Đặt vấn đề Với tình hình phát triển của thế giới cuộc sống con người ngày càng được nâng cao. Bên cạnh những nhu cầu thiết yếu về vật chất, con người càng quan tâm nhiều hơn đến giá trị tinh thần. Vì vậy, hoa cây cảnh đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của chúng ta. Ở Việt Nam hoa cây cảnh không chỉ được trang trí trong những dịp lễ tết, hội hè mà đã trở thành thú vui thường thức của người dân.
Chính vì thế trên thị trường, xuất hiện rất nhiều loại hoa với nhiều mẫu mã và màu sắc khác nhau. Một trong những loại hoa có tiềm năng phát triển nhất hiện nay đó chính là hoa hiên. Hoa hiên (Hemerocallis sp.) còn có tên gọi khác là hoàng hoa, huyên thảo, rau huyên hay kim châm thái,.là loài thực vật có hoa, thuộc họ Hemerocallidacaeae có nguồn gốc bản địa Châu Á. Loài cây này được biết với những công dụng là một dược liệu chữa bệnh như vàng da, an thai, bổ máu,.
Ngoài ra hoa hiên còn chứa nhiều chất có lợi cho sứa khỏe như protein, chất béo, chứa nguồn vitamin A, vitamin C dồi dào… Trong thời điểm dịch bệnh Covid như hiện nay thì việc sử dụng những dược liệu phẩm tự nhiên để tăng sức đề kháng cho cơ thể rất được coi trọng. Ngoài ra hoa hiên còn được sử dụng làm nguyên liệu thực phẩm rất thơm ngon và bổ dưỡng. Ở nhiều nước trên thế giới hoa hiên được biết đến với công dụng làm đẹp cảnh quan công viên, trường học, văn phòng, hay các dải hoa ở đường phân cách… Đặc biệt hoa hiên có thời gian cho hoa dài, đa dạng về màu sắc cũng như chủng loại. Như vậy, hoa hiên vừa có thể sử dụng trang trí trong thời gian dài, không gây tốn kém như một số loại hoa thời vụ khác vì phải thay đổi thường xuyên, mặt khác lại có thể xen kẽ các giống với nhau để kéo dài thời gian trang trí cho cảnh quan, giúp cho cảnh quan luôn tươi mới.
Loài cây này thường ra hoa 1 vào mùa hè, thời gian ra hoa được duy trì từ 3-4 tháng (từ tháng 4 tới tháng 6) cho thấy độ bền cảnh quan khá dài so với những loài cây khác. Bởi vậy hoa hiên chính là lựa chọn tối ưu cho cảnh quan ở Hà Nội cũng như một số vùng do điều kiện khan hiếm hoa trang trí mùa hè và đỡ tốn kém chi phí trong việc thay mới thường xuyên. Ở Việt Nam hoa hiên được trồng chủ yếu tại những nơi có khí hậu ẩm mát như Đà Lạt (Lâm Đồng), Tam Đảo (Vĩnh Phúc) hay Sapa (Lào Cai), tuy nhiên các giống hoa hiên ở Việt Nam vẫn không nhiều. Từ năm 2014, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã thành công trong việc lai tạo giống mới với màu hoa kích thước khác nhau làm phong phú thêm nguồn nguyên liệu để ứng dụng trong ngành cảnh quan.
Để có thể phát triển được các giống có triển vọng thì việc chọn giống, đánh giá khả năng sinh trưởng điều rất cần thiết. Song song với công tác giống việc lựa chọn giá thể để trồng cây là điều rất cần quan tâm, nhất là trên cây hiên nuôi cấy invitro. Chính vì vậy tôi đã thực hiện đề tài “Đánh giá khả năng sinh trưởng của tập đoàn hoa hiên và ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng của cây hoa hiên Kwanso nuôi cấy mô” 1. Mục đích và yêu cầu 1.
Mục đích Đánh giá khả năng sinh trưởng của tập đoàn Hiên lai từ đó tạo vật liệu khởi đầu và đề xuất hướng phát triển cho các dòng lai có triển vọng. Bên cạnh đó, xác định được giá thể phù hợp nhất cho sự sinh trưởng của cây hoa Hiên Kwanso nuôi cấy mô. Yêu cầu - Xác định được đặc điểm nông sinh học (chiều cao cây, số lá, kích thước lá, số thân/khóm) của các dòng Hiên lai có triển vọng năm 2021. - Đánh giá được khả năng sinh trưởng (tỷ lệ sống, chiều cao cây, số lá, kích thước lá) của một số dòng Hiên lai được nhân giống bằng phương pháp chẻ thân 2 - Đánh giá được khả năng nảy mầm (tỷ lệ nảy mầm, tỷ lệ cây sống) của một số THL năm 2021 - Đánh giá được khả năng sinh trưởng (tỷ lệ cây sống, chiều cao cây, kích thước lá, số lá) của cây hoa Hiên Kwanso invitro trên các nền giá thể khác nhau.
3 PHẦN II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Giới thiệu về cây hoa hiên 2. Nguồn gốc Hoa Hiên (tên tiếng Anh là Daylily) có danh pháp khoa học là Hemerocallis sp. thuộc họ Hemerocallidaceae.
Ở Việt Nam, hoa Hiên được gọi với rất nhiều cái tên khác như: Huyên thảo, Vong ưu, Nghi nam, Lê lô, Lộc thông,… là loài thực vật bản địa châu Á (Nguyễn Thị Đỏ, 2007). Hoa Hiên có niên đại vào năm 2697 TCN với cái tên Huyên Thảo theo truyền miệng dân gian Trung Hoa. Sau này, nhà nghiên cứu Hu đã tìm thấy những bản ghi chép đầu tiên về Hemerocallis fulva trong các tư liệu từ thời nhà Chu có niên đại từ 355-122 TCN được sử dụng làm thực phẩm và thuốc (dẫn theo Phạm Thị Cẩm Tú, 2021). Khoảng năm 300 TCN thông qua con đường buôn bán, hoa Hiên được các thương nhân tơ lụa và gia vị đưa đến Châu Âu.
Năm 25 TCN Chi hoa hiên được biết đến ở Hy Lạp, La Mã, Ai Cập và Châu Phi (dẫn theo Lê Thành Đạt, 2018). Năm 1620, hai giống hoa Hiên là Hemerocallis. flava và Hemerocallis. fulva đã được trồng tại Anh (Stout 1934).
Năm 1753, hệ thống tên gọi tiêu chuẩn cho hoa Hiên sử dụng tới nay đã được công bố bới Linneaus. Đến năm 1890, hoa Hiên được trồng tại Mỹ. Năm 1946, Hiệp hội Hemerocallis Hoa Kỳ, Inc. Ở Việt Nam, từ lâu hoa Hiên chủ yếu được biết đến, sử dụng làm thực phẩm và dược liệu.
Hiện nay, chúng được trồng làm cảnh ở một số vùng có khí hậu mát mẻ quanh năm như Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Sa Pa (Lào Cai) và Đà Lạt (Lâm Đồng). Các giống hoa hiên Việt Nam còn khá đơn điệu, mẫu giống chưa có màu sắc đa dạng chủ yếu là màu vàng chanh và vàng cam. Số lượng giống hoa Hiên ở Việt Nam còn hạn chế và hoa Hiên được nhân giống bằng cách phân tách thân con trong khóm vào vào mùa xuân hoặc mùa thu (dẫn theo Vũ Thị Hạnh, 2018). Stout (1932) là người tiến hành các nghiên cứu phân loại đầu tiên về hoa Hiên.
Sau đó vào năm 1968, kế thừa các bản thảo của Stout (1932) Shiu-Ying- Hu công bố 23 loài hoa Hiên chia vào 3 nhóm, đến năm 1969 ông công nhận thêm 2 loài nữa. Năm 1985, Dahgren và cộng sự nhận thấy những sự khác biệt lớn về hình dạng hạt và hệ thống rễ cây nên đã tách chi hoa hiên (Hemerocallis) khỏi họ Hành (Liliaceae). Từ đó, Hemerocallis đã trở thành một chi riêng biệt thuộc họ hoa Hiên (Hemerocallidacea) (dẫn theo Phạm Thị Cẩm Tú, 2021). Năm 1992, Erhardt đã phân loại chi Hemerocallis thành 5 nhóm chính gồm có: fulva, citrina, middendorfli, nana và multiflora (dẫn theo Nguyễn Văn Hân, 2020).
Nguyễn Thị Đỏ (2007) cho rằng họ hoa Hiên có 13 chi, khoảng 50 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới. Trong đó chi Hemerocallis có 15 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và ôn đới châu Á, chỉ có 1 loài ở châu Âu. Hoa hiên tại Việt Nam được trồng phổ biến với 2 màu là Hemerocallis fulva L. là hoa hiên vàng da cam và Hemerocallis lilioasphodelus L.
là hoa hiên vàng nhạt (Phạm Hoàng Hộ, 1993; Nguyễn Thị Đỏ, 2007). Năm 2015, Phạm Thị Minh Phượng đã tiến hành đánh giá một số mẫu giống hoa hiên thu thập ở Việt Nam và công bố kết quả tương tự, ngoài ra nghiên cứu xác định sự xuất hiện của hoa hiên Kwanso cánh kép (H. Chi Hemerocallis phân bố trên khắp thế giới (Nguồn: Olalie Daylily Garden) 2. Đặc điểm thực vật học của hoa hiên (Nguồn: Orange Daylily – eol.
Các bộ phận của cây hoa Hiên Rễ: Rễ hoa Hiên thuộc loại rễ củ, sống lưu niên; có màu vàng xám hoặc xám nâu nhạt (Ted L. Petit and Dorothy J. Hoa Hiên là cây chịu hạn tốt bởi vì rễ của chúng có 2 thành phần: rễ dự trữ có khả năng chứa lượng nước lớn và rễ sợi có khả năng ăn sâu xuống phía dưới để khai thác nước trong đất tối đa (dẫn theo Lê Thành Đạt, 2018). Thân: Hoa hiên không có thân trên mặt đất.
Thân hoa hiên là thân giả do các bẹ lá xếp tạo thành. Thân rễ là phân gốc của cây, chính là phần lõi màu trắng nằm giữa lá và rễ. Thân rễ ngắn chứa các mô phân sinh đỉnh; lá, ngồng hoa và rễ phát sinh từ thân rễ ngắn này (Nguyễn Thị Đỏ 2007).3 Thân và lá cây hoa Hiên Lá: Lá hoa Hiên không chia thành phiến, cuống và những phần cơ bản (Voth etal, 1986). Lá dạng dài, thon giống như cỏ, thuôn nhọn ở đỉnh, gân lá trung tâm nổi rõ ở mặt dưới, gốc có bẹ to ốp vào nhau; lá có thể đứng thẳng, hoặc cong hướng ra ngoài.
Mép lá nguyên, hoặc lượn sóng, hình mũi mác; mọc tập trung ở phần gốc, xếp thành hai dãy trong cùng một mặt phẳng xòe ra thành hai hàng đối nhau giống như rẻ quạt (Nguyễn Thị Đỏ, 2007). Hoa: Là hoa lưỡng tính, có mùi thơm hoặc không, cuống hoa ngắn. Bao hoa 6 mảnh, phần dưới dính nhau thành hình phễu, phần trên có 6 thùy, xếp 2 lớp bên trong cánh to hơn lớp ngoài cánh, khi hoa nở cánh hoa cong ra ngoài. Hoa có 6 nhị đính ở ống bao hoa, chi nhị dài không bằng nhau và bao phấn đính ở lưng hoặc phần gốc, 2 ô, tung phấn bang khe dọc.
Nhụy hoa dạng sợi, mảnh, dài hơn nhị (Nguyễn Thị Đỏ,2007). Thời gian nở hoa tuỳ thuộc các giống/ loài có thể bắt đầu từ tháng tư đến tháng bảy, thậm chí có thể kéo dài đến tháng mười hai (Gulia., 2009) Ngồng hoa: thường mọc thẳng hoặc hơi cong do sức nặng của hoa. Cụm hoa có thể xuất hiện ở đỉnh sinh trưởng hoặc nách lá. Cây hoa hiên thường cho 1- 3 ngồng hoa trên thân trong năm.
Do mỗi hoa chỉ nở trong một ngày nên số lượng 7 hoa/ ngồng hoa có ảnh hưởng lớn đến việc kéo dài thời gian ra hoa của ngồng. Hầu hết các giống hoa Hiên nở hoa trong 24 tuần (dẫn theo Phàn Lìu Mẩy, 2021).4 Hoa và ngồng hoa Hiên Hoa: Hoa Hiên là hoa lưỡng tính, có mùi thơm hoặc không, cuống hoa ngắn. Bông hoa Hiên có 6 cánh, phần dưới dính nhau, chia thành 2 lớp: lớp bên trong cánh hoa to hơn lớp cánh đài bên ngoài. Hoa Hiên có 6 sợi chỉ nhị, bao phấn đính ở lưng hoặc ở gần gốc, mở bằng khe dọc (Nguyễn Thị Đỏ, 2007).