Luận văn thạc sĩ đánh giá hiệu quả sử dụng đất và định hướng sử dụng đất nông lâm nghiệp huyện ba bể tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất và định hướng sử dụng đất nông lâm nghiệp huyện ba bể tỉnh bắc kạn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Lý Văn Hoàng
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Văn Hùng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả sử dụng đất và định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích và yêu cầu
• 1.1.1. Mục đích của đề tài
• 1.1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.1.3. Yêu cầu của đề tài
• 1.1.4. Ý nghĩa nghiên cứu đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp
• 2.2. Khái niệm và quá trình hình thành đất
• 2.2.1. Khái niệm đất
• 2.2.2. Khái niệm đất nông nghiệp
• 2.3. Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong nông nghiệp
• 2.4. Tình hình đánh giá đất đai trên thế giới
• 2.5. Tình hình nghiên cứu và đánh giá đất đai ở Việt Nam
• 2.6. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất
• 2.6.1. Yếu tố điều kiện tự nhiên
• 2.6.1.1. Điều kiện khí hậu
• 2.6.1.2. Điều kiện đất đai
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.2. Nội dung nghiên cứu. Điều tra, đánh giá về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội
• 3.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất và tiềm năng đất đai
• 3.4. Lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững
• 3.5. Định hướng sử dụng đất nông nghiệp
• 3.6. Phương pháp nghiên cứu
• 3.6.1. Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu
• 3.6.2. Phương pháp điều tra
• 3.6.3. Phương pháp đánh giá tính bền vững
• 3.6.4. Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
• 3.6.5. Phương pháp minh họa bằng bản đồ, biểu đồ
• 3.6.6. Phương pháp đánh giá đất của FAO
• 3.6.7. Phương pháp phân vùng nghiên cứu
• 3.6.8. Phương pháp xác định các đặc tính đất đai
• 3.6.9. Phương pháp tính hiệu quả các loại hình sử dụng đất
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Ba Bể
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên. Các nguồn tài nguyên. Điều kiện kinh tế - xã hội. Hiện trạng sử dụng đất của huyện Ba Bể. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp của huyện. Xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của huyện Ba Bể
• 4.1.2. Mô tả các loại hình sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Ba Bể
• 4.2. Đánh giá hiệu quả của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Ba Bể
• 4.2.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế
• 4.2.1.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất
• 4.2.2. Lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững
• 4.2.2.1. Nguyên tắc lựa chọn
• 4.2.2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 4.2.2.3. Lựa chọn các loại hình sử dụng đất
• 4.2.3. Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các loại hình sử dụng đất trong tương lai
• 4.2.3.1. Quan điểm khai thác sử dụng đất. Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 4.2.3.2. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Ba Bể
• 4.2.3.2.1. Nhóm giải pháp về chính sách
• 4.2.3.2.2. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng
• 4.2.3.2.3. Nhóm giải pháp về khoa học kỹ thuật
• 4.2.3.2.4. Nhóm giải pháp về thị trường
• 4.2.3.2.5. Nhóm giải pháp về cơ sở hạ tầng
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất tại huyện Ba Bể, Bắc Kạn là một nhiệm vụ quan trọng nhằm xác định mức độ khai thác và sử dụng tài nguyên đất một cách hợp lý. Việc này không chỉ giúp nâng cao năng suất nông nghiệp mà còn bảo vệ môi trường. Theo nghiên cứu, hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Ba Bể cho thấy nhiều loại hình sử dụng đất chưa phát huy hết tiềm năng. Đặc biệt, việc quản lý đất đai cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Các số liệu cho thấy rằng, hiệu quả kinh tế từ các loại hình sử dụng đất khác nhau có sự chênh lệch lớn, điều này đòi hỏi cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

1.1. Hiện Trạng Sử Dụng Đất Nông Nghiệp

Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Ba Bể cho thấy sự phân bổ không đồng đều giữa các loại hình sử dụng đất. Đất nông nghiệp chủ yếu được sử dụng cho trồng cây hàng năm và cây lâu năm, tuy nhiên, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất đang diễn ra mạnh mẽ. Điều này dẫn đến tình trạng suy thoái tài nguyên đất và giảm hiệu quả sản xuất. Cần có các chính sách định hướng nông lâm nghiệp rõ ràng để bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

II. Định Hướng Sử Dụng Đất Nông Lâm Nghiệp

Định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp tại huyện Ba Bể cần phải dựa trên các yếu tố tự nhiên, kinh tế và xã hội. Việc xác định các loại hình sử dụng đất phù hợp với điều kiện địa phương là rất quan trọng. Các giải pháp như chuyển đổi cơ cấu cây trồng, áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Đặc biệt, việc quản lý tài nguyên đất cần được chú trọng để đảm bảo phát triển bền vững. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các định hướng này.

2.1. Các Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Sử Dụng Đất

Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, cần thực hiện các giải pháp như cải tạo đất, áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng sẽ giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo cho nông dân về kỹ thuật canh tác bền vững, nhằm bảo vệ môi trường và tài nguyên đất. Các giải pháp này không chỉ giúp tăng cường phát triển nông nghiệp mà còn góp phần vào bảo vệ môi trường.

III. Quản Lý Tài Nguyên Đất

Quản lý tài nguyên đất tại huyện Ba Bể cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Việc xây dựng các chính sách quản lý đất đai hợp lý sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng trong việc giám sát và thực hiện các quy định về sử dụng đất. Đặc biệt, việc quy hoạch đất đai cần phải được thực hiện dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn, nhằm đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc sử dụng tài nguyên đất.

3.1. Chính Sách Quản Lý Đất Đai

Chính sách quản lý đất đai cần phải linh hoạt và phù hợp với điều kiện thực tế của huyện Ba Bể. Cần có các biện pháp khuyến khích nông dân tham gia vào quá trình quản lý và sử dụng đất. Việc áp dụng các công nghệ thông tin trong quản lý đất đai sẽ giúp nâng cao hiệu quả và tính minh bạch trong công tác quản lý. Đồng thời, cần có các chương trình tuyên truyền để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên đất.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Đất đai là nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt và là thành phần thiết yếu của môi trường sống (Luật Đất đai 1993, Bộ Tài nguyên và Môi trường 2013). Đối với các vùng trung du và miền núi, việc quản lý và tổ chức sử dụng đất hợp lý có vai trò then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn độ phì nhiêu và bảo vệ môi trường sinh thái.

Huyện Ba Bể nằm ở phía Bắc tỉnh Bắc Kạn với tổng diện tích tự nhiên là 68.412,00 ha, sở hữu vùng sinh thái đa dạng đặc trưng của miền núi Bắc Bộ. Trong những năm gần đây, nông nghiệp của huyện đã có bước chuyển dịch theo hướng sản xuất hàng hóa nhưng còn mang tính tự phát, thiếu quy hoạch tổng thể đồng bộ, dẫn đến tiềm năng đất đai chưa được khai thác triệt để. Đồng thời, sức ép từ quá trình gia tăng dân số và việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất sang đất ở, đất chuyên dùng đã thu hẹp quỹ đất nông nghiệp của các hộ nông dân. Trong bối cảnh đó, việc đánh giá toàn diện hiệu quả sử dụng đất nông - lâm nghiệp nhằm đề xuất các định hướng sử dụng đất bền vững là yêu cầu cấp thiết của địa phương.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích tổng quát của đề tài là đánh giá hiệu quả sử dụng đất, xác định các loại hình sử dụng đất (LUT) có hiệu quả cao, từ đó đề xuất định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp theo hướng phát triển bền vững tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.

Các mục tiêu cụ thể được xác định bao gồm:

1. Nghiên cứu đặc điểm của các loại hình sử dụng đất trong mối quan hệ tương tác giữa tài nguyên đất, môi trường và điều kiện sinh thái nông nghiệp tại huyện Ba Bể.
2. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất đai và xác định mức độ thích hợp đất đai hiện tại trên địa bàn huyện, làm cơ sở lựa chọn các loại hình sử dụng đất thích hợp cho tương lai.
3. Xây dựng định hướng và đề xuất hệ thống giải pháp sử dụng đất nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác quỹ đất trên địa bàn huyện Ba Bể.

Yêu cầu nghiên cứu đặt ra:

1. Đánh giá đầy đủ lợi thế, hạn chế về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất địa phương.
2. Đánh giá tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp và xác định đặc điểm của các loại hình sử dụng đất chính.
3. Lựa chọn các loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao trên cả ba mặt kinh tế, xã hội và môi trường.
4. Đề xuất định hướng và giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy sản xuất nông - lâm nghiệp của huyện Ba Bể.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Điều kiện tự nhiên, tài nguyên đất đai, tiềm năng đất sản xuất nông - lâm nghiệp; các loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp; các yếu tố kinh tế - xã hội và môi trường tác động đến quá trình sử dụng đất tại huyện Ba Bể.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ ranh giới hành chính huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn (gồm 15 xã và 01 thị trấn).
• Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai thu thập số liệu và thực hiện từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014 (sử dụng chuỗi dữ liệu thống kê, kiểm kê đất đai giai đoạn 2011–2013).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và quan điểm đánh giá tính bền vững

Đề tài tiếp cận các khái niệm khoa học đất và sử dụng đất của Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000), Nguyễn Ngọc Nông (2008) và Đặng Trung Thuận (2005). Sử dụng đất bền vững được định nghĩa là sự tích hợp hài hòa giữa các mục tiêu:

• Bền vững về kinh tế: Đảm bảo hiệu quả kinh tế thông qua năng suất cao, giá trị sản phẩm lớn, tiết kiệm chi phí đầu tư và sản phẩm đáp ứng nhu cầu thị trường (theo quan điểm của Các Mác, Stenien và Simmerman).
• Bền vững về xã hội: Đảm bảo an ninh lương thực, giải quyết công ăn việc làm cho lao động nông thôn, nâng cao thu nhập, giảm tỷ lệ nghèo và phù hợp với tập quán canh tác của địa phương.
• Bền vững về môi trường: Duy trì độ che phủ đất, bảo vệ và cải tạo độ phì nhiêu thổ nhưỡng, hạn chế xói mòn rửa trôi trên đất dốc, kiểm soát mức độ sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật (BVTV).

Cơ sở pháp lý thực hiện căn cứ vào Luật Đất đai năm 1993, Luật Đất đai năm 2003, các hướng dẫn chuyên môn của Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng số liệu quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của UBND huyện Ba Bể.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Tác giả đã kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

1. Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp: Thu thập hồ sơ, số liệu thống kê đất đai, niên giám thống kê, báo cáo kinh tế - xã hội từ Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp & PTNT, Chi cục Thống kê và UBND huyện Ba Bể; bản đồ thổ nhưỡng tỉnh Bắc Kạn tỷ lệ 1/100.000 (hiệu chỉnh năm 2000).
2. Phương pháp điều tra sơ cấp: Khảo sát thực địa, phỏng vấn trực tiếp các hộ nông dân và cán bộ chuyên môn tại các tiểu vùng để thu thập thông tin chi phí, năng suất, tập quán canh tác và hiệu quả sử dụng đất.
3. Phương pháp phân hạng đất theo FAO: Vận dụng nguyên tắc đánh giá đất của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO 1976, 1983, 1991) để xác định mức độ thích hợp của đất đai đối với từng loại hình sử dụng đất.
4. Phương pháp phân vùng nghiên cứu: Phân chia huyện Ba Bể thành 03 tiểu vùng địa hình - canh tác đặc trưng (vùng núi đá vôi, vùng núi đất và vùng trũng thấp thung lũng) để tổ chức điều tra.
5. Phương pháp xác định đặc tính đất đai: Xác định tên đất phát sinh dựa trên bản đồ thổ nhưỡng kết hợp khảo sát thực địa; xác định thành phần cơ giới đất bằng phương pháp vê giun; xác định vi địa hình (vàn =, vàn cao ±, vàn thấp m).
6. Phương pháp tính toán hiệu quả kinh tế:
   • Tổng giá trị sản xuất: $T = \sum (p_i \times q_i)$ (trong đó $q_i$ là năng suất sản phẩm trên 1 ha, $p_i$ là đơn giá thị trường).
   • Thu nhập thuần: $N = T - C_{sx}$ ($C_{sx}$ là tổng chi phí đầu tư sản xuất trên 1 ha).
   • Hiệu quả đồng vốn: $H_v = T / C_{sx}$.
   • Hiệu quả ngày công lao động: $H_{Lđ} = N / \text{Tổng số công lao động}$.
7. Phương pháp xử lý số liệu và thành lập bản đồ: Xử lý, tổng hợp số liệu bằng phần mềm Microsoft Excel; biên tập bản đồ hiện trạng và định hướng sử dụng đất trên nền bản đồ tỷ lệ 1/10.000.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của công tác quản lý và đánh giá đất đai trong giai đoạn công nghiệp hóa - hiện đại hóa; khẳng định vai trò của việc sử dụng đất hợp lý tại huyện vùng cao Ba Bể. Tác giả thiết lập hệ thống mục đích, 3 mục tiêu cụ thể, 4 yêu cầu chuyên môn và ý nghĩa khoa học - thực tiễn của đề tài khóa luận đối với sinh viên chuyên ngành Quản lý đất đai.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa các vấn đề lý luận về đất đai và tài nguyên đất nông nghiệp trên thế giới và tại Việt Nam:

• Phân tích hiện trạng tài nguyên đất thế giới (13.077 triệu ha diện tích tự nhiên, 1.474 triệu ha đất canh tác) và áp lực suy giảm đất nông nghiệp do gia tăng dân số (ước tính đạt 10 tỷ người vào năm 2050).
• Trình bày đặc điểm đất dốc và xói mòn tại Việt Nam: hơn 60% lãnh thổ chịu xói mòn tiềm năng trên 50 tấn/ha/năm; vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ có 7,8 triệu ha đất thoái hóa (chiếm 79,6% diện tích tự nhiên của vùng).
• Phân tích các nguyên nhân gây suy thoái đất do tự nhiên (lũ quét, xói mòn, rửa trôi, ngập úng) và do con người (chặt đốt rừng làm nương rẫy, độc canh làm bạc màu, lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc BVTV).
• Tổng hợp tình hình phân bố đất nông nghiệp theo các vùng sinh thái trên cả nước theo Quyết định số 16842/QĐ-BTNMT ngày 26/8/2008 của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác lập đối tượng nghiên cứu là hệ thống đất đai và các loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp tại huyện Ba Bể. Chi tiết hóa 4 nội dung nghiên cứu chính từ khâu điều tra điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội, đánh giá hiệu quả 3 mặt (kinh tế, xã hội, môi trường), lựa chọn các loại hình sử dụng đất bền vững đến đề xuất giải pháp. Làm rõ quy trình ứng dụng hướng dẫn đánh giá đất FAO, phương pháp phân vùng, các công thức định lượng giá trị kinh tế ($T, N, H_v, H_{Lđ}$) và kỹ thuật xác định đặc tính đất thực địa.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung phản ánh các kết quả khảo sát, phân tích số liệu thực tế tại huyện Ba Bể:

• Điều kiện tự nhiên: Vị trí địa lý tiếp giáp tỉnh Cao Bằng, Tuyên Quang và các huyện Pác Nặm, Bạch Thông, Ngân Sơn; có mạng lưới giao thông kết nối gồm QL 279 và ĐT 258. Địa hình chia thành 3 vùng rõ rệt: núi đá vôi (độ dốc $25^\circ - 30^\circ$, cao trên 1.000 m), núi đất (cao 300–400 m) và vùng trũng thấp (cao 200–300 m). Khí hậu có lượng mưa trung bình năm 1.253 mm (dao động từ 1.068 đến 2.038 mm), tổng tích ôn 7.500–8.000°C.
• Tài nguyên đất đai: Toàn huyện có 7 nhóm đất chính theo bản đồ thổ nhưỡng hiệu chỉnh năm 2000, gồm đất phù sa sông, đất phù sa ngòi suối, đất dốc tụ trồng lúa nước, đất Feralit biến đổi do trồng lúa, đất Feralit đỏ vàng trên phù sa cổ, đất Feralit trên phiến thạch sét và đất Feralit vàng đỏ trên Granit (núi Phia Booc).
• Tài nguyên rừng và khoáng sản: Diện tích đất có rừng đạt 57.693 ha (tính đến tháng 01/2011), gồm 37.806,45 ha rừng sản xuất, 10.952,71 ha rừng phòng hộ và 8.934 ha rừng đặc dụng. Khoáng sản gồm mỏ chì - kẽm tại Phiêng Déng (xã Hoàng Trĩ), vàng sa khoáng (Bành Trạch), Dolomit (Cao Thượng) và Graphit (Mỹ Phương).
• Hiện trạng kinh tế - xã hội và lao động: Dân số năm 2012 là 48.415 người với 5 dân tộc chính (Tày, Kinh, Dao, Mông, Nùng). Cơ cấu lao động năm 2013 ghi nhận 18.319 lao động nông nghiệp (58,63%) và 12.241 lao động phi nông nghiệp (41,36%). Ngành nông - lâm - thủy sản đóng góp khoảng 50% cơ cấu giá trị sản xuất của huyện.
• Hiện trạng sử dụng đất năm 2012: Đất nông nghiệp chiếm 63.777 ha (93,23%), đất phi nông nghiệp chiếm 2.964 ha (4,33%), đất chưa sử dụng chiếm 1.670 ha (2,44%).
• Định hướng và giải pháp: Đề xuất chuyển dịch cơ cấu mùa vụ, áp dụng tiến bộ kỹ thuật thâm canh cây ngắn ngày giá trị cao (đậu tương, dong riềng, lạc), bảo vệ và trồng rừng kết hợp mô hình nông lâm kết hợp trên đất dốc.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các kết quả đạt được về đánh giá quỹ đất, khẳng định tiềm năng phát triển nông lâm nghiệp của huyện Ba Bể; đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn về cơ sở hạ tầng, địa hình chia cắt, độ dốc cao và trình độ thâm canh. Kiến nghị các cấp quản lý ưu tiên đầu tư thủy lợi, kiên cố hóa kênh mương, nâng cấp đường giao thông liên xã và mở rộng mạng lưới khuyến nông.

---

Kết quả và đóng góp

Số liệu hiện trạng sử dụng đất huyện Ba Bể năm 2012

Cơ cấu đất đai toàn huyện Ba Bể năm 2012 được tổng hợp chi tiết theo mục đích sử dụng trong bảng sau:

STT	Mục đích sử dụng đất	Mã	Diện tích (ha)	Tỷ lệ (%)
I	Đất nông nghiệp	NNP	63.777,00	93,23
1	Đất trồng lúa	DLN	3.133,00	4,58
2	Đất trồng cây hàng năm khác	BHK	2.122,00	3,10
3	Đất trồng cây lâu năm	CNL	691,72	1,01
4	Đất rừng sản xuất	RSX	37.806,00	55,26
5	Đất rừng phòng hộ	RPH	10.952,71	16,01
6	Đất rừng đặc dụng	RDD	8.934,00	13,06
7	Đất nuôi trồng thủy sản	NTS	135,00	0,20
8	Đất nông nghiệp khác	NHK	0,0006	<0,01
II	Đất phi nông nghiệp	PNN	2.964,00	4,33
1	Đất ở nông thôn	DNT	914,00	1,34
2	Đất ở đô thị	DTD	19,00	0,03
3	Đất trụ sở cơ quan, an ninh, quốc phòng	CTS/CQP/CAN	53,00	0,08
4	Đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp	SKC	0,00	0,00
5	Đất sông suối và mặt nước chuyên dùng	SMN	111,00	0,16
6	Đất di tích, tôn giáo, nghĩa trang, khác	DDT/TTN/NTD/PNK	1.867,00	2,72
III	Đất chưa sử dụng	CSD	1.670,00	2,44
1	Đất bằng chưa sử dụng	BCS	601,00	0,88
2	Đất đồi núi chưa sử dụng	DCS	991,00	1,45
3	Núi đá không có rừng cây	NCS	76,00	0,11
Tổng	Tổng diện tích đất tự nhiên		68.412,00	100,00

Đặc điểm phân loại các nhóm đất chính

Dựa trên tài liệu thổ nhưỡng, 7 nhóm đất trên địa bàn huyện Ba Bể được phân loại và đánh giá đặc tính:

STT	Tên nhóm đất	Ký hiệu	Đặc điểm hình thành và phân bố chính
1	Đất phù sa sông	FLh.eu	Nằm ở địa hình thấp ven sông, nhận sản phẩm bồi lắng, giữ ẩm tốt, thích hợp trồng lúa và rau màu.
2	Đất phù sa ngòi suối	FLh.dy	Phân bố ven khe suối, thành phần cơ giới nhẹ, hạt thô, bậc thang.
3	Đất dốc tụ trồng lúa nước	GLu.dy	Phân bố xen kẽ tại các thung lũng hẹp dạng lòng máng, khai phá làm ruộng bậc thang trồng lúa.
4	Đất Feralit biến đổi do trồng lúa	ACh.gl	Phân bố rộng rãi, tầng dưới có hiện tượng gley do ngập nước canh tác lúa lâu năm.
5	Đất Feralit nâu vàng trên phù sa cổ	ACF.gl	Phân bố ven sông suối vùng đồi núi, địa hình lượn sóng bằng phẳng (độ dốc $<12^\circ$), giá trị nông nghiệp cao.
6	Đất Feralit trên phiến thạch sét	ACF.le	Đá mẹ phiến sét, thành phần cơ giới nặng, tầng đất dày ở nơi có rừng che phủ, địa hình hiểm trở.
7	Đất Feralit vàng đỏ trên Granit	ACF.gr	Phân bố khu vực núi Phia Booc, phát triển trên đá macma chua, tầng mặt nhiều cát thô, phản ứng ít chua.

Cơ cấu dân số và nguồn nhân lực

Dữ liệu khảo sát xã hội học của huyện ghi nhận:

• Dân số năm 2012: 48.415 người, trong đó nhóm tuổi dưới 16 tuổi chiếm 58,3% (10.258 người trong nhóm điều tra), người trên 60 tuổi chiếm 20,3% (9.866 người).
• Lao động năm 2013: Tổng số 30.560 người; trong đó lao động nông nghiệp là 18.319 người (58,63%), lao động phi nông nghiệp là 12.241 người (41,36%).

Hệ thống giải pháp đề xuất

Tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông - lâm nghiệp tại Ba Bể:

1. Nhóm giải pháp về chính sách: Thực hiện tốt chính sách giao đất, giao rừng; tạo cơ chế hỗ trợ vốn vay cho nông hộ phát triển mô hình kinh tế trang trại, đồi rừng.
2. Nhóm giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng: Tăng vụ, tăng hệ số sử dụng đất; mở rộng diện tích các cây công nghiệp ngắn ngày có giá trị kinh tế và thị trường tiêu thụ tốt (đậu tương, lạc, dong riềng); phát triển mô hình nông lâm kết hợp trên đất dốc.
3. Nhóm giải pháp khoa học - kỹ thuật: Tăng cường tập huấn kỹ thuật canh tác bền vững trên đất dốc; đưa các giống cây trồng mới có năng suất và khả năng chống chịu sâu bệnh vào sản xuất; hướng dẫn ủ phân hữu cơ và sử dụng thuốc BVTV đúng quy cách.
4. Nhóm giải pháp thị trường: Hình thành các chuỗi liên kết tiêu thụ nông sản hàng hóa; xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm đặc sản địa phương; gắn sản xuất nông nghiệp với phát triển du lịch sinh thái hồ Ba Bể.
5. Nhóm giải pháp cơ sở hạ tầng: Nâng cấp hệ thống giao thông nông thôn và đường sản xuất lâm nghiệp; kiên cố hóa hệ thống kênh mương tưới tiêu (diện tích công trình thủy lợi hiện có 63,17 ha).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện trong khung thời gian 5 tháng (01/2014 - 05/2014) của một khóa luận tốt nghiệp đại học. Nguồn dữ liệu về tài nguyên nước ngầm chưa được đo đạc trữ lượng chi tiết mà mới dừng ở khảo sát sơ bộ tại các giếng đào, giếng khoan dân sinh (độ sâu 20–30 m). Một số chỉ tiêu xã hội chưa được lượng hóa chi tiết thành mô hình toán kinh tế mà chủ yếu dựa trên phân tích thống kê mô tả.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai (LMU) và bản đồ thích nghi đất đai chi tiết ở tỷ lệ lớn hơn cho từng tiểu vùng xã; nghiên cứu sâu hơn về cân bằng dinh dưỡng đất và đánh giá xói mòn thực nghiệm tại các sườn dốc canh tác ngô, sắn.

---

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận cung cấp nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Cơ quan quản lý địa phương: Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp & PTNT huyện Ba Bể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và chuyển đổi cơ cấu cây trồng giai đoạn tiếp theo.
• Sinh viên và học viên: Sinh viên ngành Quản lý đất đai, Khoa học đất, Nông học, Quản lý tài nguyên rừng tham khảo về quy trình ứng dụng phương pháp FAO, phương pháp điều tra kinh tế nông hộ và kỹ thuật đánh giá tính bền vững đất đai miền núi.
• Phần đáng tham khảo nhất: Khung phương pháp tính toán các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế ($T, N, H_v, H_{Lđ}$) gắn với 7 nhóm đất thổ nhưỡng và hệ thống bảng biểu tổng hợp hiện trạng đất đai huyện Ba Bể.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu đất đai năm 2012 của huyện Ba Bể phân bổ như thế nào giữa các nhóm đất chính?

Theo số liệu thống kê năm 2012, tổng diện tích tự nhiên của huyện là 68.412,00 ha. Trong đó, nhóm đất nông nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối với 63.777,00 ha (tương đương 93,23%), đất phi nông nghiệp chiếm 2.964,00 ha (4,33%) và đất chưa sử dụng còn lại 1.670,00 ha (chiếm 2,44%).

2. Địa bàn huyện Ba Bể có những nhóm đất thổ nhưỡng chính nào?

Huyện Ba Bể có 7 nhóm đất chính:

1. Đất phù sa sông (FLh.eu)
2. Đất phù sa ngòi suối (FLh.dy)
3. Đất dốc tụ trồng lúa nước (GLu.dy)
4. Đất Feralit biến đổi do trồng lúa (ACh.gl)
5. Đất Feralit nâu vàng phát triển trên phù sa cổ (ACF.gl)
6. Đất Feralit phát triển trên phiến thạch sét (ACF.le)
7. Đất Feralit vàng đỏ phát triển trên Granit (ACF.gr, phân bố chủ yếu tại núi Phia Booc).

3. Những công thức nào được tác giả sử dụng để định lượng hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất?

Tác giả sử dụng 4 chỉ tiêu kinh tế cơ bản:

• Tổng giá trị sản phẩm: $T = p_1 \times q_n$ (đơn giá $\times$ năng suất trên 1 ha).
• Thu nhập thuần: $N = T - C_{sx}$ (tổng thu trừ chi phí sản xuất).
• Hiệu quả đồng vốn: $H_v = T / C_{sx}$.
• Hiệu quả ngày công lao động: $H_{Lđ} = N / \text{Số ngày công lao động/ha/năm}$.

4. Tình hình phân bổ rừng và tài nguyên khoáng sản tại huyện Ba Bể được ghi nhận ra sao?

Tính đến tháng 01/2011, tổng diện tích đất có rừng của huyện là 57.693,00 ha (gồm 37.806,45 ha rừng sản xuất; 10.952,71 ha rừng phòng hộ và 8.934,00 ha rừng đặc dụng). Khoáng sản trên địa bàn gồm mỏ chì - kẽm ở Phiêng Déng (xã Hoàng Trĩ), mỏ vàng sa khoáng ở Bành Trạch, mỏ Dolomit ở Cao Thượng và mỏ Graphit ở Mỹ Phương.

5. Thực trạng nguồn nhân lực và cơ cấu lao động của huyện Ba Bể thể hiện điều gì?

Theo số liệu điều tra năm 2013, lực lượng lao động của huyện có 30.560 người, trong đó lao động nông nghiệp chiếm chủ đạo với 18.319 người (58,63%), lao động phi nông nghiệp là 12.241 người (41,36%). Toàn huyện có 48.415 nhân khẩu sinh sống tại 15 xã và 1 thị trấn thuộc 5 dân tộc chính (Tày, Kinh, Dao, Mông, Nùng).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Lý Văn Hoàng đã thực hiện thành công việc đánh giá hiện trạng tài nguyên đất và hiệu quả sử dụng đất nông - lâm nghiệp trên địa bàn huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn. Nghiên cứu đã hệ thống hóa điều kiện tự nhiên, 7 nhóm đất thổ nhưỡng và cơ cấu sử dụng 68.412,00 ha đất đai năm 2012 của địa phương theo khung phân tích đa mục tiêu kinh tế - xã hội - môi trường. Các đề xuất chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển kinh tế đồi rừng kết hợp 5 nhóm giải pháp quản lý cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn tin cậy cho công tác quy hoạch sử dụng đất bền vững tại huyện Ba Bể.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu của Luật đất đai 1993 nước CHXHCN Việt Nam có ghi: “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh và quốc phòng. Trải qua nhiều thế hệ nhân dân ta đã tốn bao công sức, xương máu mới tạo lập, bảo vệ được vốn đất đai như ngày nay”. Hiện tại và trong tương lai công nghệ thông tin phát triển mạnh, nó cho phép ta sử dụng để giải quyết các vấn đề phức tạp của kinh tế - xã hội và đây cũng là yêu cầu tất yếu đặt ra (Bộ TN và MT, 2013)[1]. Sử dụng đấi đai có ý nghĩa to lớn trong việc quản lý nhà nước về đất đai, là cơ sở để tiến hành xây dựng phát triển các ngành sản xuất hợp lý nhằm khai thác triệt để tiềm năng đất đai, nâng cao tổng sản phẩm.

Thông qua công tác quy hoạch sử dụng đất đai giúp cho cải tạo nâng cao độ màu mỡ của đất, cải thiện môi trường sinh thái và phát triển bền vững. Căn cứ vào đặc điểm tự nhiên, phương hướng, nhiệm vụ và mục tiêu kinh tế - xã hội của vùng lãnh thổ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai được tiến hành là điều kiện cần thiết nhằm tạo ra những điều kiện thiết yếu để tổ chức sử dụng đất đai hợp lý hơn, sắp xếp bố trí lại các ngành sản xuất, các công trình xây dựng cơ bản, các khu dân cư một cách khoa học để có thể bắt kịp sự phát triển kinh tế xã hội của huyện và của tỉnh, đồng thời đáp ứng được yêu cầu thống nhất quản lý nhà nước về đất đai (Phạm Trí Thành, 1996)[2]. n 2 Huyện Ba Bể là huyện nằm phía Bắc tỉnh Bắc Kạn, có tổng diện tích đất tự nhiên là 68.00 ha, có vùng sinh thái đa dạng của miền núi Bắc Bộ. Là một huyện kinh tế nông nghiệp giữ vị trí quan trọng, trong thời gian gần đây, nông nghiệp đã phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, nhưng mang tính tự phát, chưa có quy hoạch tổng thể nên chưa phát huy được hết các tiềm năng sẵn có của huyện.Việc thu hẹp đất do chuyển đổi mục đích: đất ở, đất chuyên dùng đã có tác động đáng kể đối với nông hộ.Trong điều kiện diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do sức ép của quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và gia tăng dân số thì mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp là hết sức cần thiết, tạo ra giá trị lớn về kinh tế, đồng thời tạo đà cho phát triển nông nghệp bền vững (Báo cáo huyện Ba Bể )[3].

Từ những vấn đề thực tế nêu trên, được được sự đồng ý của Ban chủ nhiệm khoa Tài nguyên và Môi trường - trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, đồng thời dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo: TS. Hoàng Văn Hùng, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất và định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn”. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích của đề tài Đánh giá hiệu quả sử dụng đất và xác định một số loại hình sử dụng đất có hiệu quả trên cơ sở đó định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp theo hướng phát triển bền vững tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.

Mục tiêu của đề tài - Nghiên cứu đặc điểm của các loại hình sử dụng đất trong mỗi quan hệ giữa tài nguyên đất, môi trường và điều kiện sinh thái nông nghiệp tại huyện Ba Bể. - Trên cơ sở các nguồn tài liệu đánh giá hiệu quả sử dụng đất đai, xác định mức độ thích hợp đất đai hiện tại trên địa bàn huyện Ba Bể từ đó xác định các loại hình sử dụng đất thích hợp cho tương lai. n 3 - Định hướng sử dụng đất nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất tại huyện Ba Bể. Yêu cầu của đề tài - Đánh giá lợi thế và hạn chế về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội để xác định các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả sử dụng đất tại địa phương.

- Đánh giá tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp, xác định đặc điểm của các loại hình sử dụng đất. - Lựa chọn được loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao. - Định hướng sử dụng đất, các giải pháp nâng cao sản xuất nông-lâm nghiệp của huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn. Ý nghĩa nghiên cứu đề tài - Củng cố kiến thức đã được tiếp thu trong nhà trường và kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở.

- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. - Trên cơ sở đánh giá hiệu quả đất đai, từ đó định hướng về đề xuất những giả pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao và bền vững, phù hợp với điều kiện của địa phương. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp 2.

Khái niệm và quá trình hình thành đất 2. Khái niệm đất - Đất là phầm mềm mặt vỏ của trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được” và đất được hiểu theo nghĩa rộng như sau: “Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trường sinh thái ngay bên trên và dưới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước (hồ, sông, suối…). Đất là lớp mặt tươi xốp của lục địa có khả năng sản sinh ra sản phẩm của cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhưỡng là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển.

Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản (Nguyễn Ngọc Nông, 2008)[4]. - Đất đai là loại tài nguyên được sử dụng cho tất cả các nghành kinh tế - xã hội, nó là điều kiện tồn tại và phát triển của con người, trong tiến trình lịch sử phát triển của xã hội loài người, con người và đất đai ngày càng có quan hệ mật thiết với nhau, đất đai trở thành nguồn tài nguyên quý giá của con người, con người dựa vào đất đai để tạo ra sản phẩm để nuôi sống mình và gia đình. Điều này cho thấy, cùng với sự phát triển tiến bộ xã hội thì con người càng cần phải có những tác động tích cực tới loại tài nguyên này một cách khoa học, hợp lý và tiết kiệm để không những đem lại hiệu quả kinh tế cao trong sử dụng đất mà còn đảm bảo an toàn quỹ đất, bảo vệ môi trường sống không những cho hiện tại mà còn cho cả tương lai (Lương Văn Hinh, 2003)[5]. Khái niệm đất nông nghiệp - Đất nông nghiệp là tất cả những diện tích được sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp.

Đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất, là điều n 5 kiện vật chất - cơ sở không gian, đồng thời là đối tượng lao động( luôn chịu sự tác động của quá trình sản xuất như cày, bừa, xới xáo.) và công cụ hay phương tiện lao động ( sử dụng để trồng trọt, chăn nuôi. Quá trình sản xuất nông - lâm nghiệp luôn liên quan chặt chẽ với độ phì nhiêu quá trình sinh học tự nhiên của đất (Hội khoa học đất Việt Nam, 2000)[6] - Đất nông nghiệp bao gồm : + Đất sản xuất nông nghiệp: Là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp. Bao gồm đất trồng cây hàng năm và đất trồng cây lâu năm. + Đất lâm nghiệp: Là đất có rừng tự nhiên hoặc có rừng trồng, đất khoanh nuôi phục hồi rừng, đất để trồng rừng mới.

Theo loại rừng lâm nghiệp bao gồm: đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng. + Đất nuôi trồng thuỷ sản: Là đất được sử dụng chuyên vào mục đích nuôi, trồng thuỷ sản. + Đất làm muối: Là đất sử dụng vào mục đích sản xuất muối. + Đất nông nghiệp khác: Là đất tại nông thôn sử dụng để xây dựng nhà kính (vườn ươm) và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất.

Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong nông nghiệp Trong nông nghiệp đất đai là tài liệu quan trọng là tư liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt và không thể thay thế. Đất là sản phẩm của tự nhiên và có giới hạn, phải biết cách sử dụng hợp lý để đảm bảo cho quỹ đất. Đất đai sử dụng vào nông nghiệp chiếm vị thế đang kể đối với sử phát triển toàn diện nền kinh tế, nhất là những nước lấy ngành nông nghiệp làm mũi nhọn. Nông nghiệp là hoạt động sinh kế chủ yếu của đại bộ phận dân nghèo nông thôn, nước ta với hơn 80% dân cư tập trung chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, với hình thức sản xuất tự cấp tự túc đã phần nào đáp ứng được nhu cầu cấp thiết hàng ngày của người dân.

Cùng với đó đất cung cấp lương thực, thực phẩm – một nhu cầu không thể thiếu được đối với cuộc sống con người. Vì vậy, đất đai có một vị trí quan trọng trong các nghành sản xuất đặc biệt là sản xuất nông nghiệp. Tình hình đánh giá đất đai trên thế giới Theo số liệu năm 1995, tổng diện tích đất, cũng như đất nông nghiệp của thế giới được ghi trong bảng dưới này : Bảng 2.1 Tài nguyên đất trên thế giới ( Triệu/ha ) Tiềm năng Diện tích Tổng diện Diện tích đất Khu vực đất nông đất được tích canh tác nghiệp tưới Châu Phi 2964 734 185 11 Châu Á 2679 627 451 142 Châu Đại Dương 843 143 49 2 Châu Âu 473 174 140 17 Bắc Mỹ 2138 465 274 26 Nam Mỹ 1753 681 142 9 Liên Xô cũ 2227 356 233 20 Tổng số 13077 3190 1474 227 (Nguồn: Đào Thế Tuấn, 2007)[8] - Sự bùng nổ dân số trên thế giới trong thế kỷ XX đã làm tăng sức ép dân số lên đất nông nghiệp của thế giới, đặc biệt là ở khu vực các nước kém phát triển vùng nhiệt đới Châu Á, Châu phi, Mỹ Latinh, dẫn tới việc khai thác quá mức không hợp lý các vùng đất này, làm cho đất suy thoái đáng kể. Sự gia tăng dân số trên thế giới làm tăng sức ép lên đất nông nghiệp.