Chương 1: Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu. Chương 2: Đặc điểm các hệ thống sử dụng đất đai khu vực phía đông và trung tâm huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. Chương 3: Đánh giá kinh tế - sinh thái các hệ thống sử dụng đất cho phát triển nông nghiệp bền vững khu vực phía đông và trung tâm huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình liên quan đến đề tài 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về hệ thống sử dụng đất Trong phạm vi nghiên cứu về sử dụng đất các nhà đánh giá đất nhìn nhận đất đai là một nhân tố sinh thái (theo FAO 1976, bao gồm các thuộc tính sinh học và tự nhiên tác động đến sử dụng đất)[42]. Học thuyết sinh thái học cảnh quan ra đời và quan niệm đất đai như là những vật mang của các hệ sinh thái, bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất.
Theo Christian và Stewart 1968, Brinkman và Smith 1973: “Một vùng đất được xác định về mặt địa lý có các thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi có tính chất chu kỳ có thể dự đoán được của sinh quyển bên trên, bên trong và bên dưới nó như là: khí hậu, đất (soil), điều kiện địa chất, điều kiện thuỷ văn, thực vật và động vật cư trú, những hoạt động trước đây và hiện nay của con người, ở chừng mực mà ảnh hưởng của những thuộc tính này có ý nghĩa tới việc sử dụng vùng đất đó của con người hiện tại và trong tương lai”[40]. Như vây, có thể hiểu: Đất đai là một vùng đất có ranh giới, vị trí cụ thể và có các thuộc tính tổng hợp của các yếu tố tự nhiên, kinh tế và xã hội như: thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình, địa mạo, địa chất, thủy văn, động thực vật và hoạt động sản xuất của con người. Theo FAO năm 1976 đơn vị đất đai được định nghĩa như sau: “Đơn vị đất đai là một vùng hay một vạt đất trong đó có sự đồng nhất của các yếu tố tự nhiên và có sự phân biệt của một hoặc nhiều yếu tố tự nhiên so với các vùng lân cận.” Trong cuốn “Cẩm nang sử dụng đất nông nghiệp, Tập 2: Phân hạng đánh giá đất” của Viện quy hoạch và thiết kế nông nghiệp (2009), định nghĩa: “Đơn vị đất đai là một khoanh/vạt đất được xác định trên bản đồ đơn vị đất đai với những đặc tính và tính chất đất đai riêng biệt thích hợp cho từng loại hình sử dụng đất, có cùng điều kiện quản lý đất, cùng một khả năng sản xuất và cải tạo đất. Mỗi đơn vị đất đai có chất lượng riêng và nó thích hợp với một loại hình sử dụng đất nhất định” [40].
Đánh giá đất là quá trình xem xét khả năng thích hợp của đất đai với những loại hình sử dụng đất khác nhau nhằm cung cấp những thông tin về sự thuận lợi và khó 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khăn của việc sử dụng đất làm căn cứ cho việc đưa ra những quyết định về việc sử dụng đất một cách hợp lý. Như vậy, thực chất công tác đánh giá đất đai là quá trình đối chiếu giữa chất lượng đất đai với các yêu cầu sử dụng đất. Đánh giá phân hạng đất trên thế giới Ngay từ những năm 50 của thế kỷ XX, nhiều nước có nền nông nghiệp phát triển như Hoa Kỳ và một số nước Châu Âu đã bắt tay vào việc phân loại các mục tiêu sử dụng đất và xác định một số tiêu chuẩn đánh giá phân hạng đất đai dựa trên khả năng đáp ứng của nó đối với các mục tiêu kinh tế của người sử dụng. Ở Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu cũng bắt đầu xem xét đến yếu tố kinh tế đất trong quá trình phân hạng đánh giá đất đai nông nghiệp.
Xuất phát từ nghiên cứu riêng lẻ của từng quốc gia, công tác đánh giá phân hạng đất trên thế giới hiện nay phổ biến với các hệ thống phân hạng đất sau: - Hệ thống phân hạng đất phát sinh (Liên Xô cũ) Hệ thống phân hạng đất của Liên Xô (cũ) được hình thành từ đầu năm 1950 và sau đó được hoàn thiện vào năm 1986; với đại diện tiêu biểu là phương pháp đánh giá của nhà bác học Nga V. Theo quan điểm của V. Docuchaev, Phân hạng đất bao gồm 3 bước: Đánh giá lớp phủ thổ nhưỡng (so sánh các loại thổ nhưỡng theo tính chất tự nhiên); Đánh giá khả năng sản xuất của đất đai (yếu tố được xem xét kết hợp với khí hậu, độ ẩm, địa hình), Đánh giá đất đai dựa vào kinh tế (chủ yếu đánh giá khả năng sản xuất hiện tại của đất đai) [10]. Đối với các loại hình sử dụng đất nông nghiệp, việc phân hạng thích hợp đất đai mới chỉ tập trung chủ yếu vào đánh giá các yếu tố tự nhiên của đất đai và chưa xem xét kỹ đến khía cạnh kinh tế - xã hội, môi trường [14].
Công tác điều tra đánh giá đất ở Liên Xô cũ phát triển rất sớm từ thế kỷ XVIII nhưng mãi đến năm 1967 Liên Xô mới xuất bản cuốn “Phân hạng đất toàn Liên Bang”. Theo quyết định của Chính phủ, công tác đánh giá đất đai được tiến hành trên toàn Liên Bang và do Bộ Nông Nghiệp chủ trì (Bộ Nông nghiệp Liên Xô, 1980). - Hệ thống phân hạng đất của Mỹ Tại Mỹ hiện nay đang ứng dụng rộng rãi hai phương pháp: phương pháp tổng hợp và phương pháp yếu tố, chủ yếu dựa trên khả năng khai thác và hiệu quả kinh tế sử dụng đất. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Phương pháp tổng hợp: Phân chia lãnh thổ tự nhiên và đánh giá đất thông qua năng suất cây trồng nhiều năm (10 năm).
- Phương pháp yếu tố: Thống kê các yếu tố tự nhiên, xác định tính chất đất và phương hướng cải tạo. Các yếu tố đánh giá là: Độ dày tầng đất, thành phần cơ giới, độ thẩm thấu, chất lẫn vào, hàm lượng các độc tố, muối, địa hình, mức độ xói mòn và khí hậu. Việc đánh giá đất này không chỉ dựa trên năng suất cây trồng trên các loại đất mà còn thống kê các chi phí và thu nhập. Trong trường hợp này lợi nhuận tối đa được chọn làm mốc so sánh cho các loại hình khác nhau trên cùng một loại đất.
Ngoài ra, ở các nước khác như Anh, Canada, Ấn Độ,… hệ thống phân hạng đất đai chủ yếu dựa trên yếu tố thổ nhưỡng để phân cấp đất đai cho các mục tiêu sử dụng đất. - Hệ thống phân hạng đất theo FAO Vào những năm 70, song song với tiến trình thống nhất quan điểm phân loại thổ nhưỡng, FAO đã tài trợ những chương trình nghiên cứu có tính toàn cầu về đánh giá đất và sử dụng đất theo quan điểm hiệu quả và lâu bền. Kết quả của những nỗ lực quốc tế là sự ra đời của bản dự thảo đầu tiên về phương pháp đánh giá đất vào năm 1972. Dự thảo đã được nhiều quốc gia thử nghiệm và góp ý bổ sung.
Tại hội nghị Rome 1975, các chuyên gia hàng đầu về đánh giá đất của FAO và các quốc gia khác đã tổng hợp kinh nghiệm của nhiều nước, bổ sung và biên soạn lại để hình thành Đề cương đánh giá đất đai (A framework for Land Avaluation) được công bố vào năm 1976 [42]. Bên cạnh việc đánh giá đất đai tự nhiên, FAO (1976) còn xem xét thêm yếu tố kinh tế nhưng chưa đi sâu nghiên cứu đánh giá tổng hợp cả điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường. Bên cạnh đề cương tổng quát 1976 là hàng loạt các hướng dẫn đánh giá đất đai cho các đối tượng cụ thể được ban hành như: Đánh giá đất đai cho nền nông nghiệp nhờ nước mưa (Land evaluation for rained agriculture, 1983, [43]), đánh giá đất đai cho nền nông nghiệp được tưới (Land evaluation for irrigated agriculture, 1985 [44]), đánh giá đất đai cho đồng cỏ quảng canh (Land evaluation for extensive gazing, 1989 [45]), đánh giá đất đai cho mục tiêu phát triển (Land evaluation for development, 1990 [46]), đánh giá đất đai và phân tích hệ thống canh tác cho việc sử dụng đất (Land evaluation and farming system analysis for land use planning, Framework for land evaluating sustainable management, 1993 [47]). Đến năm 2007, 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com FAO cũng với sự phát triển công nghệ một lần nữa khẳng định vai trò đánh giá đất đai bền vững trong quản lý đất đai (Land evaluation towards a revised framework, 2007) [48].
Bên cạnh việc đánh giá tiềm năng đất đai còn đề cập đến các thông tin về kinh tế, xã hội và kỹ thuật canh tác của từng loại hình sử dụng đất cụ thể, cung cấp thông tin cho nhà quy hoạch lựa chọn các phương pháp sử dụng đất hợp lý. Đề cương và các tài liệu hướng dẫn đánh giá đất theo FAO mang tính khái quát toàn bộ những nguyên tắc và nội dung cũng như các bước tiến hành theo quy trình đánh giá đất cùng với những gợi ý và ví dụ minh họa đã giúp cho các nhà khoa học đất ở các nước khác nhau tham khảo. Tùy vào điều kiện sinh thái, đất đai và sản xuất của từng nước, họ có thể vận dụng những tài liệu của FAO cho phù hợp và có kết quả tại nước mình [32]. Như vậy, đánh giá đất theo FAO phải được xem xét trên phạm vi rộng lớn, bao gồm cả không gian, thời gian, cần xem xét cả tự nhiên, kinh tế và xã hội [32].
Các tài liệu đánh giá đất đai của FAO kể từ khi ra đời đã được thế giới quan tâm thử nghiệm, vận dụng và chấp nhận là phương pháp hợp lý để đánh giá tiềm năng đất đai. * Một số nhận xét chung: Hầu hết các nước trên thế giới đều tiến hành đánh giá phân hạng đất đai. Quá trình điều tra đánh giá tài nguyên đất đai đều dựa trên nền tảng căn bản là sức sản xuất của đất thể hiện bằng các chỉ tiêu tự nhiên: Thành phần cơ giới, độ chua, tính chất hoá học, độ phì nhiêu, độ dày tầng đất, chất lẫn vào (kết von, sỏi sạn,…), về điều kiện tự nhiên khác như địa hình, khí hậu, chế độ nước,…Các đánh giá đất đều dựa trên mức độ thích hợp hay yếu tố hạn chế của từng loại đất để phân hạng. Trong đánh giá đất đai có sự khác nhau trong việc đánh giá vai trò của các chỉ tiêu kinh tế như năng suất cây trồng, hiệu quả kinh tế, đầu tư và thu nhập.