MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai, đặc biệt là đất sản xuất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích nhưng lại có nguy cơ suy thoái dưới tác động của thiên nhiên và sự thiếu ý thức của con người trong quá trình sản xuất. Đó còn chưa kể đến quá trình đô thị hóa, và sự gia tăng dân số khiến đất nông nghiệp nước ta ngày nay càng suy giảm nhanh chóng cả về số lượng cũng như chất lượng. Con người đã tìm mọi cách khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng mà chưa có biện pháp bảo vệ hợp lý nguồn tài nguyên quý giá này.
Việt Nam cho đến nay cơ bản vẫn là một nước nông nghiệp. Ngành nông nghiệp đã, đang có một vị trí quan trọng trong nền kinh tế đất nước. Tuy nhiên nền kinh tế nông nghiệp nước ta đang phải đối mặt với hàng loạt các vấn đề kinh tế, xã hội cũng như môi trường. Việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, từ đó lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả để sử dụng theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề toàn cầu được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm.
Đối với một nước có nền kinh tế nông nghiệp chủ yếu như ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Xã Tả Thanh Oai nằm bê bờ tả sông Nhuệ, đất phù sa được bồi ngoài đê sông là loại đất có thành phần cơ giới nhẹ, tương đối phì nhiêu được trồng hoa màu và cây công nghiệp ngắn ngày. Những năm gần đây, nông nghiệp đã có những bước phát triển song nhìn chung sản xuất vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và áp dụng các biện pháp kỹ thuật mới còn chậm, hiệu quả sử dụng đất chưa cao. Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của xã trước hết cần nghiên cứu, phát triển các loại sử dụng đất phù hợp, có hiệu quả cao.
Được sự đồng ý của khoa Tài nguyên và Môi trường học viện Nông Nghiệp Việt Nam, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Văn Thao, sinh viên thực hiện nghiên cứu đề tài “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội”. Mục đích và yêu cầu nghiên cứu của đề tài 2. Mục đích - Đánh giá hiệu quả các loại, kiểu sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội.
- Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trong xã. Yêu cầu Xác định những cơ hội, thách thức mà người dân sẽ phải đối mặt trong quá trình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cở sở lý luận về sử dụng đất nông nghiệp 1.
Khái niệm về đất và đất nông nghiệp Theo nhà bác học, nhà địa chất học người Nga V.V Dokuchaev: “Đất là vật thể thiên nhiên đặc biệt được hình thành do tương tác chặt chẽ của các yếu tố đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình và thời gian.” Đất là khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong các ngành kinh tế quốc dân và hoạt động của con người. Nói về tầm quan trọng của đất C.Mác viết: “Đất là một phòng thí nghiệm vĩ đại, kho tàng cung cấp các tư liệu lao động, vật chất, là vị trí để định cư, là nền tảng của tập thể” Luật Đất đai năm 2013 căn cứ vào mục đích sử dụng đất phân loại đất thành 3 nhóm chính: Nhóm đất nông nghiệp, nhóm đất phi nông nghiệp và nhóm đất chưa sử dụng. Trong đó đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng: Bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nông trồng thủy sản, đất làm muối và đất sản xuất nông nghiệp khác. Sự phân chia cụ thể này sẽ giúp cho việc khai thác tiềm năng và nâng cao hiệu quả sử dụng của từng loại đất.
Đất nông nghiệp đóng vai trò vô cùng quan trọng trong sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Đất nông nghiệp tham gia vào quá trình sản xuất và làm ra sản phẩm cần thiết nuôi sống xã hội. Khái niệm về đất sản xuất nông nghiệp Đất sản xuất nông nghiệp: Là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp; bao gồm đất trồng cây hàng năm và đất trồng cây lâu năm. - Đất trồng cây hàng năm: bao gồm đất trồng lúa, đất cỏ dùng vào chăn nuôi, đất trồng cây hàng năm khác.
Cây hàng năm là loại cây trồng chu kỳ sản xuất không quá một năm (bao gồm cả cây có thể lưu gốc nhiều năm) như lúa, ngô, khoai các loại, sắn, rau, đậu các loại, đậu tương, lạc, vừng, mía. Đất trồng lúa, là đất thực tế đang được dùng để trồng lúa một cách ổn định, tức là trong điều kiện bình thường luôn được trồng lúa. Đất trồng lúa trong một năm, có thể cho phép luân canh 3 vụ lúa, 3 vụ lúa màu (cây màu vụ đông- lúa chiêm 3 xuân - lúa mùa hoặc cây màu vụ đông - cây màu vụ xuân- lúa mùa), 2 vụ lúa (lúa chiêm xuân- lúa mùa), 2 vụ lúa (cây màu vụ xuân- lúa mùa hoặc lúa chiêm xuân - cây màu vụ mùa), 1 vụ lúa (lúa chiêm xuân - vụ mùa ngập úng hoặc vụ chiêm khô hạn - lúa mùa). - Đất trồng cây lâu năm: thực tế đang được dùng để chuyên trồng cây lâu năm (bao gồm cả diên tích gieo ươm cây giống, đất đang chờ vào chu kỳ gieo trồng, đất tạm thời trồng xen, gối cây hàng năm).
Cây lâu năm là loại cây trồng có chu kỳ sản xuất trên một năm như chè, cà phê, sơn, các loại cây ăn quả xoài, chuối, dứa, na, đu đủ, cam, quýt, chanh, bưởi, táo, nhãn, vải. Nguyên tắc sử dụng đất sản xuất nông nghiệp Tại Điều 6, Luật Đất đai năm 2013 quy định về nguyên tắc sử dụng đất: - Đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và đúng mục đích sử dụng đất. - Tiết kiệm, có hiệu quả, bảo vệ môi trường và không làm tổn hại đến lợi ích chính đáng của người sử dụng đất xung quanh. - Người sử dụng đất thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình trong thời hạn sử dụng đất theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan.
Đất đai là nguồn tài nguyên có hạn trong khi nhu cầu của con người với đất ngày càng tăng, mặt khác đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do bị trưng dụng sang mục đích khác. Vì vậy sử dụng đất nông nghiệp với mục tiêu nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội trên cơ sở đảm bảo an ninh lương thực, thực phẩm tăng cường nguyên liệu cho công nghiệp hướng tới xuất khẩu và không làm ảnh hưởng xấu đến môi trường là việc làm hết sức cần thiết để thực hiện được mục tiêu này thì đất nông nghiệp cần được sử dụng theo những những nguyên tắc cơ bản đó là: - Đất sản xuất nông nghiệp phải được sử dụng đầy đủ và hợp lý. Điều này có nghĩa là diện tích đất sản xuất nông nghiệp phải được bố trí cây trồng phù hợp với từng đặc điểm của từng loại đất nhằm nâng cao năng xuất cây trồng đông thời giữ gìn bảo vệ nâng cao độ phì cho đất. - Đất sản xuất nông nghiệp phải sử dụng đạt hiệu quả cao.
Đây là kết quả của việc sử dụng đất đai đầy đủ và hợp lý. Việc xác định hiệu quả sử dụng đất thông qua tính toán hàng loạt các chỉ tiêu khác nhau: năng suất cây trồng, chi phí đầu tư, 4 hệ số sử dụng đất, giá cả, giá sản phẩm,. Muốn nâng cao hiệu quả sử dụng đất phải thực hiện tốt, đồng bộ các biện pháp kỹ thuật và chính sách kinh tế - xã hội trên cơ sở đảm bảo về lương thực thực phẩm, tăng cường nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, xuất khẩu. - Đất sản xuất nông nghiệp phải được quản lý và sử dụng một cách bền vững.
Sự bền vững ở đây là sự bền vững cả về chất lượng và số lượng, có nghĩa là phải được bảo tồn không chỉ đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà còn cho cả tương lai. Bền vững gắn với điều kiện sinh thái và môi trường. Như vậy sử dụng đất có hiệu quả cần đáp ứng các nguyễn tắc trên là việc làm cần thiết và hết sức quan trọng đối với mỗi quốc gia. Quan điểm sử dụng đất nông nghiệp 1.
Quan điểm sử dụng đất nông nghiệp bền vững Khái niệm nông nghiệp bền vững được Bill Mollison và David Holingren (1978) cho thấy phát triển vào năm 70 của thế kỷ này nhằm khắc phục nạn ô nhiễm đất, nước, không khí bởi hệ thống nông nghiệp, công nghiệp cùng với sự mất mát của các loài động vật, thực vật, suy giảm tài nguyên thiên nhiên không tái sinh. Sử dụng đất bền vững dựa trên quan điểm sau: + Duy trì, nâng cao sản lượng + Giảm thiểu rủi ro trong sản xuất + Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, ngăn chặn sự thái hóa đất và nước + Có hiệu quả lâu bền + Được xã hội chấp nhận Hiện nay, nhân loại đang phải đương đầu với nhiều vấn đề hết sức phức tạp và khó khăn. Nhiều nước trên thế giới đã phát triển nông nghiệp theo hướng quan điểm nông nghiệp bền vững. Nông nghiệp bền vững không có nghĩa là bỏ đi những kinh nghiệm truyền thống mà là phối hợp, lồng ghép các sáng kiến mới từ các nhà khoa học, nông dân hoặc cả hai.
Phát triển nông nghiệp bền vững vừa đáp ứng nhu cầu hiện tại, vừa đảm bảo nhu cầu tương lai. Phát triển nông nghiệp bền vững là sự quản lý và bảo tồn sự thay 5 đổi về tổ chức và kỹ thuật nhằm đảm bảo thỏa mãn như cầu ngày càng tăng của cong người cả hiện tại và mai sau. Sử dụng hợp lý là một bộ phận quan trọng hợp thành chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững. Các quan điểm cụ thể sử dụng đất nông nghiệp dựa trên cơ sở phát triển nông nghiệp bền vững là: - Chuyển đổi hệ thống cây trồng trên quan điểm sản xuất hàng hóa và đạt hiệu quả cao.
- Sản xuất nông nghiệp phải gắn liền với chuyên môn hóa, tập trung hóa. - Chuyển đổi hệ thống cây trồng theo hướng đa dạng hóa sản phẩm trong điều kiện kinh tế hộ nông dân trong điều kiện ít đất.