Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm trang trại Trang trại được hiểu là cơ sở, là doanh nghiệp kinh doanh trong ngành nông nghiệp của một hoặc một số nhóm nhà kinh doanh (Lê Trọng, 2000). Qua khái niệm đưa ra có thể thấy rằng trang trại là thuật ngữ được dùng để mô tả, gọi tên và gắn liền với hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung sử dụng trên một diện tích đủ lớn và với quy mô hộ gia đình là chủ yếu, trong điều kiện sản xuất hàng hóa của nền kinh tế thị trường.
Theo Thông tư Số: 02/2020/TT-BNNPTNT ngày 28 tháng 2 năm 2020 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn: Trang trại chuyên ngành được xác định theo lĩnh vực sản xuất như trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, diêm nghiệp và tỷ trọng giá trị sản xuất của lĩnh vực chiếm trên 50% cơ cấu giá trị sản xuất của trang trại trong năm. Trang trại chuyên ngành được phân loại như sau: Trang trại trồng trọt; Trang trại chăn nuôi; Trang trại lâm nghiệp; Trang trại nuôi trồng thủy sản; Trang trại sản xuất muối. Trang trại tổng hợp là trang trại trong đó không có lĩnh vực sản xuất nào có tỷ trọng giá trị sản xuất chiếm trên 50% cơ cấu giá trị sản xuất của trang trại trong năm (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 2020). Như vậy có thể thấy rằng: “Trang trại là loại hình cơ sở sản xuất kinh doanh nông – lâm - ngư nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa của các hộ gia đình nông dân, hình thành và phát triển chủ yếu trong điều kiện kinh tế thị trường với quy mô lớn”.
Theo đó khi nói đến sự phát triển trang trại và phát triển kinh tế trang trại được hiểu theo một nghĩa đồng nhất. Nhưng thực tế nói đến trang trại là nói đến loại hình thức tổ chức sản xuất, còn khi nói đến kinh tế trang trại là nhấn mạnh đến loại hình kinh tế. Khái niệm kinh tế trang trại Theo Lê Trọng (2000), Kinh tế trang trại được hiểu là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở. Đây là doanh nghiệp trực tiếp tổ chức các hoạt động nhằm sản xuất các loại nông sản hàng hóa.
Quá trình sản xuất được thực hiện dựa trên yếu tố phân công lao động xã hội và hợp tác. Các chủ trang trại sẽ thực hiện việc lên kế hoạch về đầu tư vốn, trang bị tư liệu sản xuất, thuê mướn lao động để có thể tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm đảm bảo thực hiện các yêu cầu của nền kinh tế thị trường, đồng thời được Nhà nước bảo hộ theo quy định (Lê Trọng, 2000). Theo Nghị quyết 03/2000/NQ-CP ngày 2 tháng 2 năm 2000 của Chính phủ về kinh tế trang trại thì có thể hiểu rằng kinh tế trang trại chính là 1 trong những hình thức tổ chức SX hàng hóa trong nền nông nghiệp nông thôn. Trong đó hình thức này chủ yếu dựa vào hộ gia đình với mục đích mở rộng quy mô đồng thời không ngừng nâng hiệu quả SX trong các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, trồng rừng, nuôi trồng thủy sản, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản.
Trang trại có quy mô về vốn, đất đai, lao động và thu nhập tương ứng với từng ngành cụ thể và có phần cao hơn so với mức trung bình của kinh tế hộ gia đình tại địa phương (Chính phủ, 2000). Dựa vào các khái niệm và quan điểm của các tác giả trình bày ở trên có thể hiểu kinh tế trang trại là 1 trong những hình thức chủ yếu tổ chức kinh tế sản xuất kinh doanh hàng hóa về nông - lâm - ngư nghiệp được hình thành trên cơ sở kinh tế hộ, bên cạnh đó có sự tập trung cao về các yếu tố phục vụ trong các hoạt động sản xuất, có nhu cầu lớn hơn về thị trường và các yếu tố khoa học công nghệ, có các giá trị sản phẩm hàng hóa và thu nhập thu được cao hơn so với mức bình quân của hộ gia đình trong vùng. Khái niệm hiệu quả kinh tế Người ta rất thường hay nhắc đến trong sản xuất đó là sản xuất có hiệu quả hay không, sản xuất hiệu quả hay sản xuất kém hiệu quả. 6 Hiệu quả kinh tế là vấn đề được rất nhiều người quan tâm và nghiên cứu.
Có nhiều quan điểm khác nhau đã được đưa ra về vấn đề này. Dưới đây là một số quan điểm phổ biến nhất: Theo quan điểm của Mác thì hiệu quả kinh tế có thể hiểu là phân phối hợp lý và tiết kiệm được thời gian lao động. Vận dụng quan điểm của Mác thì nhiều nhà kinh tế học đã phát triển nhiều nhận định về hiệu quả kinh tế, chẳng hạn như đó là sự tăng trưởng kinh tế được thể hiện bằng việc tăng thu nhập quốc dân hay tăng tổng sản phẩm xã hội với một tốc độ cao và điều này nhằm đáp ứng được quy luật kinh tế cơ bản của chủ nghĩa xã hội (Phạm Vân Đình và cộng sự, 1997). - Theo quan điểm của nhiều nhà kinh tế học thị trường mà tiêu biểu là Wiliam.
Nordhall và là Paul A. Samuelson thì hiệu quả kinh tế được hiểu là các lựa chọn kinh tế đều nằm trên đường giới hạn khả năng sản xuất và hiệu quả còn thể hiện là không lãng phí (Đỗ Đình Ca, 2006). - Một số quan điểm khác cho rằng, hiệu quả kinh tế được hiểu là mối quan hệ tương quan giữa kết quả đạt được với chi phí bỏ ra. Mối quan hệ này được xem xét ở cả hai mặt, bao gồm so sánh tuyệt đối và so sánh tương đối.
Điều đó cũng nghĩa là, mối quan hệ giữa kết quả với chi phí đạt được mức tối ưu thì sẽ được coi là có hiệu quả kinh tế (Phạm Vân Đình và cộng sự, 1997). Như vậy có thể thấy rằng có nhiều quan điểm khác nhau về hiệu quả kinh tế tuy nhiên tựu chung lại thì đây chính là một phạm trù kinh tế. Đây cũng là đích mong muốn đạt được của tất cả các ngành sản xuất và của toàn xã hội. * Ý nghĩa Hiệu quả kinh tế có ý nghĩa quan trọng và là thước đo đánh giá cả hoạt động sản xuất kinh doanh để căn cứ vào đó xác định được mức độ thực hiện và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trong sản xuất kinh doanh (SXKD).
7 Khi một ngành, lĩnh vực hoạt động có hiệu quả sẽ có tác dụng đóng góp quan trọng và phát triển kinh tế địa phương, khu vực. Một số ý nghĩa khác như: - Tận dụng và tiết kiệm các nguồn lực hiện có - Hiệu quả kinh tế sẽ góp phần quan trọng vào thúc đẩy các tiến bộ khoa học kỹ thuật (KHKT) và công nghệ (CN), thực hiện tốt công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH). Nội dung, bản chất hiệu quả kinh tế * Nội dung Nội dung của hiệu quả kinh tế trong SXKD có thể được hiểu như sau: - Là quan hệ so sánh, được đo lường một cách cụ thể trong việc dùng các yếu tố đầu vào của quá trình SX để có thể tạo ra khối lượng sản phẩm lớn hơn với sự tăng cao hơn về chất lượng sản phẩm. Trong đó các yếu tố đầu vào bao gồm vốn, đất đai, lao động, quản lý, khoa học, kỹ thuật.
- Mối quan hệ giữa đầu vào (chi phí) và đầu ra (sản phẩm) là mối quan hệ luôn tồn tại trong mọi hoạt động SXKD. Mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra này được xem xét cho toàn bộ các doanh nghiệp và được xem xét cụ thể cho từng sản phẩm, dịch vụ. Từ đó mới xác định được: + Loại chi phí nào? + Hao phí bao nhiêu? + Chi phí có chấp nhận được không? - Kết quả kinh tế và hiệu quả kinh tế là 2 phạm trù khác nhau, không đồng nhất, không phải là một nhưng giữa chúng lại có mối quan hệ vô cùng mật thiết. Đây được xem là mối liên hệ giữa mặt chất với mặt lượng trong mọi hoạt động SXKD.
Kết quả sản xuất là chỉ tiêu được dùng để đánh giá khối lượng, qui mô trong khi đó hiệu quả lại đánh giá được mức độ tương quan giữa chi phí và kết quả đạt được. Cần phải căn cứ vào kết quả đạt được 8 và so sánh với chi phí bỏ ra thì mới đánh giá được là hoạt động SXKD có đạt được hiệu quả hay không? * Bản chất Về bản chất của hiệu quả kinh tế thì cụ thể như sau: - Bản chất là tiết kiệm lao động và năng cao năng suất lao động xã hội. Điều này cũng gắn liền với 2 quy luật cơ bản của SX đó là quy luật tiết kiệm thời gian lao động, quy luật tăng năng suất lao động. - Đây là thước đo duy nhất về chất lượng của hoạt động SXKD.
Phương án sản xuất có hiệu quả thì đồng nghĩa là chi phí bỏ ra là thấp nhất nhưng kết quả đạt được là cao nhất. Đây được xem là một phạm trù để đánh giá trình độ sản xuất nhưng lại không phải là cái đích cuối cùng của sản xuất. Bởi là không chỉ dừng lại ở việc sản xuất có hiệu quả mà phải không ngừng nâng cao hiệu quả kinh tế trong quá trình SXKD để ngày càng đạt được những hiệu quả cao hơn. Đánh giá hiệu quả kinh tế trang trại Để đánh giá hiệu quả kinh tế trang trại cần lưu ý một số vấn đề cơ bản sau đây: - Cần xác định được mốc so sánh để đánh giá hiệu quả kinh tế trang trại.
Hiệu quả ở đây cần được đánh giá là có đạt không? Cao hay thấp? Tăng hay giảm? Phải có mức so sánh để biết là có đạt được mốc cụ thể hay không? - Cần phải có mức kế hoạch hoặc định mức để căn cứ vào đó tiến hành so sánh hiệu quả đạt được. - Cần phải xác định được mức hiệu quả trung bình và mức tiên tiến trong ngành để căn cứ vào đó so sánh và biết được hoạt động kinh tế trang trại hiện nay so với trung bình và tiên tiến của ngành đạt được ở mức nào? - Cần so sánh hiệu quả so với mức kỳ trước hoặc một kỳ nào đó mà hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại đã thực hiện trước đó để biết hiệu quả ở kỳ hiện tại đạt được ở mức nào? 9 - Cần so sánh đánh giá với mức hiệu quả thực tế của trang trại khác, địa phương khác, các trang trại ở nước khác. để thấy được sự chênh lệch về hiệu quả kinh tế địa phương.