Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, tính đến năm 2018, cả nước đã có 55 trên 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương thành lập Văn phòng Đăng ký đất đai một cấp với 596 chi nhánh cấp huyện. Tại huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên—địa bàn trung du có tổng diện tích tự nhiên 24.139,00 ha gồm 20 đơn vị hành chính cấp xã—quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa đã diễn ra mạnh mẽ trong giai đoạn 2015 - 2019 với tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 15,7%/năm. Sự bùng nổ của ngành công nghiệp với mức tăng trưởng 54,0% cùng sự hình thành của các khu công nghiệp trọng điểm như Khu công nghiệp Điềm Thụy quy mô 350 ha đã thúc đẩy các giao dịch bất động sản tăng cao đột biến, tạo sức ép lớn lên công tác quản lý nhà nước về đất đai.

Chính thức vận hành theo mô hình một cấp trực thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường từ ngày 01/4/2016 theo quy định của Luật Đất đai 2013 và Nghị định số 43/2014/NĐ-CP, Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện Phú Bình giữ vai trò đầu mối then chốt trong thực hiện thủ tục hành chính, cập nhật hồ sơ địa chính và đăng ký biến động. Đề tài tập trung phân tích kết quả hoạt động giai đoạn 2016 - 2019, làm rõ việc hoàn thành cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu đạt 88,54% diện tích cần cấp trên hơn 2.000 ha, đồng thời đánh giá năng lực xử lý hàng nghìn hồ sơ giao dịch bảo đảm mỗi năm. Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học giúp nâng cao chỉ số cải cách hành chính, rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ từ 15 ngày xuống các mốc tối ưu hơn và gia tăng mức độ hài lòng cho hơn 144.940 người dân trên địa bàn toàn huyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quản lý hành chính công hiện đại và khung quản trị đất đai đa mục tiêu. Trọng tâm lý thuyết xoay quanh các khái niệm cốt lõi: đăng ký đất đai (kê khai, ghi nhận tình trạng pháp lý về quyền sử dụng đất vào hồ sơ địa chính), hồ sơ địa chính (hệ thống tài liệu chứa đựng thông tin thuộc tính, không gian và pháp lý của thửa đất), đăng ký quyền và cơ chế một cửa liên thông trong cung cấp dịch vụ công.

Luận văn tiếp thu các bài học kinh nghiệm quốc tế tiêu biểu: hệ thống đăng ký Torrens tại Australia với đặc trưng cấp Giấy chứng nhận quyền sở hữu cho từng thửa đất dựa trên cơ sở dữ liệu số hóa từ năm 1983 của bang New South Wales với doanh thu dịch vụ đạt 200 đến 250 triệu USD/năm; mô hình đa mục tiêu của Thụy Điển do Cơ quan Đo đạc Đất đai Quốc gia quản lý với 2.400 nhân sự làm việc tại 90 văn phòng; và mô hình một cấp tập trung tại Malaysia với cơ chế đăng ký trực tuyến giúp rút ngắn thời gian chuyển tiếp và xử lý hồ sơ từ 8 ngày xuống chỉ còn 1 ngày làm việc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập trong giai đoạn từ tháng 4/2016 đến tháng 12/2019:

  • Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa với tổng cỡ mẫu 112 phiếu. Trong đó, 100 phiếu điều tra hộ gia đình, cá nhân được phân bổ theo 2 vùng kinh tế trọng điểm: Vùng 1 thực hiện 50 phiếu (30 phiếu tại thị trấn Hương Sơn là trung tâm kinh tế - xã hội, 20 phiếu tại xã Xuân Phương có làng nghề mộc phát triển); Vùng 2 thực hiện 50 phiếu (30 phiếu tại xã Điềm Thụy có tốc độ phát triển công nghiệp dịch vụ nhanh, 20 phiếu tại xã Nga My đại diện cho vùng kinh tế nông nghiệp thuần túy). Đồng thời, 12 phiếu khảo sát chuyên sâu được thực hiện với cán bộ chuyên môn (10 phiếu tại Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện và 2 phiếu tại Phòng Tài nguyên và Môi trường).
  • Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm phản ánh khách quan trải nghiệm của người dân ở các khu vực có mức độ biến động đất đai khác nhau.
  • Phương pháp phân tích dữ liệu: Luận văn sử dụng phương pháp thống kê mô tả định lượng bằng phần mềm Microsoft Excel để tổng hợp các chỉ số về tỷ lệ giải quyết đúng hạn, thời gian chờ đợi và mức độ hài lòng; kết hợp phương pháp phân tích định tính nhằm mổ xẻ nguyên nhân tồn đọng hồ sơ và xung đột nghiệp vụ. Việc lựa chọn kết hợp hai phương pháp này giúp kiểm chứng chéo số liệu báo cáo hành chính với thực tế đánh giá của cộng đồng dân cư.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc chuyển đổi sang mô hình một cấp đã chuẩn hóa quy trình chuyên môn và nâng cao năng lực cấp Giấy chứng nhận. Huyện Phú Bình đã hoàn thành đo vẽ bản đồ địa chính khép kín trên 100% diện tích tự nhiên tại 21 trên 21 xã, thị trấn. Công tác cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu đạt trên 2.000 ha, tương đương 88,54% diện tích cần cấp.

Thứ hai, giao dịch biến động đất đai và đăng ký thế chấp tăng trưởng vượt bậc theo đà phát triển công nghiệp. Nhờ tổng vốn đầu tư cam kết đạt trên 6.000 tỷ đồng vào Khu công nghiệp Điềm Thụy và giá trị sản xuất toàn huyện năm 2019 đạt 9.217 tỷ đồng (gấp 3,5 lần năm 2015), số lượng hồ sơ chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp và xóa thế chấp tăng bình quân từ 20% đến 35% mỗi năm trong giai đoạn 2016 - 2019.

Thứ ba, cơ cấu nhân lực tại Chi nhánh còn mỏng và thiếu tính ổn định. Chi nhánh duy trì quy mô nhân sự tương đương mức bình quân 15 người/chi nhánh trên toàn quốc, trong đó tỷ lệ lao động hợp đồng chiếm trên 55%. Sự mất cân đối giữa biên chế chính thức và khối lượng công việc ngày càng tăng tạo áp lực lớn cho đội ngũ cán bộ.

Thứ tư, vẫn còn sự ách tắc cục bộ tại cấp cơ sở. Mặc dù tại Chi nhánh cấp huyện thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn đáng kể, nhưng ở 20 đơn vị hành chính cấp xã vẫn xuất hiện tình trạng dồn ứ hồ sơ do năng lực tiếp nhận của cán bộ địa chính cấp xã chưa đồng đều và quy chế phối hợp liên thông đôi lúc còn gián đoạn.

Thảo luận kết quả

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, dữ liệu về kết quả giải quyết thủ tục hành chính có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột thể hiện sự tăng trưởng số lượng hồ sơ tiếp nhận song song với bảng tổng hợp ma trận 4 tiêu chí đánh giá của người dân (gồm: mức độ công khai thủ tục, thời gian xử lý hồ sơ, thái độ cán bộ và chất lượng hướng dẫn nghiệp vụ).

Nguyên nhân chính của những thành tựu đạt được là nhờ sự chỉ đạo quyết liệt từ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Nguyên cùng việc áp dụng hệ thống văn bản hướng dẫn đồng bộ như Quyết định số 42/2014/QĐ-UBND. Mô hình một cấp giúp xóa bỏ sự phân tán thẩm quyền, tạo sự liền mạch trong quản lý hồ sơ địa chính từ tỉnh đến huyện. Tuy nhiên, khi so sánh với mô hình văn phòng đăng ký tại Thụy Điển hay Australia—nơi đã hoàn thành cơ sở dữ liệu số hóa 100% từ nhiều năm trước—hệ thống tại huyện Phú Bình vẫn chịu sức ép từ việc lưu trữ hồ sơ giấy truyền thống, diện tích kho lưu trữ chưa đạt chuẩn và ứng dụng công nghệ thông tin chưa thực sự đồng bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Nguyên phối hợp với Sở Nội vụ rà soát, chuyển đổi tối thiểu 30% lao động hợp đồng có năng lực sang biên chế chính thức, nâng tỷ lệ cán bộ biên chế tại Chi nhánh đạt trên 65% vào năm 2023; định kỳ hàng năm tổ chức 2 khóa tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu và kỹ năng ứng xử hành chính công cho 100% cán bộ Chi nhánh.

Thứ hai, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và số hóa toàn diện dữ liệu đất đai. Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Thái Nguyên chủ trì đầu tư hoàn thiện cơ sở dữ liệu địa chính số cho 20 xã, thị trấn thuộc huyện Phú Bình; tích hợp 100% quy trình tiếp nhận, xử lý hồ sơ lên cổng dịch vụ công trực tuyến mức độ 4 trong giai đoạn 2021 - 2025, phấn đấu cắt giảm 25% thời gian luân chuyển hồ sơ so với quy định pháp luật hiện hành.

Thứ ba, chuẩn hóa quy chế phối hợp một cửa liên thông giữa Chi nhánh và cấp xã. Ủy ban nhân dân huyện Phú Bình ban hành quy chế phối hợp liên ngành rõ ràng giữa Chi nhánh, Phòng Tài nguyên và Môi trường cùng 20 Ủy ban nhân dân cấp xã; quy định rõ mốc thời gian thẩm tra nguồn gốc đất tại cấp xã không quá 3 ngày làm việc, gắn trách nhiệm của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã với tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn đạt trên 98% từ năm 2022.

Thứ tư, nâng cấp cơ sở vật chất và hệ thống kho lưu trữ hồ sơ địa chính. Ủy ban nhân dân tỉnh và huyện Phú Bình ưu tiên bố trí nguồn ngân sách giai đoạn 2021 - 2024 để mở rộng bộ phận tiếp nhận hồ sơ một cửa, trang bị máy scan tài liệu tốc độ cao, thiết bị đo đạc định vị vệ tinh chuyên dụng và xây dựng kho lưu trữ hồ sơ địa chính đạt chuẩn an toàn phòng cháy chữa cháy trên diện tích tối thiểu 150 m2.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo và cán bộ quản lý thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Ủy ban nhân dân các huyện, thị xã, thành phố: Nắm bắt bức tranh thực tế về hiệu quả vận hành của mô hình Văn phòng Đăng ký đất đai một cấp, từ đó xây dựng các chính sách điều hành, phân bổ biên chế và tối ưu hóa 596 chi nhánh trên phạm vi cả nước.

Thứ hai, đội ngũ viên chức và nhân viên chuyên môn tại các Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai: Tham khảo các chỉ số đo lường hiệu suất thực tế, nhận diện các điểm nghẽn nghiệp vụ trong tiếp nhận hồ sơ, đo đạc địa chính và chỉnh lý biến động để cải tiến quy trình tác nghiệp nội bộ.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Quản lý đất đai, Quản lý công: Tiếp cận phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa điều tra xã hội học 100 mẫu thực địa và phân tích chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 4 năm, phục vụ phát triển các công trình học thuật chuyên sâu.

Thứ tư, các tổ chức tín dụng, văn phòng công chứng và doanh nghiệp đầu tư bất động sản: Hiểu rõ quy trình pháp lý, thời gian giải quyết các thủ tục cấp mới, thế chấp và xóa thế chấp tại địa bàn công nghiệp hóa, giúp rút ngắn thời gian thẩm định tài sản và quản trị rủi ro pháp lý cho 100% hợp đồng vay vốn có bảo đảm bằng quyền sử dụng đất.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình Văn phòng Đăng ký đất đai một cấp có ưu điểm vượt trội nào so với mô hình cũ trước năm 2016? Mô hình một cấp trực thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường giúp thống nhất quản lý hồ sơ địa chính trên toàn tỉnh, xóa bỏ sự chia cắt giữa cấp huyện và tỉnh, chuẩn hóa quy trình một cửa liên thông và nâng cao tính chuyên nghiệp, giúp 55 tỉnh thành tinh gọn bộ máy quản trị đất đai hiệu quả.

Tỷ lệ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu tại huyện Phú Bình đạt kết quả như thế nào? Tính đến cuối năm 2019, huyện Phú Bình đã cơ bản hoàn thành việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu với diện tích đạt trên 2.000 ha, đạt tỷ lệ 88,54% diện tích cần cấp trên toàn bộ 20 xã, thị trấn, tạo nền tảng vững chắc cho công tác quản lý biến động.

Nguồn nhân lực tại Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai huyện Phú Bình có đặc điểm gì nổi bật? Chi nhánh có quy mô nhân sự tương đương mức trung bình toàn quốc là 15 cán bộ, trong đó tỷ lệ lao động hợp đồng chiếm trên 55%. Đây là khó khăn chung khi khối lượng công việc tăng nhanh theo đà tăng trưởng công nghiệp 54,0% của huyện Phú Bình.

Tại sao tình trạng dồn ứ hồ sơ vẫn xuất hiện tại Ủy ban nhân dân cấp xã? Do tốc độ đô thị hóa nhanh làm gia tăng đột biến giao dịch chuyển nhượng, trong khi đội ngũ cán bộ địa chính cấp xã còn mỏng, chưa đồng bộ về hạ tầng công nghệ số và quy chế phối hợp liên thông 3 cấp có thời điểm chưa được thực hiện nghiêm túc.

Mô hình đăng ký đất đai quốc tế nào mang lại bài học phù hợp nhất cho huyện Phú Bình? Mô hình đăng ký một cấp trực tuyến tại Malaysia là bài học thực tiễn phù hợp nhất, nhờ khả năng rút ngắn thời gian thụ lý hồ sơ từ 8 ngày xuống còn 1 ngày làm việc thông qua ứng dụng công nghệ thông tin và kết nối dữ liệu thuế trực tuyến.

Kết luận

  • Hoàn thành xuất sắc mục tiêu đánh giá toàn diện hiệu quả mô hình một cấp trên địa bàn 24.139,00 ha của huyện Phú Bình trong 4 năm giai đoạn 2016 - 2019.
  • Khẳng định tính đúng đắn của việc thống nhất hệ thống bản đồ địa chính tại 21 trên 21 xã, thị trấn và đạt tỷ lệ cấp Giấy chứng nhận lần đầu 88,54%.
  • Phản ánh trung thực các nút thắt về cơ cấu lao động với hơn 55% nhân sự hợp đồng và áp lực quá tải hồ sơ trước đà tăng trưởng kinh tế 15,7%/năm.
  • Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao về nhân lực, số hóa dữ liệu, quy chế phối hợp và hạ tầng kỹ thuật đến năm 2025.
  • Cung cấp nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn chuẩn mực, hỗ trợ tích cực cho quá trình hoàn thiện thể chế quản lý đất đai tại tỉnh Thái Nguyên.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã lượng hóa thành công mối quan hệ giữa tốc độ công nghiệp hóa đô thị và hiệu suất vận hành của hệ thống đăng ký đất đai cấp huyện. Các cấp quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác chi tiết các ma trận số liệu và đề xuất trong luận văn để áp dụng vào thực tiễn chuyển đổi số ngành tài nguyên môi trường.