Đặt vấn đề Đất là một bộ phận hợp thành quan trọng của môi trƣờng sống, là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá, là nơi để định cƣ và tổ chức các hoạt động kinh tế - xã hội, hơn hết là tƣ liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong sản xuất nông - lâm nghiệp. Chính vì vậy, sử dụng đất nông nghiệp là hợp thành của chiến lƣợc phát triển nông nghiệp bền vững và cân bằng sinh thái. Do sức ép của đô thị hóa và sự gia tăng dân số, đất nông nghiệp đã và đang đứng trƣớc nguy cơ suy giảm về số lƣợng và chất lƣợng. Trong khi đó, con ngƣời đã và vẫn đang khai thác quá mức mà chƣa có biện pháp hợp lý để bảo vệ đất đai.
Hiện nay, việc sử dụng đất đai hợp lý, xây dựng một nền nông nghiệp sạch, sản xuất ra nhiều sản phẩm có chất lƣợng đảm bảo, môi trƣờng sinh thái ổn định là vấn đề toàn cầu. Thực chất của vấn đề này chính là vừa đem lại hiệu quả kinh tế, vừa đem lại hiệu quả xã hội và môi trƣờng. Xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực, thực phẩm, nhà ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng của chúng ta.
Vì vậy, chính con ngƣời đã làm tăng áp lực lên đất đai, đặc biệt là lên đất nông nghiệp. Đất nói chung và đất nông nghiệp nói riêng đã có hạn về diện tích nhƣng lại còn có nguy cơ suy thoái dƣới tác động của thiên nhiên cũng nhƣ là sự thiếu ý thức của con ngƣời trong quá trình sản xuất. Đó còn chƣa kể đến sự suy giảm diện tích đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, trong khi đó, khả năng khai hoang đất chƣa sử dụng lại rất hạn chế. Do vậy việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp là rất quan trọng.
Từ đó lựa chọn đƣợc các loại hình sử dụng đất có hiệu quả để sử c 2 dụng hợp lý theo quan điểm sinh thái đang đƣợc các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đối với một nƣớc có nền nông nghiệp chủ yếu nhƣ Việt Nam thì nghiên cứu và đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Xã Động Đạt là một xã thuần nông, nằm ở phía Tây của huyện Phú Lƣơng, có tổng diện tích đất tự nhiên là 538ha. Diện tích đất canh tác nông nghiệp không lớn, hiệu quả sử dụng đất lại chƣa cao.
Vì vậy, việc định hƣớng cho ngƣời dân trên địa bàn xã khai thác, sử dụng hợp lý và có hiệu quả vốn đất nông nghiệp hiện có đang là vấn đề đƣợc các cấp chính quyền quan tâm, nghiên cứu để đƣa ra các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng một cách hợp lý nhằm đạt hiệu quả kinh tế cao nhất. Xuất phát từ thực tế trên, đƣợc sự đồng ý của Khoa Quản lý Tài nguyên - Trƣờng Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, dƣới sự hƣớng dẫn của giảng viên: TS.Vũ Thị Quý, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá các yếu tố về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hƣởng đến sản xuất nông nghiệp của xã Động Đạt; - Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất của xã; - Lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao; - Đƣa ra giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp và định hƣớng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại địa phƣơng. Yêu cầu của đề tài - Đánh giá đúng, khách quan, khoa học và phù hợp với tình hình phát triển thực tiễn ở địa phƣơng; - Thu thập số liệu một cách chính xác và tin cậy; c 3 - Các giải pháp đề xuất phải khoa học và có tính khả thi; - Định hƣớng phù hợp với điều kiện thực tế ở địa phƣơng.
Ý nghĩa của đề tài - Củng cố kiến thức đã đƣợc tiếp thu trong trƣờng học và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở; - Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lí thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài; - Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp từ đó đề xuất đƣợc những giải pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao, bền vững, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa phƣơng. c 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI 2. Một số vấn đề lý luận cơ bản về sử dụng đất và hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 2. Đất nông nghiệp và sử dụng đất nông nghiệp 2.
Đất nông nghiệp * Khái niệm về đất Theo luật đất đai 2015, đất nông nghiệp là loại đất đƣợc sử dụng vào các mục đích sản xuất nông nghiệp bao gồm: - Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác; - Đất trồng cây lâu năm; - Đất rừng phòng hộ; - Đất rừng đặc dụng; - Đất nuôi trồng thủy sản; - Đất làm muối; - Đất nông nghiệp khác gồm đất sử dụng để xây dựng nhà kính và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất; xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các hoạt động khác đƣợc pháp luật cho phép; đất trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho mục đích học tập, nghiên cứu, thí nghiệm; đất ƣơm tạo cây giống, con giống và đất trồng hoa, cây cảnh. Đất là một phần của lớp vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dƣới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Theo nguồn gốc tự phát sinh, tác giả Đookutraiep coi đất là một vật thể tự nhiên đƣợc hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: Khí hậu, c 5 đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất đƣợc xem nhƣ một thể sống, nó luôn vận động, biến đổi và phát triển.
Theo quan điểm của các nhà kinh tế, thổ nhƣỡng và quy hoạch của Việt Nam cho rằng “Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trƣờng sinh thái ngay bên trên và dƣới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhƣỡng, địa hình, mặt nƣớc (hồ, sông, suối…) các dạng trầm tích sát bề mặt cùng với nƣớc ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật, trạng thái định cƣ của con ngƣời trong quá khứ và hiện tại để lại”. (Nông Thu Huyền, Giáo trình đánh giá đất, 2008) [3] * Khái niệm về đất nông nghiệp Đất nông nghiệp là đất đƣợc xác định chủ yếu sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp nhƣ đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất nuôi trồng thủy sản đất làm muối, đất dùng để nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp, nghiên cứu giống cây trồng, bảo vệ nguồn gen quý, nơi chứa các sản phẩm nông sản… “Đất là môi trƣờng sống của mọi sinh vật trên trái đất: cây cỏ, động vật và con ngƣời. Đất còn là môi trƣờng sản xuất của con ngƣời: sản xuất nông lâm nghiệp, sản xuất công nghiệp, khai thác khoáng sản”. Khái niệm về loại hình sử dụng đất nông nghiệp (Land use type – LUT) Trên thế giới, lý thuyết về loại hình sƣ dụng đất đã đƣợc FAO định nghĩa nhƣ sau: “Loại hình sử dụng đất là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phƣơng thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế - xã hội và kĩ thuật đƣợc xác định.
Có thể hiểu theo nghĩa rộng là các c 6 loại hình sử dụng đất chính (Major type of land ues) hoặc đƣợc mô tả chi tiết hơn với khái niệm là các loại hình sử dụng đất (Land Use Type – LUT)”. Loại hình sử dụng đất chính: là sự phân nhỏ của sử dụng đất trong khu vực hoặc vùng nông lâm nghiệp, chủ yếu dựa trên cơ sở sản xuất các cây trồng hàng năm, lâu năm, lúa, đồng cỏ… 2. Những yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất * Yếu tố điều kiện tự nhiên + Đặc điểm lý hóa của đất + Nguồn nƣớc và chế độ nƣớc + Vị trí địa lý + Địa hình, độ dốc và thổ nhƣỡng + Điều kiện khí hậu + Điều kiện đất đai * Yếu tố về kinh tế - xã hội + Thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm nông sản + Cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất nông lâm ngiệp + Trình độ kiến thức, khả năng và tập quán sản xuất + Hệ thống chính sách * Nhân tố về con ngƣời 2. Quan điểm sử dụng đất nông nghiệp bền vững Theo Fetry, “Sự phát triển bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp chính là sự bảo tồn đất, nƣớc, các nguồn động và thực vật, không bị suy thoái môi trƣờng, kĩ thuật thích hợp, sinh lợi kinh tế và chấp nhận đƣợc về mặt xã hội”(FAO, 1994).
Hệ thống các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 2. Nguyên tắc lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp có ảnh hƣởng đến hiệu quả sản xuất ngành nông nghiệp, đến hệ thống môi trƣờng sinh thái nông nghiệp, đến trực tiếp những ngƣời sinh sống bằng nông nghiệp là chính. Để đánh giá hiệu quả sử dụng đất thì hệ thống các chỉ tiêu phải có tính thống nhất, toàn diện và phải có tính hệ thống bao gồm: - Mức độ thích hợp của đất đai đƣợc đánh giá và phân hạng cho các loại sử dụng đất cụ thể - Việc đánh giá yêu cầu có sự so sánh giữa lợi nhuận thu đƣợc và đầu tƣ cần thiết trên các loại hình sử dụng đất khác nhau (phân bón, lao động, thuốc trừ sâu, máy móc…) - Yêu cầu phải có quan điểm tổng hợp - Việc đánh giá phải phù hợp với điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của vùng. - Khả năng thích nghi đƣa vào sử dụng phải dựa trên cơ sở bền vững, các nhân tố sinh thái trong sử dụng đất phải đƣợc dùng để quyết định - Đánh giá đất có liên quan tới việc so sánh nhiều loại hình sử dụng đất với nhau.