Đặt vấn đề Hiện nay cùng với sự phát triển không ngừng của xã hội thì các ngành kinh tế cũng thay đổi từng ngày theo chiều hướng đi lên. Sự thay đổi diễn ra ở nhiều lĩnh vực khác nhau và theo nhiều mức độ khác nhau. Cùng với sự phát triển chung này thì ngành lâm nghiệp cũng không nằm ngoài quy luật đó. Việt Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa, có diện tích đồi núi lớn, đây là những tiềm năng lớn cho sự phát triển của ngành Nông-Lâm nghiệp nói chung và ngành lâm nghiệp nói riêng.
Ngành lâm nghiệp là một ngành kỹ thuật đặc thù, có vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế an sinh xã hội và môi trường sinh thái. Hiện tại ngành lâm nghiệp đang quản lý 16,24 triệu ha rừng, chiếm khoảng 1/2 tổng diện tích lãnh thổ quốc gia, liên quan trực tiếp tới đời sống của 24 triệu đồng bào trên cả nước. Rừng là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá. Hiện nay rừng không chỉ cung cấp gỗ, củi các lâm đặc sản cho nền kinh tế quốc dân mà rừng còn tạo cảnh quan khu vực sinh thái, là lá phổi xanh của nhân loại, điều hòa khí hậu, bảo vệ môi trường và còn nhiều tác dụng to lớn khác.
Nhưng bên cạnh đó thì nhu cầu của con người đối với rừng và các sản phẩm từ rừng cũng ngày càng cao. Vấn đề đô thị hóa, sức ép dân số, cháy rừng cũng là những nguyên nhân chính làm giảm đáng kể diện tích rừng ở nước ta hiện nay. Với tình hình thu hẹp nhanh chóng của diện tích và chất lượng rừng như hiện nay sẽ dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như mất cân bằng sinh thái, gây ra hạn hán, lũ lụt, nhiệt độ toàn cầu tăng lên, ảnh hưởng đến cuộc sống của con người và các loài sinh vật trên trái đất. Trước thực trạng đó, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều biện pháp thiết thực nhằm giảm tình trạng khai thác tài nguyên rừng bừa bãi, tiếp tục phủ xanh diện tích đất trống đồi núi trọc, tiến hành trồng rừng phòng hộ đầu nguồn, trồng rừng sản xuất tập trung nhằm đáp ứng các nhu cầu về nguyên liệu gỗ cho các nhà máy giấy, nhà máy sợi, các nhà máy, xí nghiệp chế biến ván dăm và cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến gỗ khác.
n 2 Để đáp ứng được nhu cầu về nguyên liệu gỗ ngày càng cao cho sản xuất, đảm bảo môi trường sinh thái, hiện nay Đảng và Nhà nước đã ban hành rất nhiều chính sách chủ trương để nâng cao độ che phủ của rừng như dự án 661, dự án 327, dự án PAM và các dự án đầu tư bảo vệ và phát triển rừng ở miền núi như dự án bảo vệ và phát triển rừng 4 huyện của tình Hà Giang giai đoạn 2008-2015. Tuy nhiên khi trồng rừng trên một diện tích lớn, số lượng cây nhiều và thuần loài lại rất dễ bị sâu bệnh hại phát sinh phát triển. Để đạt được kết quả tốt trong công tác trồng rừng thì điều quan trọng nhất là phải tạo được nhiều cây giống tốt, khỏe mạnh, không bị sâu bệnh hại và không có mầm bệnh. Muốn được kết quả như thế, ngoài việc lựa chọn hạt giống, bảo quản hạt giống tốt đối với những cây có khả năng tái sinh bằng hạt, những phương thức xử lý trước khi gieo ươm thì việc phòng trừ sâu bệnh hại ở giai đoạn vườn ươm là không thể thiếu được, nếu giải quyết được những vấn đề này thì tổn thất do sâu bệnh hại sẽ giảm xuống một cách đáng kể.
Trên thực tế, tổn thất do bệnh hại gây ra đối với cây lâm nghiệp lớn hơn rất nhiều lần tổn thất của các tác nhân tự nhiên khác. Trong sản xuất cây con các loài như: thông, keo, bạch đàn, mỡ,…. Đã có rất nhiều dịch bệnh xảy ra làm cây con bị chết hàng loạt như bệnh thối cổ rễ, bệnh rơm lá thông bệnh phấn trắng hại keo,… Vì vậy việc nghiên cứu tìm hiểu nguyên nhân gây bệnh, triệu chứng và ảnh hưởng của môi trường đến sự phát sinh, phát triển bệnh cây từ đó đề ra các biện pháp phòng trừ bệnh cho cây con ở giai đoạn vườn ươm là rất cần thiết. Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá mức độ hại của một số loại bệnh hại chủ yếu đối với cây giống lâm nghiệp tại vườn ươm Trung tâm nghiên cứu lâm nghiệp Miền núi phía bắc thuộc trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên” 1.
Mục đích nghiên cứu Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật phòng trừ bệnh hại cây con trong giai đoạn vườn ươm tại địa bàn nghiên cứu, góp phần tạo ra cây giống tốt, sạch bệnh cho sản xuất lâm nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định được các loại bệnh trên các đối tượng gieo ươm khác nhau và đánh giá mức độ bệnh hại của từng loại bệnh. - Đánh giá hiệu quả của một số giải pháp phòng trừ bệnh hại chủ yếu đối với cây con trong vườn ươm tại địa bàn nghiên cứu. Ý nghĩa nghiên cứu của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Nghiên cứu đề tài này giúp cho sinh viên được củng cố, hệ thống lại kiến thức đã học, từ đó vận dụng vào thực tiễn sản xuất. Đồng thời có cơ hội làm quen với một số phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu đề tài cụ thể cũng như thực hiện chắc các phương pháp điều tra bệnh hại tại vườn ươm. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để tích lũy kinh nghiệm về kỹ thuật được áp dụng trong thực tiễn tại địa bàn nghiên cứu, rèn luyện kỹ năng làm việc, kỹ năng làm đề tài cho bản thân. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất Thông qua việc nghiên cứu bệnh hại, trên cơ sở đó xác định biện pháp bảo vệ cây con trong giai đoạn vườn ươm, nâng cao năng suất của việc trồng rừng.
n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học Khoa học bệnh cây được hình thành và phát triển do đòi hỏi của nhu cầu sản xuất cây nông-lâm nghiệp và do quá trình đấu tranh giữa thiên nhiên và con người, giữ ý thức hệ duy tâm và duy vật. Ngay từ ngày đầu của lịch sử trồng trọt, nhân dân lao động thông qua thực tế sản xuất và những kinh nghiệm của mình đã phát hiện và phòng trừ một số bệnh hại nguy hiểm (Trần Văn Mão, 1995) [6]. Theo cách hiểu thông thường khoa học bệnh cây là khoa học nghiên cứu về cây bị bệnh, sinh trưởng và phát triển không bình thường vì những lý do sinh vật cũng như không phải sinh vật.
Bệnh cây là kết quả tác động của 3 yếu tố: nguồn bệnh, cây trồng và điều kiện ngoại cảnh. Cách hiểu trên giúp chúng ta nắm được nội dung và thực chất của bệnh cây ở mức độ từng cá thể. Tuy nhiên trong thực tế sản xuất cách hiểu trên chưa cho phép giải quyết một cách có cơ sở những trường hợp cụ thể về bệnh cây. Trong hoạt động thực tế của mình, người làm công tác về bệnh cây phải giải quyết nhiệm vụ có liên quan đến vi sinh vật gây bệnh, trong những khoảng không gian nhất định mà thường là khá rộng lớn, với tác động của nhiều yếu tố khí hậu khác nhau.
Như ta đã biết, bệnh cây là một loại tác hại tự nhiên khá phổ biến, là nhân tố tác động đến sức khỏe thực vật. Khi bị bệnh hại, thì cây bệnh sẽ có hiện tượng sinh trưởng, phát triển không bình thường, dẫn đến năng suất, chất lượng sản phẩm bị kém đi, thậm chí sẽ làm cho cây bị chết và chết hàng loạt, đặc biệt nguy hại đối với rừng thuần loài. Hằng năm bệnh cây đã gây ra những tổn thất to lớn không chỉ cho nền kinh tế mà còn với môi trường sinh thái. Bệnh hại đã gây ra những tổn thất nghiêm trọng trong sản xuất lâm nghiệp ở nước ta.
Do tính biểu hiện bệnh ra bên ngoài là chậm so với các mối nguy hại khác trong lâm nghiệp, nên con người thường coi nhẹ bệnh hại hơn, tuy nhiên đến khi tác hại của bệnh đã được bộc lộ ra bên ngoài thì khi đó thường đã mắc bệnh từ lâu và khó có thể diệt trừ bệnh hoàn toàn. Vì vậy, muốn giảm những thiệt hại về bênh gây ra, chúng ta cần đẩy mạnh công tác phòng trừ, đặc biệt là ngay từ giai đoạn vườn ươm để có thể đạt được hiệu quả tốt nhất. Ở giai đoạn vườn ươm, cây n 5 đang còn trong thời gian sinh trưởng mạnh và còn bị ảnh hưởng lớn từ điều kiện ngoại cảnh, sức chống chịu của cây con còn kém nên thời điểm này cây dễ bị mắc bệnh. Trong khi đó, nước ta có điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm mưa nhiều, thuận lợi cho sự phát triển của các loài thực vật nhưng cũng là điều kiện lý tưởng cho sự phát sinh phát triển của các loài nấm bệnh và vi sinh vật, trực tiếp hoặc gián tiếp gây hại cho cây trồng.
Mỗi một loại bệnh cây sẽ có những biểu hiện khác nhau trên cây. Chúng sẽ gây hại cho cây về mặt sinh trưởng phát triển, thậm chí có thể gây chết, đặc biệt nguy hiểm đối với rừng trồng thuần loài khi gặp điều kiện thuận lợi cho bệnh, có thể tạo nên dịch bệnh trên một vùng diện tích rộng lớn. Tuy nhiên, chính những biểu hiện này lại là căn cứ để ta có thể chuẩn đoán bệnh, từ đó có biện pháp phòng ngừa và diệt bệnh. Do thực vật và vật gây bệnh đều chịu tác động của môi trường xung quanh nên cả hai đều bị môi trường khống chế.
Tính chống chịu của cây và tính xâm nhiễm của vật gây bệnh tùy thuộc vào điều kiện môi trường khác nhau thì khác nhau. Trong quá trình tác động lẫn nhau giữa cây và vật gây bệnh nếu điều kiện môi trường thuận lợi cho cây chủ mà không thuận lợi cho vật gây bệnh thì quá trình gây bệnh có thể kéo dài hoặc ngưng lại. Nếu điều kiện môi trường thuận lợi cho vật gây bệnh thì quá trình gây bệnh sẽ phát triển thuận lợi. Quá trình gây bệnh, có một mối quan hệ mật thiết, không thể tách rời, đó là mối quan hệ giữa vật gây bệnh, cây chủ và môi trường.
Ba nhân tố này luôn tồn tại và biến động theo thời gian và không gian cho nên mối quan hệ tương hỗ giữa chúng không ngừng phát triển, vì vậy để có thể nắm bắt được quy luật phát sinh phát triển của bệnh cây thì cần phải tìm hiểu mối quan hệ động thái của ba nhân tố trên để có biện pháp phòng trừ đúng đắn và đạt hiệu quả cao.