Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương 2: Đặc điểm cảnh quan và hiện trạng khai thác sử dụng các cảnh quan đất ngập nước Đồng Rui, Tiên Yên, Quảng Ninh Chương 3: Lượng giá một số giá trị kinh tế của các cảnh quan đất ngập nước Đồng Rui, Tiên Yên, Quảng Ninh 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan 1. Các nghiên cứu về đất ngập nước, cảnh quan đất ngập nước và lượng giá kinh tế cảnh quan đất ngập nước. Các nghiên cứu về đất ngập nước Đất ngập nước (ĐNN) rất đa dạng, có mặt khắp mọi nơi và là cấu thành quan trọng của các cảnh quan trên mọi miền của thế giới.
Hàng thế kỷ nay, con người và các nền văn hoá nhân loại được hình thành và phát triển dọc theo các triền sông hoặc ngay trên các vùng ĐNN. ĐNN đã và đang bị suy thoái và mất đi ở mức báo động, mặc dù ngày nay người ta đã nhận biết được các chức năng và giá trị to lớn của chúng (Mitsch và Gosselink, 1986&1993; Dugan, 1990; Keddy, 2000). Qua các nghiên cứu, các nhà khoa học về ĐNN đã xác định được những điểm chung của ĐNN thuộc các loại hình khác nhau, đó là chúng đều có nước nông hoặc đất bão hoà nước, tồn trữ các chất hữu cơ thực vật phân huỷ chậm, và nuôi dưỡng rất nhiều loài động vật, thực vật thích ứng với điều kiện bão hoà nước. Tùy thuộc vào sự khác nhau về loại hình, phân bố cùng với những mục đích sử dụng khác nhau mà người ta định nghĩa về ĐNN rất khác nhau.
Trên thế giới hiện đã có trên 50 định nghĩa về ĐNN (Mitsch and Gosselink, 1986 & 1993; Dugan, 1990). Nhiều tài liệu ở các nước như Canada, Hoa Kỳ và Úc (Zoltai, 1979), (33 CFR323. đã định nghĩa về đất ngập nước theo nhiều mức độ và mục đích khác nhau [6]. Theo công ước RAMSAR năm 1971 (Công ước về các vùng ĐNN có tầm quan trọng quốc tế, đặc biệt như là nơi cư trú của các loài chim nước) thì ĐNN được định nghĩa như sau: “ĐNN được coi là các vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nước dù là tự nhiên hay nhân tạo, ngập nước thường xuyên hoặc từng thời kỳ, là nước tĩnh, nước chảy, nước ngọt, nước lợ hay nước mặn bao gồm cả những vùng biển mà độ sâu mực nước khi thủy triều ở mức thấp nhất không vượt quá 6m” [22].
Theo chương trình quốc gia về điều tra đất ngập nước của Hoa Kỳ (2004): “Vị trí phân bố, đất ngập nước là những vùng đất chuyển tiếp giữa những hệ sinh thái trên cạn và hệ sinh thái thủy vực. Những nơi này mực nước ngầm thường nằm sát mặt đất hoặc thường xuyên được bao phủ bởi lớp nước nông”[6]. Theo các nhà khoa học Canada: “Đất ngập nước là đất bão hòa nước trong thời gian dài đủ để hỗ trợ cho các quá trình thủy sinh. Đó là những nơi khó tiêu thoát nước, có thực vật thủy sinh và các hoạt động sinh học thích hợp với môi trường ẩm ướt”[6].
Theo các nhà khoa học Oxtraylia: “Đất ngập nước là những vùng đầm lầy, bãi lầy than bùn, tự nhiên hoặc nhân tạo, thường xuyên, theo mùa hoặc theo chu kỳ, nước tĩnh hoặc nước chảy, nước ngọt, nước lợ hoặc nước mặn, bao gồm cả những bãi lầy và những khu rừng ngập mặn lộ ra khi thủy triều xuống thấp”[6]. Theo tác giả Lê Văn Khoa (2007): “ĐNN là đất bão hòa nước trong thời gian dài đủ để hỗ trợ cho các quá trình thủy sinh. Đó là những nơi khó tiêu thoát nước, có thực vật thủy sinh và các hoạt động sinh học thích hợp với môi trường ẩm ướt”[20]. Những định nghĩa trên nhìn chung đều xem ĐNN như đới chuyển tiếp sinh thái, những diện tích chuyển tiếp giữa môi trường trên cạn và ngập nước, những nơi mà sự ngập nước của đất tạo ra sự phát triển của một hệ thực vật đặc trưng.
Ngoài ra, các định nghĩa về ĐNN thường gồm có ba thành tố chính là: (i) ĐNN được phân biệt bởi sự hiện diện của nước. (ii) ĐNN thường có những loại đất đồng nhất khác hẳn với những vùng đất cao ở xung quanh. (iii) ĐNN thích hợp cho sự hiện diện của những thảm thực vật thích nghi với 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những điều kiện ẩm ướt. Hiện nay, định nghĩa ĐNN của Công ước Ramsar được nhiều quốc gia, tổ chức sử dụng phổ biến nhiều hơn cả và là cơ sở cho các hoạt động quản lý và nghiên cứu về ĐNN.
Tại Việt Nam, định nghĩa ĐNN của Ramsar cũng được sử dụng là định nghĩa chính thức theo Nghị định 109/2003/NĐ-CP của Chính phủ về “Bảo tồn và PTBV các vùng ĐNN”. Luận văn sẽ sử dụng theo định nghĩa này. Các nghiên cứu về cảnh quan Nền móng của cảnh quan học đã được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX trong các công trình nghiên cứu, sự phân chia địa lý tự nhiên bề mặt Trái đất của các nhà địa lý kinh điển Nga: V. Gerbertson; và các nhà địa lý Mỹ, Pháp,.
Song việc nghiên cứu sự phân chia bề mặt Trái đất dẫn dấn việc hình thành học thuyết về các quy luật phân hóa lãnh thổ lớp vỏ địa lý chỉ được phát triển mạnh mẽ sau thế chiến II, khi đó cảnh quan được xác định như một ít đơn vị cơ sở dựa trên sự thống nhất các quy luật phân hóa địa đới và phi địa đới” (A. Quá trình phát triển đó thể hiện trong sự xác định khái niệm cảnh quan trong các định nghĩa của các tác giả ở các thời gian khác nhau - đánh dấu mỗi thời điểm phát triển của khái niệm cũng như của học thuyết cảnh quan như sau [9]: Cảnh quan địa lý là một tập hợp hay một nhóm các sự vật,các hiện tượng,trong đó đặc biệt là địa hình, khí hậu, nước, đất, lớp phủ thực vật và giới động vật cũng như hoạt động của con người hòa trộn với nhau vào một thể thống nhất hòa hợp, lặp lại một cách điển hình trên một đai nhất định nào đó của Trái đất (L. Cảnh quan địa lý được gọi là một lãnh thổ đồng nhất về mặt phát sinh, trong đó có sự tập lại một cách điển hình và có quy luật của một và chỉ một tập hợp liên kết tương hỗ gồm: cấu trúc địa chất, dạng địa hình, nước mặt và nước ngầm, vi khí hậu, các quần xã thực-động vật”(N. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cảnh quan là một phần riêng biệt về mặt phát sinh của một phần cảnh quan một bối cảnh quan hay nói chung của một đơn vị phân vùng lớn bất kỳ, đặc trưng bằng sự đồng nhất cả tương quan địa đới lẫn phi địa đới, có một cấu trúc riêng và một cấu tạo hình thái riêng”(A.
Xoisev lại đưa ra các điều kiện chủ yểu cho các cảnh quan độc tập (cá thể) như sau: 1. Lãnh thổ mà các cảnh quan hình thành phải chỉ nền địa chất đồng nhất. Sau khi cải tạo nến, lịch sử phát triển tiếp theo của cảnh quan phải đồng nhất về không gian. Phải có một khí hậu đồng nhất trong phạm vi của cảnh quan, trong đó một biến đổi của các điều kiện khí hậu đều đồng dạng.
Cảnh quan là một hệ thống cấu tạo có quy luật của các tổng thể tự nhiên bậc thấp. Theo hướng đó, khi nghiên cứu cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam, Vũ Tự Lập (1976) có định nghĩa: “Cảnh quan địa lý là một địa tổng thể được phân hóa trong phạm vi một đội ngang ở đồng bằng và một đai cao ở miền núi, cómột cấu trúc thẳng đứngđồng nhất về nền địa chất, về kiểu địa hình, kiểu khí hậu, kiểu thuỷ văn, về đại tổ hợp thổ nhượng và đại tổ hợp thực vật, và bao gồm một tập hợp có quy luật của những dạng địa lý và những đơn vị cấu tạo nhỏ khác theo một cấu trúc ngang đồng nhất”. Cảnh quan biểu thị tổng hợp thể tự nhiên lãnh thổ của một cấp bất kỳ, đồng nghĩa với tổng thể tự nhiên - lãnh thổ, địa tổng thể tự nhiên hay địa hệ tự nhiên (quan niệm chung). 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Cảnh quan là một đơn vị phân loại trong hệ phân vị tổng thể tự nhiên, trong đó cảnh quan là đơn vị chủ yếu được xem xét đến những biến đổi do tác động của con người (quan niệm kiểu loại). Cảnh quan để chỉ một phần lãnh thổ nào đó riêng biệt của lớp vỏ địa lý, trong đó có những đặc tính chung nhất (quan niệm cá thể). Từ những phân tích trên, khái niệm cảnh quan có thể được hiểu là: Cảnh quan là địa tổng thể tự nhiên, bao gồm các hợp phần địa lý (đá mẹ, địa hình, khí hậu, sinh vật…) và giữa chúng tồn tại mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau theo dòng vật chất và năng lượng. Các nghiên cứu về lượng giá kinh tế cảnh quan ĐNN Lượng giá các giá trị kinh tế tài nguyên nói chung và giá trị của cảnh quan ĐNN nói riêng là một chủ đề mang tính chất khoa học, ứng dụng ngày càng trở nên phổ biến trong những năm gần đây trên thế giới bao gồm cả các nước phát triển và đang phát triển do nhu cầu khách quan và sự cần thiết của thông tin phục vụ quản lý.
Cùng với nhu cầu khách quan đó, cơ sở lý thuyết và các phương pháp và mô hình lượng giá ngày càng đa dạng và hoàn thiện mặc dù cũng trở nên phức tạp hơn nhằm đưa lại các kết quả chính xác, tin cậy cho các hoạt động quản lý, sử dụng tài nguyên. Dựa trên cơ sở lý thuyết kinh tế, các nhà kinh tế đã phát triển các phương pháp thực nghiệm để đánh giá giá trị kinh tế của tài nguyên. Cho đến nay, chưa có một hệ thống phương pháp nào được xây dựng và áp dụng riêng biệt để đánh giá giá trị của cảnh quan ĐNN, thay vào đó người ta xây dựng các phương pháp chung rồi áp dụng cho cảnh quan ĐNN như một dạng tài nguyên cụ thể. Barbier (1997) đã phân chia các phương pháp lượng giá các giá trị kinh tế của cảnh quan ĐNN thành 3 loại: các phương pháp dựa vào thị trường thực (gồm phương pháp giá thị trường-MP, Chi phí thay thế-RC, chi phí thiệt hại tránh được- AC); các phương pháp dựa vào thị trường thay thế (gồm phương pháp chi phí du lịch-TCM, chi phí hưởng thụ-HPM) và các phương pháp dựa vào thị trường giả 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.