Chương 1: TỐNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình sử dụng nhà tiêu HVS vói sức khỏe con người. Vấn đề không đảm bảo nước sạch, nhà tiêu HVS ảnh hưởng rất lớn tới sức khỏe người dân. Chỉ tính riêng bệnh tiêu chảy cũng chiếm 4,1% gánh nặng bệnh tật, và gây tử vong cho 1,8 triệu người mỗi năm trên toàn cầu [28].
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, đầu thế kỷ 21, hàng năm vẫn có khoảng 4 tỷ lượt người bị tiêu chảy, 2,2 triệu người bị chết do các bệnh liên quan đến vệ sinh môi trường. Hàng năm tại các nước đang phát triển có khoảng 14 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị chết, hon 3 triệu trẻ em bị tàn tật nặng do hậu quả của nhiễm bẩn nước, vệ sinh kém và ô nhiễm môi trường [29] Theo thống kê của Bộ Y tế với 26 bệnh truyền nhiễm trong hệ thống báo cáo thì có tới hom 10 bệnh liên quan tới nước, nhà tiêu HVS. Đặc biệt các dịch bệnh đường ruột vẫn đang lưu hành và có nguy cơ bùng phát thành dịch tại một số tỉnh. Điển hình là dịch tiêu chảy cấp nguy hiểm sảy ra cuối năm 2007 với gần 2000 người mắc [11].
Các loại nhà tiêu hợp vệ sinh được sử dụng tại Việt Nam Theo Quyết đinh 08/2005 QĐ-BYT ngày 11/3/2005 của Bộ Y tế, các loại nhà tiêu hiện đang được khuyến khích sử dụng tại Việt Nam là: Nhà tiêu 2 ngăn ủ phân tại chỗ; nhà tiêu chìm có ống thông hơi; nhà tiêu thấm dội nước; nhà tiêu tự hoại. Các loại nhà tiêu này được công nhận là nhà tiêu HVS khi đảm bảo được các yêu cầu về kỹ thuật xây dựng, bảo quản. Tùy theo từng địa bàn và điều kiện kinh tế mà lựa chọn nhà tiêu cho phù họp [9]. + Nhà tiêu hai ngăn ủ phân tại chỗ: Là loại nhà tiêu phù họp cho những vùng sản xuất nông nghiệp.
Có hai ngăn, một ngăn sử dụng, một ngăn ủ phân, thay đổi nhau khi đầy, có máng dẫn nước tiểu ra ngoài tránh ẩm ướt, có nắp đậy hố tiêu để tránh ruồi muỗi, vật nuôi chui vào hố phân, có ống thông hơi để tránh mùi hôi. Ưu điểm là dễ xây dựng, không làm ô nhiễm nguồn nước và môi trường. Khi phân đã ủ đúng thời gian và đúng kỹ thuật có thể bón cho cây trồng, làm tăng độ màu mỡ cho 6 đất, như vậy chất thải được tái sử dụng lại theo hướng sinh thái. Một ưu điểm nổi bật nữa của loại nhà tiêu này là không phải dùng nước dội, có thể sử dụng ở những vùng khan hiếm nước.
+ Nhà tiêu chìm có ống thông hơi: Là loại nhà tiêu áp dụng cho vùng thiếu nước dội, đất rộng người thưa như miền trung du, miền núi, không có thói quen dùng phân bón cho lúa và hoa màu. Loại này cũng có máng dẫn nước tiểu, ống thông hơi, nắp đậy, khi gần đầy thì san lấp hố cũ tránh súc vật đào bới, đào hố mới. Loại này dễ làm, đơn giản, rẻ tiền, dễ sử dụng. + Nhà tiêu thấm dội nước: Phù họp với những nơi có nguồn nước dồi dào, chất đất dễ thấm nước và không có nguy cơ gây ô nhiễm cho nước ngầm, sử dụng ở những nơi không có cống nước thải, ưu điểm của nhà tiêu này là: Tiêu diệt được mầm bệnh và trứng giun, không có mùi và ruồi nhặng, dễ bảo quản sử dụng + Nhà tiêu tự hoại: là loại nhà tiêu rất hợp vệ sinh ở nước ta hiện nay.
Phân được xử lý theo nguyên tắc ngâm ủ và lên men. Các mầm bệnh bị tiêu diệt, mùn được giữ lại ở đáy bể, nước lắng qua bể và thấm vào đất hoặc vào hệ thống cống thải. Ưu điểm là không có mùi hôi, không thu hút ruồi nhặng, không gây ô nhiễm môi trường xung quanh, tạo sự dễ chịu cho người sử dụng + Ngoài ra còn có nhà tiêu Biogas cũng là một loại nhà tiêu hợp vệ sinh được áp dụng nhiều ở các nước Châu Á, nhất là Trung Quốc và An Độ. Loại nhà tiêu bể khí sinh học này áp dụng tốt cho những hộ gia đình thực hiện mô hình VAC.
Công nghệ này không những giải quyết tốt vấn đề ô nhiễm môi trường mà còn cung cấp khí đốt cho sinh hoạt gia đình. 7 Tiêu chuẩn nhà tiêu hợp vệ sinh theo Quyết định 08/2005/QĐ- BYT Các loại nhà tiêu trên được Bộ Y tế quy định là nhà tiêu hợp vệ sinh về mặt kỹ thuật và đảm bảo các yêu cầu sau: + Cô lập được phân người, ngăn không cho phân chưa được xử lý tiếp xúc với người, động vật và côn trùng. + Có khả năng tiêu diệt được tác nhân gây bệnh có trong phân (virut, vi khuẩn, đom bào, trứng giun, sán) và không làm ô nhiễm môi trường xung quanh. Trong tiêu chuẩn vệ sinh phân ra tiêu chuẩn về xây dựng và tiêu chuẩn về sử dụng, bảo quản.
Một nhà tiêu được đánh giá HVS phải đạt được cả tiêu chuẩn về xây dựng và cả tiêu chuẩn về sử dụng, bảo quản. Dưới đây là các tiêu chuẩn chi tiết cho từng loại nhà tiêu HVS theo Quyết định 08/2005/QĐ-BYT. Tiêu chuẩn vệ sinh về xây dựng: Nhà tiêu tự hoại HVS về xây dựng phải đảm bảo 6 tiêu chuẩn vệ sinh là: 1) Be xử lý gồm 3 ngăn; 2)Be chứa phân không bị lún, sụt; 3)Nắp bể chứa phân được trát kín; không bị rạn nứt; 4)Sàn nhà tiêu nhẵn phang và không đọng nước; 5)Bệ xí có nút nước; 6)CÓ ống thông hơi. Nhà tiêu thấm dội nước HVS về xây dựng phải đảm bảo 7 tiêu chuẩn là: l)Không xây dựng ở những nơi thường bị ngập úng; 2)Cách nguồn nước ăn uống sinh hoạt từ 10m trở lên; 3)Be chứa phân không bị lún, sụt, thành bể cao hơn mặt đất ít nhất 20cm; 4)Nắp bể chứa phân được trát kín, không bị rạn nứt; 5)Sàn nhà tiêu nhẵn phang và không đọng nước; 6)Bệ xí có nút nước; 7)Nước từ bể chứa phân hoặc đường dẫn phân không thấm, tràn ra mặt đất.
Nhà tiêu hai ngăn HVS về xây dựng phải đảm bảo 6 tiêu chuẩn vệ sinh là: l)Tường ngăn chứa phân kín, không bị rò, thấm nước; 2)Cửa lấy mùn phân được trát kín bằng vật liệu không thấm nước; 3)Mặt sàn, máng và rãnh dẫn nước tiểu nhẵn, không đọng nước tiểu; 4)CÓ nắp đậy hai lỗ tiêu; 5)Nhà tiêu được che chấn kín, ngăn được nước mưa; 6)ỏng thông hơi (đối với nhà tiêu hai ngăn có ống thông hơi) có đường kính ít nhất 9cm, cao hơn mái nhà tiêu ít nhất 40cm và có lưới chắn ruồi. 8 Nhà tiêu chìm có ông thông hơi HVS vê xây dựng phải đảm bảo 7 tiêu chuân là: l)Không xây dựng ở nơi thường bị ngập úng; 2)Cách nguồn nước ăn uống sinh hoạt từ 10m trở lên; 3)Mặt sàn, máng và rãnh dẫn nước tiểu nhẵn, không đọng nước tiểu; 4)Miệng hố phân cao hơn mặt đất xung quanh ít nhất 20cm; 5)CÓ nắp đậy lồ tiêu; 6)Nhà tiêu được che chắn kín, ngăn được nước mưa; 7)ống thông hơi có đường kính ít nhất 9cm, cao hơn mái nhà tiêu ít nhất 40cm và có lưới chắn ruồi. Tiêu chuẩn vệ sinh về sử dụng, bảo quản: Nhà tiêu tự hoại HVS về sử dụng, bảo quản về phải đảm bảo 8 tiêu chuấn vệ sinh là: 1)CÓ đủ nước dội, dụng cụ chứa nước không có bọ gậy; 2)Không có mùi hôi thối; 3)Nước từ bể xử lý chảy vào cống hoặc hố thấm, không chảy tự do ra xung quanh; 4)Sàn nhà tiêu sạch, không có rêu trơn, giấy, rác; 5)Giấy vệ sinh bỏ vào lồ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy; 6)Không có ruồi hoặc côn trùng trong nhà tiêu; 7)Bệ xí sạch, không dính, đọng phân; 8)Nhà tiêu được che chắn kín, ngăn được nước mưa. Nhà tiêu thẩm dội nước HVS về sử dụng, bảo quản phải đảm bảo 7 tiêu chuấn là: 1)CÓ đủ nước dội, dụng cụ chứa nước không có bọ gậy; 2)Không có mùi hôi thối; 3)Sàn nhà tiêu sạch, không có rêu trơn, giấy, rác; 4)Giấy vệ sinh bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy; 5)Không có ruồi hoặc côn trùng trong nhà tiêu; 6)Bệ xí sạch, không dính, đọng phân; 7)Nhà tiêu được che chắn kín, ngăn được nước mưa.
Nhà tiêu hai ngăn HVS về sử dụng, bảo quản phải đảm bảo 9 tiêu chuẩn là: l)Sàn nhà tiêu sạch, không có giấy, rác; 2)Giấy bẩn bỏ vào lỗ tiêu hoặc cho vào dụng cụ chứa có nắp đậy; 3)Không có mùi hôi thối; 4)Không có ruồi hoặc côn trùng trong nhà tiêu; 5)Không sử dụng đồng thời hai ngăn; 6)Có đủ chất độn và bỏ chất độn vào lỗ tiêu sau mỗi lần đi tiêu; 7)Không có bọ gậy trong dụng cụ chứa nước (nếu có), dụng cụ chứa nước tiểu; 8)Không lấy phân trong ngăn ủ ra trước 6 tháng; 9)LỖ tiêu ngăn đang sử dụng luôn được đậy kín, ngăn ủ được trát kín. Nhà tiêu chìm có ong thông hơi HVS về sử dụng, bảo quản phải đảm bảo 7 tiêu chuẩn là: l)Sàn nhà tiêu sạch, không có giấy, rác; 2)Giấy bẩn bỏ vào lỗ tiêu; 3)CÓ 9 đủ chất độn và bỏ chất độn vào lỗ tiêu sau mỗi lần đi tiêu; 4)Không đế mùi hôi thối; 5)Không có ruồi hoặc côn trùng trong nhà tiêu; 6)Không có bọ gậy trong dụng cụ chứa nước tiểu; 7)LỖ tiêu thường xuyên được đậy kín. Mức độ bao phủ nhà tiêu họp vệ sinh. Trên thế giới.
Hiện nay trên thế giới, chỉ có khoảng 58% dân số thế giới tiếp cận được các công trình vệ sinh. Trong số 2,6 tỷ người không được sử dụng nhà tiêu, phải đi vệ sinh ngoài trời hoặc ở những nơi không đảm bảo vệ sinh có khoảng 77% trong số họ (2 tỷ người) sống ở những vùng nông thôn. Tỷ lệ bao phủ nhà tiêu thấp nhất là ở Tây và Trung Châu Phi (36%), Nam Á (37%), Đông và Nam Phi (38%), các nước đang phát triển chỉ có 31% dân số được tiếp cận với các công trình vệ sinh đúng tiêu chuẩn [29] Hiện nay, vẫn còn 32 triệu người ở Đông Nam Á vẫn phải sống trong tình trạng không vệ sinh. Có 4 trong 11 quốc gia ở Đông Nam Á có tỷ lệ bao phủ nhà tiêu HVS dưới 60% trong đó có Việt Nam [27].
Theo báo cáo đánh giá tỷ lệ bao phủ nhà tiêu HVS của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2000, ở Châu Phi, tỷ lệ bao phủ nhà tiêu HVS ở một số quốc gia rất thấp, đặc biệt là ở khu vực nông thôn của các nước chậm phát triển như Ethiopia (6%), Niger (5%), Rwanda (8%), Namibia (17%), Togo (17%), Trung Phi (23%), Mozambique (26%), Madagasca (30%), Gambia (35%). Ở châu Á, những nước có tỷ lệ nhà tiêu HVS nông thôn thấp nhất là Afghanistan (8%), Campuchia (10%), Ấn Độ (14%), Trung Quốc (24%), Lào (34%) [29], 10 1.