Luận án tiến sĩ đánh giá hiệu quả sử dụng thuốc tra mắt atropin 0 01 đối với sự tiến triển cận thị của học sinh một số trường tiểu học và trung học cơ sở tại thành phố cần thơ

Luận án tiến sĩ đánh giá hiệu quả thuốc tra mắt atropin 0.01 trong kiểm soát tiến triển cận thị ở học sinh tiểu học và THCS tại Cần Thơ.

• Tác giả: Hoàng Quang Bình
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Chí Dũng
• Trường học: Trường Đại học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhãn khoa
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả sử dụng thuốc nhỏ mắt atropin 0,01% đối với sự tiến triển cận thị của học sinh tiểu học và trung học cơ sở tại thành phố Cần Thơ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2013-2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. CƠ SỞ PHÁT SINH TẬT KHÚC XẠ
• 1.2. TÌNH HÌNH CẬN THỊ VÀ SỰ TIẾN TRIỂN CỦA CẬN THỊ
• 1.3. CÁC BIỆN PHÁP CAN THIỆP HẠN CHẾ SỰ TIẾN TRIỂN CẬN THỊ
• 1.4. SỬ DỤNG THUỐC NHỎ MẮT ATROPIN 0,01%
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3. XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 2.4. ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐẶC ĐIỂM TẬT CẬN THỊ CỦA CÁC ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 3.2. ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA THUỐC NHỎ MẮT ATROPIN 0,01%
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM TẬT CẬN THỊ CỦA CÁC ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 4.2. ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA THUỐC NHỎ MẮT ATROPIN 0,01%
• ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào đánh giá hiệu quả của thuốc tra mắt Atropin 0.01% trong việc kiểm soát cận thị ở học sinh tiểu học và trung học cơ sở tại Cần Thơ. Cận thị học sinh đang trở thành một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt ở các nước châu Á, với tỷ lệ mắc cao và xu hướng tiến triển nhanh. Atropin 0.01% được xem là một giải pháp tiềm năng nhờ khả năng làm chậm sự tiến triển của cận thị mà không gây ra nhiều tác dụng phụ.

1.1. Tình hình cận thị học sinh tại Cần Thơ

Cận thị học sinh tại Cần Thơ đang gia tăng do sự thay đổi lối sống và môi trường học tập. Các nghiên cứu trước đây cho thấy tỷ lệ cận thị ở học sinh tiểu học và trung học cơ sở dao động từ 20% đến 40%. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các biện pháp phòng ngừa cận thị và điều trị cận thị hiệu quả.

1.2. Vai trò của Atropin 0.01 trong kiểm soát cận thị

Atropin 0.01% là một thuốc nhỏ mắt được sử dụng rộng rãi trong điều trị cận thị nhờ khả năng ức chế sự phát triển của trục nhãn cầu. Các nghiên cứu quốc tế đã chứng minh hiệu quả của Atropin liều thấp trong việc làm chậm tiến triển cận thị mà không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng như lóa mắt hoặc viêm kết mạc.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện dưới dạng nghiên cứu lâm sàng với sự tham gia của học sinh tiểu học và trung học cơ sở tại Cần Thơ. Atropin 0.01% được sử dụng hàng ngày trong vòng 24 tháng. Các chỉ số như độ cận thị, chiều dài trục nhãn cầu và thị lực được đo lường định kỳ để đánh giá hiệu quả điều trị.

2.1. Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) với hai nhóm: nhóm sử dụng Atropin 0.01% và nhóm đối chứng. Các chỉ số được đo lường bao gồm độ cận thị, chiều dài trục nhãn cầu và thị lực nhìn xa/nhìn gần.

2.2. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là học sinh từ 6 đến 15 tuổi, được chẩn đoán cận thị từ nhẹ đến trung bình. Các yếu tố như thời gian sử dụng mắt nhìn gần và hoạt động ngoài trời cũng được ghi nhận để phân tích.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả cho thấy Atropin 0.01% có hiệu quả rõ rệt trong việc làm chậm tiến triển cận thị. Sau 24 tháng, nhóm sử dụng Atropin 0.01% có mức độ tiến triển cận thị thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng. Hiệu quả điều trị được thể hiện qua sự giảm thiểu tăng độ cận thị và chiều dài trục nhãn cầu.

3.1. Hiệu quả của Atropin 0.01

Nhóm sử dụng Atropin 0.01% có mức độ tiến triển cận thị trung bình là 0.25 Diop/năm, trong khi nhóm đối chứng là 0.75 Diop/năm. Điều này khẳng định hiệu quả điều trị của Atropin liều thấp trong kiểm soát cận thị.

3.2. Tác dụng phụ và tuân thủ điều trị

Các tác dụng phụ như lóa mắt và viêm kết mạc được ghi nhận ở mức độ nhẹ và không ảnh hưởng đến quá trình điều trị. Tỷ lệ tuân thủ điều trị cao, đạt trên 90%, cho thấy tính khả thi của việc sử dụng Atropin 0.01% trong thực tế.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu khẳng định Atropin 0.01% là một phương pháp hiệu quả và an toàn trong kiểm soát cận thị ở học sinh tại Cần Thơ. Việc áp dụng rộng rãi thuốc nhỏ mắt Atropin 0.01% có thể góp phần giảm thiểu tỷ lệ cận thị và các biến chứng liên quan.

4.1. Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học cho việc sử dụng Atropin 0.01% trong phòng ngừa cận thị và điều trị cận thị ở học sinh. Đây là cơ sở để các nhà hoạch định chính sách đưa ra các biện pháp can thiệp hiệu quả.

4.2. Hướng nghiên cứu tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu dài hạn để đánh giá hiệu quả của Atropin 0.01% trên các nhóm tuổi khác và trong các điều kiện môi trường khác nhau. Đồng thời, nghiên cứu về các phương pháp kết hợp để tối ưu hóa hiệu quả điều trị cũng là hướng đi tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tật khúc xạ, đặc biệt là cận thị học đường, đang trở thành một thách thức y tế công cộng mang tính toàn cầu với tốc độ gia tăng nhanh chóng tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), "tật khúc xạ chưa được chỉnh kính hiện là nguyên nhân hàng đầu gây giảm thị lực, đồng thời là nguyên nhân gây mù quan trọng xếp thứ hai sau bệnh đục thể thủy tinh". Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ trước đây của Nguyễn Thị Hồng Hạnh (2009) ghi nhận tốc độ tiến triển cận thị tự nhiên ở trẻ em là -0,69 Diop (D)/năm, và Đặng Anh Ngọc (2010) chỉ ra tỷ lệ mắc mới tại khu vực đô thị lên đến 6,46%. Tuy nhiên, phần lớn các can thiệp lâm sàng tại nước ta trước đây chủ yếu dừng lại ở các biện pháp quang học truyền thống hoặc truyền thông vệ sinh học đường, vốn không ngăn chặn được sự gia tăng chiều dài trục nhãn cầu.

Luận án Tiến sĩ Y học của nghiên cứu sinh Hoàng Quang Bình với đề tài "Đánh giá hiệu quả sử dụng thuốc nhỏ mắt Atropin 0,01% đối với sự tiến triển cận thị của học sinh tiểu học và trung học cơ sở tại thành phố Cần Thơ" (Chuyên ngành Nhãn khoa, Mã số: 62720157, Trường Đại học Y Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Chí Dũng và PGS.TS Hoàng Thị Phúc) đã giải quyết khoảng trống nghiên cứu (research gap) thực tiễn và lý thuyết then chốt: Đánh giá toàn diện tính khả thi, độ an toàn và hiệu lực sinh học của phác đồ Atropin nồng độ siêu thấp (0,01%) trên quần thể học sinh Việt Nam.

Công trình tập trung giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chính:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng dịch tễ học tật cận thị và các yếu tố nguy cơ hành vi - di truyền tại các trường tiểu học và trung học cơ sở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (đại diện là TP. Cần Thơ) có đặc điểm gì? Giả thuyết 1 (H1): Tỷ lệ cận thị tăng lũy tiến theo khối lớp, liên quan chặt chẽ đến tiền sử cận thị của cha mẹ (OR > 2,0), thời gian nhìn gần liên tục (>30 phút/lần) và thiếu hụt thời gian hoạt động ngoài trời (<10-14 giờ/tuần).
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Phác đồ tra mắt Atropin 0,01% mỗi tối có kiểm soát hiệu quả sự gia tăng độ cầu tương đương (Spherical Equivalent - SE) và sự kéo dài trục nhãn cầu (Axial Length - AL) sau 12 và 24 tháng mà không gây tác dụng phụ suy giảm điều tiết đáng kể? Giả thuyết 2 (H2): Atropin 0,01% làm giảm ít nhất 50% tốc độ tiến triển cận thị so với nhóm chứng không dùng thuốc, duy trì biên độ điều tiết trên 10 D và hạn chế tối đa hiện tượng dội ngược (rebound effect) sau khi ngưng điều trị.

Khung lý thuyết của nghiên cứu tích hợp mô hình cơ chế sinh học phân tử thụ thể Muscarinic võng mạc kết hợp thuyết quang học lệch tiêu viễn thị ngoại vi (Peripheral Hyperopic Defocus). Với quy mô mẫu can thiệp theo dõi dọc 24 tháng tại 4 trường học tiêu biểu (Tiểu học Trần Hưng Đạo, Tiểu học An Thới 2, THCS Châu Văn Liêm, THCS An Thới), luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm lâm sàng đầu tiên và chuẩn mực tại Việt Nam về kiểm soát cận thị bằng dược lý nồng độ thấp.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận sự phân cực rõ rệt trong các chiến lược kiểm soát cận thị tiến triển. Trong nhiều thập kỷ, các biện pháp quang học thuần túy như kính gọng đơn tiêu chỉnh đủ độ, chỉnh thiếu độ (undercorrection), kính hai tròng hoặc kính công suất tăng dần (Progressive Addition Lenses - PALs) đã được thử nghiệm rộng rãi. Điển hình là thử nghiệm lâm sàng COMET (Correction of Myopia Evaluation Trial) của Gwiazda và cộng sự (2003) trên trẻ em Hoa Kỳ cho thấy kính PALs chỉ làm chậm tiến triển cận thị ở mức khiêm tốn 0,20 D trong 3 năm (-1,28 ± 0,06 D ở nhóm PALs so với -1,48 ± 0,06 D ở nhóm chứng), một mức chênh lệch có ý nghĩa thống kê nhưng không mang giá trị ứng dụng lâm sàng thực chất. Nghiên cứu CLAMP (Contact Lens and Myopia Progression Study) của Walline và cộng sự (2001) đối với kính tiếp xúc cứng thấm khí (RGP) cũng chứng minh RGP chỉ làm phẳng bề mặt giác mạc tạm thời mà không ức chế được sự kéo dài trục nhãn cầu.

Về phương diện can thiệp dược lý, Atropin nồng độ cao (0,5% - 1,0%) từ lâu đã được Bedrossian (1971), Kelly (1975), Dyer (1979) và Yen (1989) chứng minh là có hiệu lực ức chế tiến triển cận thị mạnh mẽ (lên tới 70% - 80%). Tuy nhiên, rào cản lớn nhất khiến các phác đồ này không thể ứng dụng đại trà là độc tính tại chỗ nghiêm trọng: liệt thể mi hoàn toàn gây mất điều tiết nhìn gần, giãn đồng tử cực đại (>7-8 mm) dẫn đến chứng sợ ánh sáng (photophobia), viêm da kết mạc dị ứng (tỷ lệ bỏ cuộc lên tới 40% - 42% trong nghiên cứu của Brodstein, 1984), và đặc biệt là hiện tượng bùng phát tiến triển nhanh (rebound effect) dữ dội sau khi dừng thuốc.

Bước ngoặt học thuật xuất hiện từ chuỗi thử nghiệm lâm sàng ATOM (Atropine in the Treatment of Myopia) thực hiện bởi Trung tâm Mắt Quốc gia Singapore (SERI). Nghiên cứu ATOM 1 (Chua và cộng sự, 2006) khẳng định hiệu quả của Atropin 1%, nhưng chính thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi ATOM 2 (Chia và cộng sự, 2011, 2012) và ATOM 3 (Chia và cộng sự, 2015) đã tạo ra bước đột phá khi chỉ ra rằng: Atropin nồng độ siêu thấp 0,01% đạt hiệu quả kiểm soát cận thị tương đương về mặt lâm sàng so với nồng độ 0,1% và 0,5% sau 5 năm theo dõi lũy kế (tiến triển cận thị 5 năm ở nhóm 0,01% là -1,38 ± 0,98 D so với -1,98 ± 1,10 D ở nhóm 0,5%), trong khi phản ứng dội ngược sau ngừng thuốc ở nhóm 0,01% là thấp nhất (-0,72 D/năm so với -1,15 D/năm ở nhóm 0,5%) và tỷ lệ tác dụng phụ gây khó chịu thị giác gần như bằng không.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn như Sydney Myopia Study (SMS) của Rose và Morgan (2008) hay Orinda Longitudinal Study of Myopia (OLSM) của Zadnik và Jones-Jordan (2010) đã thiết lập nền tảng về tương tác gen - môi trường, xác lập ngưỡng bảo vệ của hoạt động ngoài trời thông qua cơ chế kích thích giải phóng Dopamine võng mạc dưới ánh sáng tự nhiên cường độ cao.

Đặt trong bối cảnh học thuật đó, luận án của Hoàng Quang Bình định vị vị trí tiên phong tại Việt Nam: chuyển giao và kiểm chứng mô hình can thiệp Atropin 0,01% từ các nghiên cứu quốc tế (như ATOM 2 Singapore, Nishiyama 2015 tại Nhật Bản, Clark 2015, Wu 2011 tại Đài Loan) vào quần thể học sinh bản địa có đặc điểm nhân trắc học, cường độ học tập và điều kiện môi trường nhiệt đới gió mùa đặc thù tại ĐBSCL.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm sáng tỏ cơ chế sinh bệnh học của sự tiến triển cận thị học đường, thách thức trực tiếp giả thuyết truyền thống cho rằng Atropin làm chậm cận thị thông qua cơ chế ức chế điều tiết thể mi.

       Cơ Chế Điều Tiết (Cổ Điển - Đã Bị Thách Thức)
                                                 (Không giải thích được hiệu quả
                                                  của Atropin 0,01% & mô hình gà)
                                                               v
       Cơ Chế Không Điều Tiết (Thực Tiễn Khẳng Định)
  [Atropin 0,01% Thấm Qua Bán Phần Sau]

1. Bổ khuyết thuyết thụ thể Muscarinic không điều tiết: Luận án củng cố luận điểm của McBrien và Arumugam (1998, 2005) rằng tác dụng của Atropin là một quá trình qua trung gian thần kinh hóa học tại bán phần sau. "Các kết quả thực nghiệm với atropin nồng độ cực thấp 0,01% cũng cho thấy khả năng ái lực cao là tại võng mạc". Nghiên cứu chứng minh rằng dù nồng độ 0,01% chỉ làm giảm biên độ điều tiết rất nhỏ (chỉ giảm khoảng 1,5 - 2,0 D, biên độ điều tiết vẫn duy trì >10,0 D, bảo tồn hoàn toàn thị lực nhìn gần), thuốc vẫn ức chế mạnh mẽ sự dài ra của trục nhãn cầu. Điều này chứng minh hiệu lực làm chậm cận thị không phụ thuộc vào trạng thái liệt điều tiết cơ học của cơ thể mi.
2. Làm rõ cơ chế đối kháng thụ thể M1/M4 và tái cấu trúc củng mạc: Kết quả thực nghiệm và đối chiếu lâm sàng xác nhận Atropin nồng độ vi lượng tác động lên thụ thể muscarinic phân bố tại tế bào amacrine võng mạc và biểu mô sắc tố, gián tiếp điều hòa sự tổng hợp glycosaminoglycan và collagen tại chất nền ngoại bào củng mạc, ngăn chặn sự giãn mỏng thành nhãn cầu ở cực sau.
3. Định lượng mối quan hệ lệch tiêu viễn thị và sức căng cơ học: Luận án kiểm chứng sự tương tác giữa hai mô hình lý thuyết: Thuyết điều tiết non độ (Accommodative Lag Theory) và Thuyết sức căng cơ học (Mechanical Tension Theory - Berntsen, 2010), chỉ ra rằng điều tiết non độ chỉ đóng vai trò yếu tố kích hoạt ban đầu, trong khi tốc độ kéo dài trục nhãn cầu phụ thuộc chính vào tính nhạy cảm sinh học của thụ thể thành củng mạc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều giữa 3 hệ thống lý thuyết:

• Lý thuyết Quá trình chính thị hóa (Emmetropization Theory - Saunders, 1994; Wallman, 1997; Smith, 2009): Đánh giá sự mất cân bằng giữa công suất quang học của giác mạc/thể thủy tinh và chiều dài trục nhãn cầu.
• Lý thuyết Tương tác Gen - Môi trường (Gene - Environment Interaction Model - Mutti, 2007; Rose, 2008): Đo lường định lượng biến số thời gian nhìn gần (khoảng cách làm việc, thời gian đọc liên tục) đối trọng với thời gian phơi nhiễm ánh sáng tự nhiên ngoài trời (cơ chế phóng thích dopamine võng mạc).
• Mô hình Động lực học Dược lý Lâm sàng Nhãn khoa (Ophthalmic Pharmacodynamics Model): Thiết lập ma trận đánh giá tương quan đa biến giữa nồng độ hoạt chất (0,01%), sự thay đổi độ cầu tương đương (SE, đo bằng Diop), biến thiên chiều dài trục nhãn cầu (AL, đo bằng mm qua siêu âm quang học), độ cong giác mạc (Keratometry), đường kính đồng tử quang học (ban ngày và ban đêm) và biên độ điều tiết tồn dư.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được kiểm soát nghiêm ngặt: Trẻ em lứa tuổi 6 - 15 tuổi, cận thị học đường nguyên phát từ -1,00 D đến -6,00 D, độ loạn thị không quá 1,50 D, không có bệnh lý bán phần trước hoặc bán phần sau nhãn cầu, và có mức độ tiến triển cận thị tự nhiên tối thiểu -0,50 D trong năm liền trước.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu theo trường phái thực chứng luận y sinh (Positivist Paradigm), áp dụng thiết kế dịch tễ học và lâm sàng kết hợp hai giai đoạn:

1. Giai đoạn 1 (Dịch tễ học mô tả cắt ngang): Khảo sát tình trạng tật khúc xạ, đo khúc xạ khách quan có liệt thể mi và đánh giá các yếu tố nguy cơ trên mẫu học sinh tại 4 trường học đại diện cho khu vực đô thị trung tâm và bán đô thị tại TP. Cần Thơ.
2. Giai đoạn 2 (Thử nghiệm can thiệp lâm sàng có đối chứng tiến cứu - Prospective Controlled Clinical Trial): Theo dõi dọc trong 24 tháng đối với nhóm học sinh cận thị đồng ý tham gia can thiệp tra thuốc Atropin 0,01% (nhỏ 1 giọt vào cả 2 mắt mỗi tối trước khi ngủ) so sánh trực tiếp với nhóm đối chứng tương đồng về độ tuổi, giới tính và mức độ khúc xạ ban đầu (chỉ đeo kính gọng đơn tiêu chỉnh đúng độ).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu và thăm khám tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực nhãn khoa quốc tế:

 1. KHÁM CHỨC NĂNG THỊ GIÁC BAN ĐẦU
    - Thị lực không kính (UCVA) & Thị lực chỉnh kính tốt nhất (BCVA) bảng LogMAR
    - Đo khúc xạ tự động trước liệt điều tiết (Autorefractometer Topcon)
 2. LIỆT ĐIỀU TIẾT CHUẨN QUY
    - Tra Cyclopentolate 1% (hoặc Tropicamide 1%) 3 lần, mỗi lần cách nhau 10 phút
    - Kiểm tra độ liệt điều tiết hoàn toàn (mất phản xạ đồng tử, giãn >= 6mm)
 3. ĐO KHÚC XẠ LIỆT ĐIỀU TIẾT & SINH TRẮC HỌC NHÃN CẦU
    - Xác định Độ cầu tương đương: SE = Sph + (Cyl / 2)
    - Siêu âm đo Chiều dài trục nhãn cầu (AL, mm) & Độ sâu tiền phòng (ACD)
    - Đo công suất và bán kính độ cong giác mạc (Keratometry - K1, K2)
 4. ĐÁNH GIÁ THỊ LỰC CHỨC NĂNG & AN TOÀN QUANG HỌC
    - Đo biên độ điều tiết bằng thước đo biên độ chuyên dụng (Push-up test)
    - Đo kích thước đồng tử trong điều kiện quang phổ ban ngày và phòng tối ban đêm
    - Đánh giá thị lực nhìn gần bằng bảng đọc thị lực chuẩn
 5. THEO DÕI ĐỊNH KỲ & ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG PHỤ
    - Tái khám tại các mốc 1, 3, 6, 12, 18 và 24 tháng
    - Kiểm soát tuân thủ điều trị, ghi nhận dị ứng da mi, kết mạc, chói sợ ánh sáng

Nghiên cứu đạt chuẩn đạo đức y sinh, được Hội đồng Đạo đức trong Nghiên cứu Y sinh học Trường Đại học Y Hà Nội phê duyệt; toàn bộ phụ huynh và học sinh đều ký bản cam kết tự nguyện tham gia (Informed Consent).

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý và phân tích bằng phần mềm thống kê chuyên ngành y sinh SPSS 20.0 và Stata 14.0:

• Đặc điểm mẫu: Mẫu dịch tễ học cắt ngang khảo sát hàng ngàn học sinh tại 4 trường; mẫu can thiệp lâm sàng bao gồm các mắt cận thị được phân bổ vào nhóm can thiệp (Atropin 0,01%) và nhóm đối chứng theo dõi liên tục trong 2 năm.
• Kỹ thuật phân tích:
  • So sánh các biến định lượng liên tục (SE, AL, biên độ điều tiết, kích thước đồng tử) giữa hai nhóm bằng Independent Samples t-test; so sánh trước - sau can thiệp trong cùng nhóm bằng Paired t-test.
  • So sánh các tỷ lệ biến định danh bằng kiểm định Chi-square ($\chi^2$) hoặc Fisher's Exact test.
  • Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (Multivariable Linear Regression) và hồi quy Logistic (Multivariable Logistic Regression) nhằm xác định tỷ xuất chênh (Odds Ratio - OR) với khoảng tin cậy 95% CI đối với các yếu tố nguy cơ thúc đẩy cận thị tiến triển (tuổi khởi phát, độ cận ban đầu, thời gian nhìn gần, thời gian phơi nhiễm ánh sáng ngoài trời).
  • Kiểm tra tính ổn định (Robustness checks) thông qua phân tích phân tầng theo nhóm tuổi (Tiểu học vs THCS) và phân mức độ cận thị ban đầu (Nhẹ: < -3,00 D; Trung bình: -3,00 đến -6,00 D).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả nghiên cứu mang lại 5 phát hiện cốt lõi có giá trị khoa học và thực tiễn vượt trội:

1. Hiệu lực ức chế khúc xạ vượt trội: Thuốc nhỏ mắt Atropin 0,01% làm giảm hơn 60% tốc độ tiến triển cận thị so với nhóm đối chứng sau 24 tháng ($p < 0,001$). Tốc độ gia tăng độ cầu tương đương ở nhóm can thiệp chỉ là -0,48 ± 0,35 D sau 2 năm, trong khi nhóm đối chứng đeo kính thông thường tăng tới -1,32 ± 0,42 D. Tỷ lệ mắt cận thị ổn định (tiến triển < 0,25 D/năm) ở nhóm dùng Atropin đạt trên 55%, so với dưới 10% ở nhóm chứng.
2. Kiểm soát sinh trắc học trục nhãn cầu vững chắc: Sự gia tăng chiều dài trục nhãn cầu ở nhóm can thiệp sau 2 năm chỉ là 0,28 ± 0,15 mm, thấp hơn rõ rệt so với mức tăng 0,65 ± 0,21 mm ở nhóm đối chứng ($p < 0,001$). Tương quan tuyến tính chặt chẽ ($r = 0,72, p < 0,001$) giữa mức tăng SE và mức tăng AL khẳng định Atropin 0,01% tác động trực tiếp vào bản chất giải phẫu học của nhãn cầu chứ không phải hiện tượng thay đổi công suất khúc xạ giác mạc tạm thời.
3. Độ an toàn chức năng thị giác tối ưu: Khác với Atropin liều cao (0,5% - 1,0%), Atropin 0,01% chỉ làm giãn đồng tử nhẹ (tăng trung bình 0,7 - 0,8 mm vào ban ngày), biên độ điều tiết còn giữ được ở mức rất cao (11,2 ± 1,8 D), không gây suy giảm thị lực nhìn gần (100% học sinh duy trì đọc tốt cỡ chữ Parinaud 1-2 mà không cần đeo kính hai tròng hỗ trợ). Không ghi nhận bất kỳ trường hợp nào bị viêm da mi dị ứng, viêm kết mạc dị ứng hay tăng nhãn áp.
4. Bằng chứng về tính tối thiểu của hiện tượng dội ngược (Minimal Rebound Effect): Theo dõi giai đoạn sau khi ngừng thuốc cho thấy tốc độ tăng độ cận không bị bùng phát đột ngột như các báo cáo về Atropin 1%, tương đồng với phát hiện từ nghiên cứu ATOM 3 quốc tế: "trong giai đoạn 5 năm, tiến triển cận thị và chiều dài trục nhãn cầu là thấp nhất trong nhóm nhỏ mắt atropin 0,01% (-1,38 ± 0,98 D; 0,75 ± 0,48 mm ) so sánh với nhóm 0,1% (-1,83 ± 1,16 D) và nhóm 0,5% (-1,98 ± 1,10 D)".
5. Xác lập mô hình tương tác đa yếu tố nguy cơ: Phân tích hồi quy đa biến khẳng định trẻ có độ tuổi khởi phát cận thị càng sớm (<9 tuổi) và có cả cha lẫn mẹ bị cận thị (OR = 3,42; 95% CI: 1,85 - 6,31) thuộc nhóm có nguy cơ tiến triển cận thị nhanh nhất, đòi hỏi phải can thiệp dự phòng bằng Atropin 0,01% từ giai đoạn rất sớm.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm lâm sàng vững chắc tại Việt Nam chứng minh Atropin 0,01% phát huy tác dụng thông qua con đường thụ thể Muscarinic võng mạc độc lập với cơ chế điều tiết thể mi.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đo khúc xạ liệt điều tiết 3 lần phối hợp siêu âm đo trục quang học trong đánh giá tiến triển tật khúc xạ tại cộng đồng trường học Việt Nam.
• Về thực tiễn lâm sàng: Cung cấp phác đồ can thiệp an toàn, chi phí thấp, dễ tuân thủ, giải quyết triệt để rào cản tác dụng phụ của Atropin nồng độ cao trong thực hành nhãn nhi.
• Về chính sách y tế học đường: Cung cấp căn cứ khoa học chuẩn mực cho Bộ Y tế và Bộ Giáo dục & Đào tạo trong việc xây dựng Chiến lược Quốc gia phòng chống suy giảm thị lực học đường, lồng ghép hoạt động khám sàng lọc khúc xạ định kỳ và can thiệp dự phòng sớm tại các trường tiểu học và THCS.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận một số hạn chế mang tính bối cảnh:

1. Giới hạn cỡ mẫu can thiệp và phân bổ ngẫu nhiên: Mặc dù mẫu khảo sát dịch tễ rộng, nhóm can thiệp lâm sàng được thiết kế dựa trên sự đồng thuận của phụ huynh (controlled clinical trial) chứ chưa thể triển khai thiết kế mù đôi hoàn toàn (double-blind randomized placebo-controlled trial) do các rào cản đạo đức y sinh khi dùng giả dược kéo dài 2 năm trên học sinh.
2. Thời gian theo dõi: Thời gian can thiệp 24 tháng đã đủ khẳng định hiệu lực ngắn và trung hạn, nhưng cần theo dõi dài hạn hơn (5 - 10 năm) cho đến khi độ cận ổn định hoàn toàn sau tuổi trưởng thành (18 - 20 tuổi).
3. Chưa phân tích sinh học phân tử chuyên sâu: Nghiên cứu chưa định lượng trực tiếp nồng độ hoạt chất trong thủy dịch hoặc nồng độ Dopamine/chuyển hóa collagen củng mạc do giới hạn về tính xâm lấn trên người bệnh.

Hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

• Triển khai nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm (Multi-center RCT) tại nhiều vùng địa lý khác nhau của Việt Nam.
• Đánh giá hiệu quả hiệp đồng (Synergistic effect) giữa Atropin 0,01% kết hợp với các phương pháp quang học tiên tiến như kính áp tròng định hình giác mạc ban đêm (Orthokeratology - Ortho-K) hoặc kính gọng công nghệ vi thấu kính phân kỳ đa điểm (DIMS).
• Nghiên cứu cơ chế hồi ứng sau ngưng thuốc ở các mốc thời gian 36 - 48 tháng và xây dựng phác đồ giảm liều giãn cách (tapering protocol) tối ưu cho từng phân nhóm bệnh nhân.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Giá trị học thuật (Academic Impact): Là công trình tiên phong tại Việt Nam công bố toàn diện dữ liệu về Atropin 0,01%, mở ra hướng nghiên cứu chuyên sâu về nhãn khoa phát triển và nhãn nhi tại các trường đại học y dược. Ước tính công trình là tài liệu tham khảo cốt lõi cho hàng chục đề tài nghiên cứu sinh và bác sĩ chuyên khoa cấp II tiếp theo.
• Chuyển đổi thực hành lâm sàng (Clinical Transformation): Thay đổi hoàn toàn nhận thức và phác đồ điều trị của các bác sĩ chuyên khoa mắt trên toàn quốc, chuyển từ việc chỉ "chờ đợi tăng độ rồi thay kính gọng" sang chủ động kiểm soát tiến triển cận thị bằng Atropin nồng độ thấp.
• Lợi ích kinh tế - xã hội (Socioeconomic Benefits): Kiểm soát không để cận thị nhẹ/trung bình tiến triển thành cận thị nặng (> -6,00 D) giúp giảm thiểu nguy cơ biến chứng thoái hóa võng mạc, rách/bong võng mạc, glôcôm và đục thể thủy tinh sớm khi trưởng thành, tiết kiệm hàng tỷ đồng chi phí điều trị nhãn khoa phức tạp cho gia đình và xã hội.

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận nguồn dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng thực chứng chuẩn mực; kế thừa khung phân tích và quy trình đo khúc xạ liệt điều tiết để mở rộng các nghiên cứu phối hợp.
2. Bác sĩ Nhãn khoa và Khúc xạ nhãn khoa: Sở hữu cơ sở khoa học tin cậy để tự tin kê đơn Atropin 0,01% trong thực hành hàng ngày mà không còn e ngại các biến chứng liệt điều tiết hay sợ ánh sáng.
3. Học sinh cận thị và Phụ huynh: Được tiếp cận giải pháp y tế can thiệp chi phí thấp (chỉ vài ngàn đồng mỗi ngày cho thuốc nhỏ mắt), không xâm lấn, bảo vệ thị lực lâu dài và nâng cao chất lượng cuộc sống học tập.
4. Nhà hoạch định chính sách Y tế - Giáo dục: Có số liệu dịch tễ học xác thực tại ĐBSCL để tối ưu hóa chương trình y tế học đường, phân bổ ngân sách khám sàng lọc thị lực định kỳ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng và củng cố vững chắc Thuyết thụ thể Muscarinic võng mạc không điều tiết (Non-accommodative Retinal Muscarinic Hypothesis) trên quần thể trẻ em Việt Nam. Nghiên cứu chứng minh Atropin 0,01% kiểm soát hiệu quả sự kéo dài trục nhãn cầu mà không cần gây liệt cơ thể mi, bác bỏ quan điểm cổ điển cho rằng thuốc kiểm soát cận thị bắt buộc phải triệt tiêu năng lực điều tiết của mắt.

2. Tính đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây tại Việt Nam?

So sánh với nghiên cứu của Đặng Anh Ngọc (2010) (không làm liệt điều tiết khi đo khúc xạ) và Nguyễn Thị Hạnh, Nguyễn Chí Dũng (2011) (chỉ theo dõi 1 năm trên học sinh lớp 6), luận án của Hoàng Quang Bình áp dụng quy trình liệt điều tiết chuẩn hóa bằng thuốc chuyên dụng kết hợp đo lường sinh trắc học trục nhãn cầu (AL) và độ sâu tiền phòng bằng siêu âm quang học chính xác cao, duy trì theo dõi dọc liên tục trong 24 tháng đối chứng trực tiếp.

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất về mặt dữ liệu lâm sàng là gì?

Đó là tính tương thích sinh học và độ an toàn tuyệt đối của Atropin 0,01% trên học sinh Cần Thơ: 100% học sinh duy trì thị lực nhìn gần bình thường (Parinaud 1-2), biên độ điều tiết duy trì trên 11 D, tỷ lệ phàn nàn về chói mắt ban ngày dưới 5% (tự hết sau 1-2 tuần đầu thích nghi) và không ghi nhận bất kỳ trường hợp nào bị viêm kết mạc hay viêm da mi dị ứng, trái ngược hoàn toàn với tỷ lệ bỏ cuộc 40% - 42% khi sử dụng Atropin 1% trong các y văn trước đây.

4. Luận án có cung cấp quy trình lặp lại (Replication Protocol) chuẩn hóa không?

Có. Luận án mô tả chi tiết, minh bạch quy trình thăm khám 5 bước: Tiêu chuẩn chọn/loại mẫu cụ thể $\rightarrow$ Quy trình tra thuốc liệt điều tiết 3 lần $\rightarrow$ Đo khúc xạ tự động và đo thị lực chuẩn LogMAR $\rightarrow$ Đo kích thước đồng tử và trục nhãn cầu AL $\rightarrow$ Phác đồ tra thuốc Atropin 0,01% 1 giọt mỗi tối trước khi ngủ trong 24 tháng kèm bảng theo dõi tái khám định kỳ.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Xây dựng mạng lưới nghiên cứu đa trung tâm theo dõi trẻ từ 6 tuổi đến 18 tuổi; thử nghiệm tối ưu hóa phối hợp "Atropin 0,01% + Kính Ortho-K" nhằm đạt hiệu quả hiệp đồng ức chế cận thị >80%; và nghiên cứu cơ chế di truyền phân tử (SNPs) dự báo mức độ đáp ứng thuốc ở trẻ kém đáp ứng (non-responders).

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Hoàng Quang Bình đại diện cho một công trình nghiên cứu hàn lâm xuất sắc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa dịch tễ học thực địa và can thiệp lâm sàng chuyên sâu. Những đóng góp then chốt của luận án bao gồm:

1. Thiết lập bức tranh dịch tễ học toàn diện, chuẩn xác về thực trạng tật cận thị học đường và ma trận các yếu tố nguy cơ hành vi - di truyền tại TP. Cần Thơ.
2. Chứng minh thực nghiệm lâm sàng đầu tiên tại Việt Nam rằng Atropin 0,01% ức chế hơn 60% tốc độ tăng độ cận (SE) và giảm hơn 50% mức độ kéo dài trục nhãn cầu (AL) sau 24 tháng theo dõi liên tục.
3. Xác lập hồ sơ an toàn vượt trội của Atropin 0,01% đối với chức năng điều tiết và thị lực nhìn gần, mở ra giải pháp can thiệp đại trà khả thi.
4. Củng cố mô hình lý thuyết thụ thể Muscarinic võng mạc, thúc đẩy chuyển dịch mô hình điều trị từ can thiệp thụ động sang ức chế chủ động bằng dược lý vi lượng.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Phác đồ phối hợp Atropin với quang học đa điểm, cơ chế kiểm soát tái cấu trúc chất nền củng mạc, và quy chuẩn hóa can thiệp y tế học đường tại Việt Nam tương đương các chuẩn mực quốc tế tiên tiến.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. CƠ SỞ PHÁT SINH TẬT KHÚC XẠ 1. Quá trình chính thị hóa Trong suốt quá trình phát triển bình thường của mắt, trục nhãn cầu phải phù hợp với công suất khúc xạ để đảm bảo hình ảnh võng mạc được hội tụ chính xác. Nếu mắt phát triển quá nhanh, hình ảnh nằm phía trước võng mạc, hậu quả là sự phát triển của mắt có khuynh hướng chậm lại.

Nếu mắt phát triển quá chậm, hình ảnh nằm về phía sau và mắt sẽ có khuynh hướng phát triển nhanh hơn. Quá trình sinh học liên tục này nhằm đảm bảo cân bằng công suất khúc xạ và phát triển chiều dài trục nhãn cầu gọi là quá trình chính thị hóa (Emmetropization) (Yackle và Fitzgerald (1999). Quá trình chính thị hóa xảy ra vào 18 tháng đầu tiên (82% trẻ vào lúc 12 tháng tuổi), chính thị đạt được vào độ tuổi 9 - 14 và không có sự thay đổi khúc xạ trên mắt bình thường sau 16 tuổi. Hai thuyết đối nghịch nhau là cơ chế chủ động (feedback thị giác) và thụ động (sự phát triển được xác định trước).

Theo Saunders (1994) thì chính thị phối hợp cả quá trình thụ động và chủ động. - Quá trình thụ động: quyết định bởi gen và yếu tố thể chất. Công suất khúc xạ (dioptric) giảm, tỷ lệ với sự gia tăng của kích thước trục. Khi sự thay đổi này không tỷ lệ với nhau, bất chính thị phát triển.

Trẻ cận thị có thể thủy tinh mỏng hơn bình thường, điều này cho thấy quan hệ cơ học giữa sự phát triển của mắt và sự bù trừ của thể thủy tinh. Điều này cho thấy đây là quá trình feedback không phải do thị giác. - Quá trình chủ động: quyết định bởi hình ảnh võng mạc. Mắt phân tích số lượng hình ảnh mờ trên võng mạc và kéo dài trục nhãn cầu cho đến khi hình ảnh trên võng mạc rõ nét.

Đây là cơ chế feedback thị giác từ hình ảnh võng mạc. Có nhiều bằng chứng ủng hộ cho giả thuyết này như hiện tượng các bệnh lý đục giác mạc, đục thể thủy tinh, hẹp khe mi, xuất huyết dịch kính và bệnh lý võng mạc trẻ sinh non (Retinopathy of Prematurity (ROP) làm cho mắt kéo dài ra. Một nghiên 4 cứu trên trẻ sinh đôi cho thấy mắt bị đục môi trường quang học một bên sẽ có trục nhãn cầu dài hơn mắt lành 2 mm, tương đương 6 D. Kết quả thực nghiệm đã chỉ ra rằng quá trình kiểm soát chính thị hóa này nằm ở vùng ngoại biên của mắt (Wildsoet (1988), Wallman (1997), Smith (2009)…) cho thấy ngay cả khi cắt thần kinh thị, sự phát triển của mắt vẫn tiếp tục tại vùng kích thích trên võng mạc.

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy sự thay đổi tương phản hình ảnh võng mạc, ví dụ như che, hoặc dùng thấu kính làm lệch tiêu tại 1 vùng võng mạc khu trú, tác động lên sự phát triển nhãn cầu chỉ duy nhất tại vùng đó (Wildsoet (1998), Smith (2009). Lệch tiêu cận thị và viễn thị (nguồn:Hung, 2010 [8]) 1. Mô hình thực nghiệm Wiesel (1977) nhận thấy khâu mắt khỉ gây ra cận thị. Kết quả quan trọng này thúc đẩy nghiên cứu thực nghiệm trên một số loài để tìm hiểu bản chất quang học và sinh học của cận thị.

Giữa thập niên 1970, nhiều mô hình động vật đã được phát triển (Sherman (1977), Wallman (1978)…) với việc tìm ra có 3 loài đóng vai trò quan trọng [9]. Đối tượng thực nghiệm Young (1961) nhận thấy cận thị ở khỉ gia tăng trong môi trường không gian bị giới hạn. Loại gặm nhấm như chuột ít biến dị và có độ khúc xạ lớn, phát triển cận thị nhanh, chỉ 12 - 14 ngày. Cấu trúc củng mạc và các nguyên bào sợi có tất cả năm loại thụ thể muscarinic như người.

Gà nuôi là mô hình thông dụng nhất, giá rẻ và sẵn có [10]. Có thể gây độ khúc xạ -5 D tới -10 D trong 5 - 7 ngày, trong tự nhiên không phát triển cận thị. Mô hình Cận thị do ức chế thị giác (Form - deprivation Myopia ) (FDM): sử dụng kính che mờ trên mắt động vật, làm cường độ ánh sáng, chi tiết vật và độ tương phản giảm. Thị giác không bị che hoàn toàn.

Mắt sẽ dừng phát triển đến khi kính mờ được tháo bỏ. Cận thị do mang kính phân kỳ (Negative lens - Induces Myopia) (LIM): mắt sẽ phát triển đến kích thước phù hợp độ khúc xạ gây ra bởi kính. Theo Irving (1992), Smith (1999), mô hình LIM cho thấy tính tương quan rất chặt giữa chiều dài và công suất kính, ví dụ gà được mang kính -7 D trong 10 ngày sẽ có độ khúc xạ -10 D khi bỏ kính ra. Cơ chế bệnh sinh 2 cơ chế phát sinh cận thị: * Thuyết điều tiết non độ (Accommodative lag theory): thuyết này dựa trên giả thiết là ảnh võng mạc mờ ở mắt viễn thị do điều tiết non độ trong các hoạt động nhìn gần là nguyên nhân gây ra sự phát triển bất thường của trục nhãn cầu.

Cơ sở của thuyết này là các mắt cận thị có đáp ứng điều tiết yếu hơn so với mắt chính thị, Do đó khi ảnh võng mạc mờ thì đáp ứng điều tiết của mắt không đủ để cho nhìn rõ. Vai trò của lệch tiêu viễn thị được xác nhận bởi quan sát rằng những mắt của động vật còn nhỏ khi cho đeo kính trừ thì mắt đáp ứng bằng sự dài ra nhanh hơn của trục nhãn cầu. Tuy nhiên, các giai đoạn ngắn mắt nhìn rõ (khi nhìn vật ở xa) sẽ khử hoàn toàn tín hiệu “tăng chiều dài trục nhãn cầu” (“grow signal”) gây ra bởi ảnh võng mạc mờ ở mắt viễn thị khi nhìn gần. Những kết quả nghiên cứu ở động vật đã cho thấy là lệch tiêu viễn thị do điều tiết non độ trong khi làm việc nhìn gần chưa chắc đã phải là yếu tố làm tăng trục nhãn cầu.

Ngoài ra các ý kiến còn chưa thống nhất là lệch tiêu viễn thị có xảy ra trước khi xuất hiện cận thị không và điều tiết non độ có liên quan đến sự tiến triển cận thị hay không. Lệch tiêu viễn thị * Thuyết sức căng cơ học (mechanical tension theory): Thuyết này được đưa ra dựa vào dữ liệu về sự phát triển của nhãn cầu ở trẻ chính thị và viễn thị. Thuyết này khẳng định rằng sức căng cơ học tạo ra bởi thể thủy tinh hoặc thể mi làm hạn chế sự giãn ra của nhãn cầu ở vùng xích đạo, làm cho trục nhãn cầu dài ra nhiều hơn. Thuyết này cho rằng có nhiều yếu tố làm cho kích thước nhãn cầu lớn hơn bình thường ở những trẻ có nguy cơ cận thị.

Sức căng thể mi-hắc mạc ở phần trước nhãn cầu đạt đến điểm tới hạn mà nhãn cầu không thể giãn ra tương ứng trong quá trình phát triển của mắt. Cận thị xảy ra do sự dài ra quá mức không thể bù trừ được, vì thể thủy tinh không thể giảm công suất hơn nữa bằng cách dẹt hơn và căng ra hơn. Một hậu quả khác của sự đạt điểm tới hạn là sức căng dẫn đến tăng lực điều tiết cần thiết, do đó làm cho điều tiết non độ và tỉ số AC/A càng tăng thêm. Theo thuyết này thì điều tiết non độ chỉ là một sản phẩm phụ của cận thị và nó liên quan với tiến triển cận thị nhưng không phải là nguyên nhân của tiến triển cận thị [11].

Thuyết này cũng phù hợp với sự biến dạng nhãn cầu xảy ra ở mắt cận thị. Thuyết sức căng cơ học và điều tiết non độ (Berntsen, 2010 [11]) Như vậy, hiện nay có 2 thuyết về cơ chế phát sinh cận thị, đưa đến việc giải thích và hướng điều trị cận thị cũng khác nhau. Các yếu tố nguy cơ mắc tật khúc xạ Nguyên nhân phát sinh cận thị là sự kết hợp nhiều yếu tố nguy cơ, trong đó quan trọng nhất là yếu tố gen và yếu tố môi trường. Nói một cách khác, hiện tại có 2 thuyết: thuyết sử dụng và lạm dụng - sự căng thẳng điều tiết (The use and abuse theory - accomadative stress) và thuyết sinh học về cận thị (The biological theory of myopia).

Yếu tố di truyền Độ dài trục nhãn cầu góp phần lớn nhất quyết định tật khúc xạ. Tính di truyền đối với độ dài trục khoảng từ 40% tới 94%, độ sâu tiền phòng từ 70% - 94%, độ dày của thể thủy tinh từ 90,3% tới 93% (Lyhne, 2001). Cá nhân có gen có khuynh hướng phát sinh cận thị khi tiếp xúc yếu tố môi trường nào đó. 8 - Yếu tố chủng tộc Khảo sát xem xét dinh dưỡng và sức khỏe quốc gia (The National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) (1971 - 1972) cho thấy tỷ lệ cận thị cao ở nữ và người da trắng.

Các tác giả Wang (1994), Rajan (1994) cho kết quả tương tự. Người châu Á và người Do Thái có tỷ lệ cận thị cao. Tại Đài Loan, tỷ lệ cận thị ở người bản địa là 13% so với 30% ở người Trung quốc [13]. Chủng tộc thể hiện về cấu trúc gen và thể hiện tính nhạy cảm mạnh đối với bệnh nào đó (Mann, 1966).

- Tiền sử gia đình Nghiên cứu về di truyền tiến hành chủ yếu trên các trẻ sinh đôi, phả hệ và gia đình. Sorby (1996) và Keller (1973) cho thấy mối liên quan có ý nghĩa giữa cha mẹ và trẻ. Zadnik (1994) nhận thấy học sinh cận thị có cha mẹ cận thị thì trục nhãn cầu dài hơn, gợi ý cho một khả năng di truyền. Cả hai cha mẹ bị cận thị thì 33 - 60% trẻ cận thị, nếu 1 trong hai cha mẹ cận thị thì có 23 - 40% trẻ cận thị, không có ai trong cha mẹ cận thị thì chỉ có 6 - 15%.

Wedner (2002), Mehdizadeh (2006), Khader (2006) [14]…cũng cho kết quả tương tự. Sự khác nhau về tỷ lệ cận thị liên quan đến cận thị cha mẹ có thể biểu hiện ngay trong những năm đầu đi học [13] [15]. Vai trò của di truyền được thừa nhận ở cận thị nặng. Ashton (1985) nhận thấy trẻ cận thị dưới 1 D có 15% cha mẹ bị cận thị, trẻ cận thị nặng hơn 7 D có 55% cha, mẹ bị cận thị.

Nghiên cứu trẻ sinh đôi không xác định được mô hình di truyền nhưng cung cấp bằng chứng cận thị có thể di truyền. Trong một nghiên cứu các cặp sinh đôi 9 cùng trứng có thói quen nhìn gần gần giống nhau (khác nhau ít hơn 1 giờ/ ngày về học tập và đọc) so với các cặp sinh đôi cùng trứng (79,3%) có thói quen không giống nhau, các tác giả cho thấy sự kết hợp tăng thêm có ý nghĩa giữa sinh đôi cùng trứng với công việc nhìn gần [16]. Yếu tố môi trường Tỷ lệ cận thị khác nhau giữa các vùng, các quốc gia và giữa các thế hệ.