Đặt vấn đề Đất đai có vai trò rất quan trọng đối với con người và các hoạt động sống trên trái đất, nhưng lại có vị trí cố định và giới hạn về diện tích. Do vậy việc sử dụng đất phải hết sức tiết kiệm và hợp lý để đạt hiệu quả, bền vững. Công tác lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất là một yêu cầu đặc biệt để sắp xếp quỹ đất đai cho các lĩnh vực và đối tượng sử dụng hợp lý, có hiệu quả phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh, quốc phòng, tránh được sự chồng chéo, lãng phí trong sử dụng, hạn chế sự huỷ hoại đất đai, phá vỡ môi trường sinh thái. Đây là một nội dung quan trọng trong quản lý Nhà nước về đất đai, được thể chế hóa trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992: “Nhà nước thống nhất quản lý đất đai theo quy hoạch và pháp luật, bảo đảm sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả”.
Đồng thời nội dung, trách nhiệm, thẩm quyền lập và xét duyệt quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được quy định cụ thể tại Chương IV từ Điều 35 đến Điều 51 trong Luật Đất đai năm 2013. Xã Vân Tùng thuộc huyện Ngân Sơn nằm trên lòng chảo cao nguyên Ngân Sơn, trên tuyến Quốc lộ 3 Hà Nội-Cao Bằng. Năm 2003, UBND tỉnh Bắc Kạn phê duyệt quy hoạch chung xây dựng giai đoạn 2003-2020 với quy mô đất là 121 ha. Việc quy hoạch chung xây dựng trung tâm xã Vân Tùng để phù hợp với quy hoạch tổng thể hệ thống đô thị và điểm dân cư nông thôn tỉnh Bắc Kạn được phê duyệt năm 2005.
Trung tâm xã Vân Tùng với vị trí trung tâm huyện lỵ của huyện Ngân Sơn phải là điểm đô thị tương xứng với chức năng của nó để đảm bảo phát triển kinh tế- xã hội toàn huyện. Với mục tiêu nhìn nhận, đánh giá kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 2011 – 2015 của xã Vân Tùng, phân tích, đánh giá những kết quả đạt được và những bất cập tồn tại trong quá trình thực hiện; 2 đề xuất giải pháp nâng cao tính khả thi của phương án quy hoạch sử dụng đất, khắc phục những nội dung bất hợp lý; đề xuất, kiến nghị điều chỉnh những nội dung không theo kịp biến động trong quá trình phát triển kinh tế xã hội ở địa phương, được sự nhất trí của Ban giám hiệu trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm Khoa Quán lý Tài nguyên, dưới sự hướng dẫn của Thầy giáo ThS. Nguyễn Ngọc Anh em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá tình hình thực hiện kế hoạch sử dụng đất xã Vân Tùng, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2011-2015”.1 Mục tiêu của đề tài 1.1 Mục tiêu tổng quát Đánh giá được kết quả việc thực hiện kế hoạch sử dụng đất tại xã Vân Tùng, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn nhằm nhìn nhận những kết quả đạt được, những hạn chế còn tồn tại để từ đó rút ra kinh nghiệm và đề xuất một số giải pháp khắc phục nhằm nâng cao tính khả thi của các phương án thực hiện kế hoạch sử dụng đất giai đoạn tiếp theo.2 Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu và đánh giá tình hình quản lý, sử dụng đất của xã Vân Tùng, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn. - Đánh giá kết quả việc thực hiện kế hoạch sử dụng đất xã Vân Tùng, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2011-2015.
- Đề xuất một số giải pháp khắc phục những tồn tại và kiến nghị một số phương án thực hiện kế hoạch sử dụng đất giai đoạn tiếp theo có tính khả thi cao.2 Ý nghĩa của đề tài 1.1 Ý nghĩa trong việc học tập và nghiên cứu khoa học - Là cơ hội củng cố kiến thức đã học trên ghế nhà trường đồng thời giúp cho bản thân vận dụng được tốt nhất những kiến thức đã học được từ trường lớp vào thực tế, công việc sau này. 3 - Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập số liệu và sử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài.2 Ý nghĩa trong thực tiễn Tìm hiểu được thực trạng sử dụng đất của huyện Ngân Sơn nói chung và xã Vân Tùng nói riêng. Đồng thời tìm ra những tác động tích cực và tiêu cực của kế hoạch sử dụng đất đến tình hình phát triển kinh tế xã hội, cảnh quan môi trường tại địa phương, từ đó đề xuất các giải pháp thích hợp, phù hợp để nâng cao hơn nữa những mặt tích cực và khắc phục những hạn chế tiêu cực. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở khoa học của đề tài 2.1 Đất đai và vai trò của đất đai trong sản xuất vật chất và phát triển kinh tế xã hội a) Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt: Đất đai là tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là nguồn nội lực, nguồn vốn to lớn của đất nước, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, an ninh quốc phòng.
Đất đai có ý nghĩa kinh tế, chính trị, xã hội sâu sắc trong sự nghiệp xây dựng bảo vệ tổ quốc. Đất đai là điều kiện vật chất cần thiết cho sự tồn tại của bất kỳ ngành nào. Trong nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải.Nhưng trong mỗi ngành, đất có những vai trò không giống nhau. Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt và khác biệt với các tư liệu sản xuất khác.
Mọi tư liệu sản xuất đầu là sản phẩm của lao động còn riêng đất là sản phẩm của tự nhiên. Đất có trước lao động và là điều kiện thiên nhiên của lao động. Có khi tham gia vào quá trình lao động, đât trở thành một tư liệu sản xuất. Đất là tư liệu sản xuất có vị trí không thể thay đổi trong không gian, đây là tính chất đặc thù làm cho những mảnh đất nằm ở vị trí khác nhau có giá trị khác nhau.
Trong quá trình sản xuất người ta có thể thay thế tư liệu sản xuất này bằng tư liệu sản xuất khác, nhưng đất là tư liệu sản xuất không thể thay thế đặc biệt là trong nông nghiệp. Đất là tư liệu sản xuất vĩnh cửu, không chịu sự phá hủy của thời gian. Nếu sử dụng đúng và hợp lý thì chất lượng đất ngày càng tốt lên. Có thể nói đất đai là một tư liệu sản xuất đặc biệt quan trọng đối với con người.
Sự quan tâm chú ý đúng mức trong việc quản lý sử dụng đất đai sẽ làm cho sản lượng thu được trên mỗi mảnh đất không ngừng tăng. 5 b) Vai trò của đất đai trong sản xuất vật chất, phát triển kinh tế - xã hội Đất với lớp phủ thổ nhưỡng, khoáng sản trong lòng đất, rừng, mặt nước và chiếm vị trí đặc biệt. Đất là điều kiện đầu tiên và là nền tảng tự nhiên của bất kỳ quá trính sản xuất nào. Chúng ta đều biết rằng không có đất thì không thể sản xuất, cũng như không có sự tồn tại của con người.
Đất là sản phẩm của tự nhiên, xuất hiện trước con người và tồn tại ngoài ý muốn con người.Đất tồn tại như một vật thể lịch sử - tự nhiên. Phương thức và mục tiêu sử dụng đất rất đa dạng. Dùng đất đai để làm nơi sinh hoạt từ đất đai để thỏa mãn nhu cầu sinh tồn và phát triển, đất cung cấp không gian, môi trường cảnh quan cho việc hưởng thụ tinh thần. Trong giai đoạn đầu phát triển kinh tế, xã hội, khi mức sống của con người còn thấp, công năng chủ yếu của đất tập trung vào sản xuất vật chất, đặc biệt trong sản xuất nông nghiệp.
Đất đai không chỉ cung cấp cho con người các tư liệu vật chất để sinh tồn và phát triển mà còn cung cấp các điều kiện cần thiết để hưởng thụ và đáp ứng nhu cầu cho cuộc sống nhân loại. Kinh tế - xã hội phát triển mạnh, cùng với sự bùng nổ của dân số, làm cho mối quan hệ giữa con người và đất đai ngày càng trở lên cằng thẳng. Những sai lầm (có ý thức hoặc vô ý thức) của con người trong quá trình sử dụng đất, một số công năng của đất đai bị suy yếu đi. Vấn đề tổ chức sử dụng đất theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững càng trở nên quan trọng, bức xúc mang tính toàn cầu.
Cùng với sự phát triển không ngừng của sức sản xuất, công năng của đất cần được nâng cao theo hướng đa dạng, nhiều tầng nấc để truyền lại lâu dài cho thế hệ mai sau.2 Khái quát về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất 1) Khái niệm Quy hoạch sử dụng đất đai: Quy hoạch sử dụng đất đai là việc phân bổ và khoanh vùng đất đai theo không gian sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, quốc phòng an 6 ninh, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu trên cơ sở tiềm năng đất đai và nhu cầu sử dụng đất của các ngành, các lĩnh vực đối với từng vùng kinh tế xã hội và đơn vị hành chính trong khoảng thời gian xác định. [4] Về bản chất quy hoạch sử dụng đất đai cần được xác định dựa trên quan điểm nhận thức: Đất đai là đối tượng của các mối quan hệ sản xuất, quy hoạch không nằm ở khía cạnh kỹ thuật cũng không chỉ thuộc về hình thức pháp lý mà còn nằm ở bên trong việc tổ chức sử dụng đất như một “Tư liệu sản xuất đặc biệt” gắn với phát triển kinh tế - xã hội. Như vậy, quy hoạch sử dụng đất đai là một hiện tượng kinh tế - xã hội thể hiện đồng thời ba tính chất: - Tính kinh tế: Nhằm khai thác triệt để tiềm năng đất đai. - Tính kỹ thuật: Các tác nghiệp chuyên môn nghiệp vụ như điều tra, khảo sát, xây dựng bản đồ, khoanh định, xử lý số liệu trên cơ sở khoa học kỹ thuật.
- Tính pháp chế: Xác định tính pháp chế về mục đích và quyền sử dụng đấy nhằm đảm bảo quản lý và sử dụng đất đai theo pháp luật. Như vậy: “Quy hoạch sử dụng đất đai là một hệ thống các biện pháp kinh tế, kỹ thuật, pháp chế của nhà nước về tổ chức sử dụng đất đầy đủ, hợp lý, có hiệu quả cao thông qua việc phân phối tái phân phối quỹ đất của cả nước, tổ chức sử dụng đất như một tư liệu sản xuất cùng với tư liệu sản xuất khác gắn liền trên mảnh đất nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất xã hội, tạo điều kiện bảo vệ đất và bảo vệ môi trường”.