MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết Cà chua (Lycopersicon esculentum Mill ) là một loại rau ăn quả có giá trị kinh tế và dinh dưỡng cao, là một trong những loại cây trồng được ưu tiên, có chiều hướng phát triển mạnh cả về chất và lượng. Chính vì vậy, sản lượng cà chua trên thế giới luôn tăng mạnh đạt 164,492 triệu tấn vào năm 2013. Cà chua đã trở thành món ăn thông dụng của nhiều nước trên thế giới trên 150 năm qua, không chỉ là món ăn được dùng trực tiếp trong những bữa ăn hàng ngày mà cà chua còn được bảo quản lâu qua các dạng khác nhau nhưng vẫn giữ được hương vị đặc trưng, phẩm chất tốt.
Với đặc tính đó, cây cà chua đã góp phần tích cực trong việc cân đối nguồn thực phẩm giữa các tháng trong năm, cũng như giữa các vùng khác nhau để không ngừng nâng cao đời sống của con người. Mặt khác, cà chua còn là một mặt hàng rau tươi có giá trị xuất khẩu vào loại lớn trên thị trường thế giới. Châu Á là thị trường đứng đầu về diện tích trồng và sản lượng, Trung Quốc là quốc gia đứng đầu. Ngoài giá trị dinh dưỡng, cà chua còn có các giá trị về mặt y học: thịt quả giúp tiêu hoá, nhuận tràng, thúc đẩy tiết dịch vị của dạ dày và lọc máu, khử trùng đường ruột, loét, đau miệng.
Nước ép cà chua kích thích gan, giữ cho dạ dày và ruột trong điều kiện tốt. Lá non của cà chua giã nhỏ đắp lên mụn nhọt ngày hai lần sẽ khỏi. Chất Tomatin chiết suất từ lá cà chua khô có tác dụng kháng khuẩn, chống nấm, diệt một số bệnh hại cây trồng. Bên cạnh giá trị dinh dưỡng và y học, cà chua được biết đến như một loại cây trồng xoá đói giảm nghèo, mang lại hiệu quả kinh tế cao và là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nhiều nước trên thế giới.
Ở Việt Nam, hàng năm diện tích trồng cà chua lên đến chục ngàn ha, tập trung chủ yếu ở đồng bằng và trung du phía Bắc được trồng ở nhiều vùng Luan van 2 như: Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Giang, Nam Định… Còn ở miền Nam, cà chua được trồng chủ yếu ở Đà Lạt – Lâm Đồng. Ngày nay sự phát triển của khoa học công nghệ đã nghiên cứu ra rất nhiều giống cà chua chịu được nhiệt độ cao và được đưa vào sản xuất. Đây là một bước tiến quan trọng về kỹ thuật, công nghệ trong ngành sản xuất cà chua, vừa có ý nghĩa giải quyết vấn đề rau trái vụ, lại vừa nâng cao hiệu quả kinh tế cho người sản xuất. Giống cà chua HT160 là giống do Học viện nông nghiệp Việt Nam tạo ra.
Là giống cà chua lai được sản xuất bằng công nghệ khử đực thủ công. Giống cho năng suất cao nên hiện đang được trồng phổ biến tại Việt Nam. Trang trại Bùi Huy Hạnh xã Tái Sơn, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương nằm ở khu vực có khí hậu nhiệt đới gió mùa, lạnh về mùa đông, nóng ẩm về mùa hè nên rất thích hợp để phát triển cà chua. Sản xuất cà chua ở Hải Dương có một số tồn tại chủ yếu: Chưa có bộ giống tốt cho, từng vụ, đầu tư cho sản xuất còn thấp, nhất là phân hữu cơ; chưa có quy trình canh tác và giống thích hợp cho mỗi vùng; việc sản xuất còn manh mún, chưa có sản phẩm hàng hóa lớn để chế biến công nghiệp.
Do vậy cần phải nhanh chóng đưa các giống mới năng suất cao, chất lượng tốt vào sản xuất đại trà. Nhưng trước khi đưa vào sản xuất, các giống này cần được nghiên cứu, khảo nghiệm để lựa chọn được giống phù hợp với điều kiện sinh thái của vùng. Xuất phát từ thực tiễn giá trị dinh dưỡng cũng như kinh tế của cây cà chua, vấn đề giống cây trồng cũng như kĩ thuật chăm bón, trong quá trình thực tập tại trang trại Bùi Huy Hạnh, xã Tái Sơn, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương chúng tôi mạnh dạn tiến hành đề tài: “Đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển của giống cà chua HT160 tại trang trại Bùi Huy Hạnh, xã Tái Sơn, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương”. Mục tiêu - Đánh giá tình hình sản xuất cà chua tại trang trại Bùi Huy Hạnh.
- Đánh giá sinh trưởng, phát triển của giống cà chua HT160 tại trang trại Bùi Huy Hạnh, xã Tái Sơn, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương. Luan van 4 Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Tình hình sản xuất, nhu cầu và những bất cập trong sản xuất, kinh doanh và tiêu thụ của cà chua 2. Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới Cà chua là một loại rau ăn quả mọng, có thành phần dinh dưỡng khá phong phú cân đối, năng suất cao, khả năng thích ứng rộng với nhiều điều kiện sinh thái, đặc tính di truyền tương đối ổn định.
Có tác dụng lớn về mặt dinh dưỡng, y học cũng như kinh tế. Ngày nay cà chua rất được ưa chuộng và trở thành một trong những cây trồng chính và chiếm vị trí số một trong ngành sản xuất rau trên thế giới. Trên thế giới đã có nhiều giống mới ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người về cả số lượng lẫn chất lượng.1 Diện tích sản xuất cà chua trên thế giới (từ 2006 - 2016) Năm Diện tích Năng suất Sản lượng (ha) (tạ/ha) (tấn) 2006 4,754,861 275,917 131,194,491 2007 4,259,781 323,227 137,687,505 2008 4,237,231 332,925 141,068,130 2009 4,544,525 339,719 154,386,171 2010 4,532,372 335,487 152,055,325 2011 4,734,356 335,892 159,023,383 2012 4,803,680 336,812 161,793,834 2013 4,941,703 331,302 163,719,357 2014 4.143 352,460 172,499,120 2015 4,786,088 363,810 174,122,499 2016 4,782,753 370,168 177,042,359 Nguồn: FAOSTAT, 2018 [10] Từ năm 2006 đến năm 2016 diện tích trồng cà chua trên thế giới có sự biến động từ năm 2006 đến năm 2008 diện tích giảm từ 4,754,861 ha xuống còn 4,237,231 ha, đến 2014 diện tích có xu hướng tăng năm 2014 đạt 4,894,143 Luan van 5 ha. Mặc dù diện tích có sự biến động, tuy nhiên năng suất cà chua đạt được tương đối cao.
Năm 2016 diện tích tăng 4,782,753 ha, năng suất cao nhất đạt 370,168 tạ/ha và thấp nhất là năm 2006 đạt 275,917 tạ/ha. Theo FAO (1999) trên thế giới có 158 nước trồng cà chua. Diện tích, năng suất, sản lượng cà chua trên thế giới năm 2016 được thể hiện ở bảng 2. Diện tích, sản lượng, năng suất cà chua của các châu lục năm 2016 Diện tích Năng suất Sản lượng Châu lục (ha) (tạ/ha) (tấn) Châu Phi 1,269,456 155,911 19,792,182 Châu Mỹ 448,194 582,212 26,094,425 Châu Á 2,563,569 415,382 106,486,015 Châu Âu 494,993 488,281 24,169,570 Châu Đại Dương 6,541 764,704 500.167 Nguồn: FAO STAT, 2018 [10] Theo bảng 2.2 thì năm 2016, Châu Á có diện tích trồng cà chua (2,563,569 ha) và sản lượng (106,486,015 tấn) lớn nhất thế giới.
Tuy nhiên Châu Mỹ và Châu Đại Dương có năng suất lớn nhất: Châu Mỹ là 582,212 tạ/ha; Châu Đại Dương là 764,704 tạ/ha. Điều đó cho ta thấy rằng Châu Mỹ có những bước tiến mới về giống và khoa học kỹ thuật trong việc trồng và sản xuất cà chua. Tình hình sản xuất cà chua ở Việt Nam Lịch sử phát triển cà chua ở Việt Nam so với thế giới còn rất trẻ. Cây cà chua tuy mới được trồng ở Việt Nam khoảng hơn 100 năm, nhưng đến nay đã được trồng rộng rãi trong cả nước, đặc biệt là các tỉnh đồng bằng Trung Du Bắc Bộ, Đà Lạt.3 số liệu thống kê, diện tích và sản lượng cà chua của nước ta có chiều hướng gia tăng.
Luan van 6 Bảng 2. Tình hình sản xuất cà chua ở Việt Nam giai đoạn 2007-2011 Diện tích Năng suất Sản lượng TT Năm (nghìn ha) (tạ/ha) (nghìn tấn) 1 2007 23,13 196,8 455,18 2 2008 24,85 215,5 535,44 3 2009 20,54 240,7 494,33 4 2010 21,79 252,6 550,18 5 2011 23,08 255,5 589,83 Nguồn: Tổng cục thống kê Việt Nam, 2013 [9]. Qua bảng thống kê từ năm 2007 - 2011 cho ta thấy, sản xuất cà chua tăng mạnh cả về diện tích trồng và sản lượng cũng tăng từ 455,18 nghìn tấn lên 589,83 nghìn tấn. Trên thực tế, diện tích trồng cà chua tăng mạnh trong giai đoạn này là do tăng nhanh về diện tích trồng cà chua trái vụ (vụ Thu Đông và vụ Xuân Hè).
Phần lớn ở nước ta cà chua được trồng ở các tỉnh phía Bắc, hiện nay vẫn tập trung lớn ở đồng bằng Sông Hồng như: Hải Dương, Bắc Ninh, Hà Tây, Nam Định,… chiếm trên 60% diện tích của cả nước. Tại các tỉnh phía Nam cà chua được trồng nhiều ở các tỉnh như: Lâm Đồng, An Giang, TP. Hồ Chí Minh, Bình Thuận với khoảng 400ha trong mỗi tỉnh. Hiện nay, cùng với chính sách mở cửa, hoà nhập vào thương mại quốc tế, xuất khẩu của Việt Nam nói chung và ngành rau quả nói riêng đã có những chuyển biến mới, giai đoạn 1995 đến 2001 xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã vươn tới trên 40 quốc gia và lãnh thổ, đạt kim ngạch xuất khẩu 329.972 triệu USD vào năm 2001.
Riêng cà chua đóng hộp và cà chua tươi xuất khẩu sang Nga, Đài Loan và Singapore là 26 tấn, đạt giá trị 48 nghìn USD. Đến nay, tuy số thị trường xuất khẩu không giảm nhưng kim ngạch xuất khẩu có xu hướng giảm mạnh. Một trong những nguyên nhân là việc xuất khẩu vào thị trường Trung Luan van 7 Quốc (thị trường rau hoa quả lớn nhất của Việt Nam) bị giảm mạnh, khi Trung Quốc gia nhập WTO. Tuy nhiên, xuất khẩu cà chua của nước ta vẫn đạt khá cao, năm 2005, giá trị kim ngạch xuất khẩu đạt 10 triệu USD.
Muốn đạt được mục tiêu này ngoài việc tiếp thị và xúc tiến thương mại chúng ta còn phải làm tốt công tác khoa học công nghệ, tạo ra các sản phẩm có sức cạnh tranh cao, trong đó khâu chọn tạo giống cà chua có thể coi là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu làm ảnh hưởng tới kim ngạch xuất khẩu của nước ta. Đối với các khách hàng, điều họ quan tâm trước khi quyết định mua hàng là thuộc loại giống nào, chất lượng, hương vị của sản phẩm đó ra sao có phù hợp với thói quen tiêu dùng hay không. Muốn vậy phải có giống tốt, có giống tốt sẽ tạo ra cho cây có khả năng chống chịu tốt đối với điều kiện ngoại cảnh cũng như sâu bệnh hại, giúp làm giảm chi phí sản xuất, sẽ cho năng suất, chất lượng bảo đảm vệ sinh thực phẩm theo hướng sản xuất an toàn. Nhu cầu và những bất cập trong sản xuất, kinh doanh và tiêu thụ của cà chua ở nước ta Mặc dù trong thời gian gần đây cà chua có xu hướng tăng lên cả về diện tích và sản lượng, song trong thực tế sản xuất cà chua của nước ta hiện nay vẫn còn gặp nhiều khó khăn.