình biến đổi này. Do đó, pháp luật không thể phản ánh hết những đòi hỏi về những quy tắc ứng xử của xã hội. Vì vậy, trách nhiệm thực hiện đúng luật pháp là đòi hỏi tối thiểu với doanh nghiệp. Ngoài ra, doanh nghiệp còn cần phải thực hiện những nghĩa vụ, quy tắc ngoài luật hay chính là trách nhiệm đạo đức.
Việc thực hiện trách nhiệm đạo đức là tự nguyện đối với mọi doanh nghiệp nhưng lại có vai trò trung tâm đối với CSR (ví dụ như việc thực hiện ngày nghỉ cuối tuần, tiền cho nhân công làm thêm ca, uy tín đối với đối tác, quan hệ tốt với khách hàng…). - Trách nhiệm từ thiện: liên quan đến những đóng góp cho cộng đồng và xã hội. Những đóng góp của doanh nghiệp có thể trên bốn phương diện nâng cao chất lượng cuộc sống, san sẻ bớt gánh nặng cho chính phủ, nâng cao năng lực lãnh đạo cho người lao động và phát triển nhân cách đạo đức cho người lao động. Những đóng góp này được coi là các “khoản đầu tư khôn ngoan cho tương lai” của các doanh nghiệp.
Những hành động nhân đạo đã trở thành một nội dung được các doanh nghiệp vận SVTH: Nguyễn Thị An 12 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Hoàng Trọng Hùng dụng củng cố và phát triển lợi ích lâu dài đa phương của những đối tượng hữu quan, trong đó có bản thân doanh nghiệp. Mặc dù được phân chia thành những nghĩa vụ riêng như vậy nhưng có thể nhận thấy bốn loại nghĩa vụ của CSR không có một “ranh giới” rạch ròi, mỗi loại đều có mối liên hệ mật thiết với những nghĩa vụ còn lại. Bởi vậy, mỗi hành động của doanh nghiệp đều có thể được xem xét, đối chiếu với nhiều loại.
Do đó, có thể phân chia các yếu tố của CSR theo các đối tượng mà CSR hướng tới. Các yếu tố cấu thành CSR căn cứ theo đối tượng hướng tới Theo cách tiếp cận này, CSR được phân chia thành: - Trách nhiệm đối với người lao động, cán bộ công nhân viên (CBCNV): doanh nghiệp cần tuân thủ đầy đủ, nghiêm chỉnh các quy định pháp luật về vấn đề sử dụng lao động, đảm bảo an toàn lao động, xây dựng mối quan hệ thân thiện, tốt đẹp trong nội bộ doanh nghiệp. - Trách nhiệm với cổ đông: là những ràng buộc, cam kết liên quan đến quyền và phạm vi sử dụng tài sản giá trị được uỷ thác; đảm bảo sự trung thực, minh bạch trong thông tin, trong phần lợi tức mà cổ đông đáng được hưởng, bảo toàn và nâng cao giá trị các khoản đầu tư của cổ đông,. - Trách nhiệm với người tiêu dùng: người tiêu dùng được sử dụng hàng hóa, dịch vụ đúng với những gì nhà sản xuất đã cam kết; doanh nghiệp đón đầu xu thế tiêu dùng trong tương lai: làm ra sản phẩm dịch vụ không chỉ thỏa mãn nhu cầu tức thời mà còn tính đến nhu cầu lâu dài.
- Trách nhiệm đối với môi trường: bao gồm trách nhiệm bảo vệ môi trường xung quanh hoặc ít nhất không vì lý do kinh tế mà gây ảnh hưởng xấu tới môi sinh; sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên. - Trách nhiệm với cộng đồng là trách nhiệm góp phần nâng cao, cải thiện và phát triển cuộc sống cộng đồng mà gần nhất là địa phương nơi doanh nghiệp hoạt động, đóng góp cho sự phát triển bền vững môi trường văn hóa - kinh tế - xã hội của quốc gia. SVTH: Nguyễn Thị An 13 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: TS. Hoàng Trọng Hùng 1.
Nguồn lực để thực hiện CSR của doanh nghiệp Việt Nam Để thực hiện CSR thì bất kể doanh nghiệp nào cũng cần có một nguồn lực nhất định. Một số nghiên cứu trước đây của nhóm Đỗ Đình Nam (2012), tiếp cận theo một hướng mở hơn, bao quát hơn về nguồn lực để thực hiện CSR của doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu này chia các dạng nguồn lực ở đây thành 2 dạng: nguồn lực bên trong (1) và nguồn lực bên ngoài doanh nghiệp (2). Nguồn lực bên trong Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa (chiếm khoảng 95%).Thế nên, có thể thấy ngay rằng nguồn lực xuất phát từ nội tại doanh nghiệp là không lớn.
Nhưng cơ bản vẫn có thể chia các dạng nguồn lực này như sau: - Nguồn lực mang tính kỹ thuật: Nguồn lực này cơ bản gồm có 2 loại chính đó là hệ thống văn bản, quy định có liên quan tới CSR đã có trong doanh nghiệp (1) và hệ thống hạ tầng kỹ thuật phục vụ cho CSR (2). + Hệ thống văn bản, quy định liên quan tới CSR: còn thiếu và yếu. Người ta dễ thấy được nổi bật nhất số này là “Bộ quy tắc ứng xử - Code of Conduct” (CoC) của doanh nghiệp. Theo ý kiến của tiến sĩ Cao Thu Hằng, hiện Việt Nam chưa có bộ quy tắc ửng xử riêng cho cả tầm quốc gia lẫn doanh nghiệp.Hiện nay, việc thực hiện các bộ quy tắc ứng xử của các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu là các bộ quy tắc ứng xử của các doanh nghiệp hay các tổ chức nước ngoài khi các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào thị trường xuất khẩu.Với khoảng 1000 bộ quy tắc ứng xử trên thế giới, doanh nghiệp Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn trong việc thực thi hay gặp phải kiện tụng từ đối thủ cạnh tranh về vấn đề này.
