CHƯƠNG 1. Một số mô hình thanh tra môi trường trên thế giới 1. Mô hình tổ chức thanh tra ở Trung Quốc Thanh tra môi trường của Trung Quốc tồn tại ở 03 cấp hành chính là cấp Bộ, tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương và cấp huyện [14]. - Cấp trung ương: Bộ Bảo vệ Môi trường của Trung Quốc được thành lập từ năm 2008, gồm 16 đơn vị trực thuộc trong đó Cục Giám sát môi trường là cơ quan chịu trách nhiệm về thanh tra môi trường.
Chức năng chính của Cục là: Sắp xếp và điều phối chung các vấn đề môi trường quan trọng và giám sát thực thi luật; xây dựng các quy định hành chính, quy tắc và hệ thống về giám sát môi trường và tổ chức thực thi các quy định này; xây dựng hệ thống quản lý môi trường và tổ chức thực hiện; tổ chức thanh tra về thực thi trong lĩnh vực môi trường và trả phí ô nhiễm; giám sát sau cưỡng chế môi trường và các trường hợp vi phạm môi trường trong danh sách đen; hướng dẫn và điều phối các giải pháp đối với các vấn đề môi trường lớn và các tranh luận ô nhiễm tại các vùng, đơn vị địa phương, liên vùng và LVS; hướng dẫn công tác chuyên môn của Trung tâm Ứng phó khẩn cấp môi trường và Điều tra tai nạn và các Trung tâm Giám sát bảo vệ môi trường. Cục Giám sát Môi trường (Cục trưởng) Phòng Phòng Quản lý Phòng Phòng Phòng Cưỡng chế Tổng hợp Chi trả Ô Giám sát Giám sát và Xử phạt Hành nhiễm Vùng chính Nguồn: [14] Hình 1. Cơ cấu tổ chức của Cục Giám sát Môi trường Trung Quốc - Cấp địa phương: Đơn vị thực hiện chức năng thanh tra môi trường tồn tại ở 2 cấp là cấp tỉnh và cấp huyện. Chính phủ nhân dân (People’s Government) mỗi 4 tỉnh, khu tự trị hoặc thành phố trực thuộc trung ương của Trung Quốc đều có các Cục/Vụ Bảo vệ môi trường thực hiện công tác thanh tra môi trường trên toàn tỉnh.
Mô hình tổ chức thanh tra ở Philippines Ở Philippines, Bộ Môi trường và Tài nguyên Philippines (Department of Environment and Natural resources - DENR) là cơ quan giúp Chính phủ quản lý nhà nước về môi trường và tài nguyên, tương đương Bộ TN&MT của Việt Nam. Cơ quan tham mưu trực tiếp giúp Bộ trưởng Bộ Môi trường và Tài nguyên quản lý môi trường gồm: Cục Quản lý môi trường (Environmental Management Bureau - EMB) và Cơ quan phát triển hồ Laguna (Laguna Lake Development Authority - LLDA). Ngoài ra, Philippines còn thành lập Ban xét xử ô nhiễm (PAB) hoạt động như một tòa án để xét xử các vụ việc ô nhiễm môi trường [12]. - Cục Quản lý Môi trường: Chức năng, nhiệm vụ chính của Cục Quản lý Môi trường là giúp Bộ trưởng Bộ Môi trường và Tài nguyên quản lý nhà nước về môi trường.
Trực thuộc Cục có 07 phòng trong đó Phòng Chất lượng môi trường được giao chức năng thanh tra và giám sát môi trường. Tại cấp địa phương có các Văn phòng Vùng làm nhiệm vụ kiểm soát ô nhiễm của 16 vùng trên toàn quốc (trừ kiểm soát ô nhiễm liên quan đến xả nước thải vào hồ Laguna). - Cơ quan phát triển hồ Laguna: Cơ quan phát triển hồ Laguna được thành lập năm 1966, hoạt động như một cơ quan quản lý nhà nước nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của vùng hồ Laguna. Cơ quan này có chức năng giúp Bộ Môi trường và Tài nguyên quản lý môi trường, đặc biệt là giám sát chất lượng môi trường nước; là đơn vị cấp các loại giấy phép hoạt động liên quan đến hoạt động bảo vệ nguồn nước của Hồ Laguna như cấp phép xả thải, cấp phép sử dụng nước, cấp phép lưu thông trên hồ.
Cơ quan phát triển hồ Laguna gồm 12 Phòng hành chính và chuyên môn trong đó Phòng Quan trắc và Giám sát được giao nhiệm vụ điều tra và giám sát việc tuân thủ các quy định, quy tắc, chính sách và tiêu chuẩn môi trường, việc tuân thủ của các Dự án đối với các cấp phép xả thải và thông quan được Cơ quan phát triển hồ Laguna phê duyệt. - Ban Xét xử Ô nhiễm (PAB): Để xét xử các vụ việc gây ô nhiễm môi trường, Philippines thành lập Ban Xét xử Ô nhiễm, viết tắt là PAB do Bộ trưởng Bộ Môi trường và Tài nguyên đứng đầu cùng với 06 ủy viên gồm: 02 Thứ trưởng, Cục 5 trưởng Cục quản lý Môi trường và 03 thành viên khác do Bộ trưởng chỉ định. PAB đóng vai trò như một tòa án, có quyền ban hành các Mệnh Lệnh Ngừng và Chấm dứt; phạt tiền từ 10.000 pê sô/ngày vi phạm (tương đương với mức phạt từ 5 triệu đến 100 triệu đồng đối với một ngày vi phạm); đề xuất các cơ quan chính phủ có chức năng truy cứu trách nhiệm hình sự đối với đối tượng vi phạm. Các bước xử lý cơ sở gây ô nhiễm được thể hiện theo (Hình 1.
Ra: - Thông báo về vi phạm đối với Lấy mẫu (nước thải hoặc khí thải) nước thải Được thực hiện bởi Cục QLMT-VP Phân tích mẫu - Thông báo về việc không tuân thủ Vùng theo nhiệm vụ quan trắc định kỳ đối với khí thải các cơ sở SX CN trong thẩm quyền. Các biện pháp khắc phục/giảm thiểu trong Lấy mẫu/ vòng 90 ngày Kiểm tra Hội đàm kỹ thuật Không tuân Tuân thủ thủ Ban hành Mệnh lệnh Phạt tiền và kết Ngừng và Chấm dứt thúc vụ việc Thực thi Đề xuất Lệnh Chấm dứt tạm (Văn phòng Vùng) thời (TLO) Tuân thủ các yêu cầu của TLO Lấy mẫu Ban Xét xử ON ban hành Lệnh Chấm dứt tạm thời Không tuân Tuân thủ thủ Đóng cửa, xử phạt, Xử phạt và ban hành Lệnh tước giấy phép Chấm dứt chính thức Nguồn: [12] Hình 1. Các bước xử lý đối với các trường hợp ô nhiễm 6 Hoạt động kiểm soát ô nhiễm do Văn phòng Vùng đảm nhiệm. Tần suất kiểm tra, giám sát hàng năm không bị giới hạn, thông thường tùy vào khối lượng xả thải.
Đối với nước thải, một cơ sở thải nước thải dưới 30 m3/ngày sẽ được kiểm tra, giám sát ít nhất 01 lần/năm; cơ sở thải trên 150 m3/ngày được kiểm tra, giám sát ít nhất 04 lần/năm và đối với KCN là 01 lần/tháng. Tại khu vực hồ Laguna, Cơ quan phát triền hồ Laguna là đơn vị duy nhất có chức năng kiểm tra, giám sát chất lượng nước và lấy mẫu các cơ sở xả thải ra hồ cũng như cấp các giấy phép và chứng nhận liên quan đến chất lượng nước. Các Văn phòng Vùng tại khu vực này chỉ kiểm soát chất thải rắn và khí thải. Mô hình tổ chức thanh tra ở Canada Bộ Môi trường của Canada được thành lập năm 1971 do sáp nhập lại một số cơ quan thuộc Chính phủ như Cục Khí tượng và Cục Thiên nhiên hoang dã, bao gồm 5 cục sau: Cục Môi trường Không khí; Cục Bảo vệ Môi trường; Cục Thủy sản (năm 1976 tách ra thành Bộ Thủy sản và Đại dương); Cục Đất đai, Rừng và Thiên nhiên hoang dã; Cục Quản lý nước [13].
Chính quyền liên bang và chính quyền cấp tỉnh, các khu tự trị đều có thẩm quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về môi trường; phạm vi trách nhiệm và quyền hạn được phân chia cụ thể giữa hai cấp chính quyền. Chính quyền cấp tỉnh có thể ban hành những luật riêng mà không cần có sự đồng ý của chính quyền liên bang và ngược lại. Tùy theo đặc điểm phát triển kinh tế - xã hội và môi trường, chính quyền cấp tỉnh có thể xây dựng, ban hành và thực thi những quy định phù hợp để quản lý môi trường của địa phương mình. Những quan hệ này được thúc đẩy thông qua các thỏa thuận song phương cũng như qua Hội đồng các Bộ trưởng Môi trường và các diễn đàn đa phương khác về các vấn đề cụ thể như biến đổi khí hậu quốc gia và quốc tế, động vật hoang dã, các loài bị đe dọa và bảo vệ hệ sinh thái, nước và môi trường.
Điều này thể hiện sự phân quyền mạnh mẽ và mang tính chủ động cao trong công tác quản lý nhà nước về môi trường ở Canada. Hội đồng Bộ trưởng môi trường của Canada bao gồm 14 Bộ trưởng môi trường của liên bang, các tỉnh và khu tự trị làm thành viên. Hội đồng họp ít nhất 01 7 lần/năm nhằm thảo luận về các ưu tiên môi trường quốc gia và xác định công việc sẽ được triển khai dưới sự bảo trợ của Hội đồng. Hội đồng hướng tới đạt được các kết quả môi trường tích cực, tập trung vào các vấn đề trọng điểm quốc gia và yêu cầu sự quan tâm của nhiều cơ quan, bộ ngành.
Hội đồng cũng có trách nhiệm thảo luận để tìm hướng giải quyết những vấn đề phức tạp xảy ra. Trong quá trình thực thi các quy định về quản lý môi trường, người dân có quyền yêu cầu giám sát sự tuân thủ các quy định về môi trường của doanh nghiệp, nếu chưa đạt yêu cầu thì họ cũng có quyền đề nghị nhà quản lý và doanh nghiệp phải có các phiên họp điều trần, giải thích. Điều này cho thấy vai trò của cộng đồng được thể hiện rõ nét trong công tác BVMT ở Canada, là nguồn lực quan trọng hỗ trợ cho cấp chính quyền thực thi tốt vai trò quản lý nhà nước về môi trường, đặc biệt là ô nhiễm công nghiệp ở địa phương. Công tác thanh tra môi trường ở Canada được điều chỉnh bởi những quy định của liên bang và cấp tỉnh.
Luật liên bang chú trọng quản lý những vấn đề quy mô quốc gia liên quan đến nhiều tỉnh. Từng tỉnh có thể xây dựng quy định riêng, nhưng mức độ nghiêm ngặt về chất lượng môi trường phải bằng hoặc cao hơn quy định của liên bang. Trên thực tế, cũng có những quy định, Giấy phép môi trường do chính quyền tỉnh cấp lại mâu thuẫn với những quy định của liên bang. Khi vấn đề như vậy xảy ra, các cơ quan quản lý thường thống nhất theo hướng yêu cầu doanh nghiệp áp dụng luật, quy định có yêu cầu nghiêm khắc hơn.
Đơn vị thuộc Bộ Môi trường Canada chịu trách nhiệm về công tác thanh tra, kiểm tra về môi trường và động vật hoang dã là Cục Cưỡng chế (Enforcement Branch). Cục Cưỡng chế hoạt động trên nguyên tắc đảm bảo rằng các tổ chức, cá nhân tuân thủ các mục tiêu ngăn ngừa ô nhiễm và bảo tồn theo quy định của luật BVMT và thiên nhiên hoang dã. Công tác cưỡng chế do hệ thống các cán bộ cưỡng chế đảm nhiệm trên phạm vi lãnh thổ thông qua Ban Giám đốc Cưỡng chế Môi trường (Environmental Enforcement Directorate) và Ban Giám đốc Cưỡng chế Thiên nhiên Hoang dã (Wildlife Enforcement Directorate).
