ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, vấn đề môi trƣờng rất đƣợc các quốc gia và cộng đồng trên thế giới quan tâm. Bởi lẽ ô nhiễm, suy thoái và những sự cố môi trƣờng có ảnh hƣởng trực tiếp không chỉ trƣớc mắt mà còn về lâu về dài cho thế hệ mai sau. Toàn thế giới đều đã nhận thức rằng: phải bảo vệ môi trƣờng mới có thể giúp xã hội loài ngƣời phát triển bền vững. Một trong những công việc quan trọng giúp bảo vệ môi trƣờng đó là giải quyết vấn đề ô nhiễm, bao gồm: giải quyết ô nhiễm do những nguồn nƣớc thải, ô nhiễm các chất thải sinh hoạt, công nghiệp, sinh học, các chất thải trong y tế… Để xử lý các loại chất thải trên không phải đơn giản.
Với mỗi loại chất thải, chúng ta cần có những biện pháp xử lý khác nhau từ khâu thu gom đến khâu tiêu hủy cuối cùng. Trong số các loại chất thải, chất thải y tế đƣợc xem là khá nguy hại vì tính chất phức tạp và khả năng lây nhiễm cao, ảnh hƣởng lớn tới sức khỏe cộng đồng. Việc quản lý tốt, xử lý triệt để loại chất thải này là vấn đề chính quyền và lãnh đạo nhiều cơ sở y tế các cấp đặc biệt quan tâm. Dân số Việt Nam ngày càng tăng, kinh tế trên đà phát triển mạnh dẫn đến nhu cầu khám và điều trị bệnh cũng gia tăng, một số bệnh viện và các cơ sở khám chữa bệnh tăng mạnh mẽ.
Từ năm 1997 các văn bản quản lý chất thải bệnh viện đã đƣợc ban hành. Hiện nay, cả nƣớc có trên 1000 bệnh viện tuyến huyện trở lên nhƣng hầu hết các cơ quan này chƣa đảm bảo quản lý và xử lý chất thải y tế theo đúng quy định. Ô nhiễm môi trƣờng do các hoạt động y tế mà thực tế là xử lý kém hiệu quả các chất thải bệnh viện đang là mối lo ngại của nhiều địa phƣơng. Việc tiếp xúc với chất thải y tế có thể gây nên bệnh tật hoặc tổn thƣơng.
Các chất thải y tế có thể chứa đựng các yếu tố truyền nhiễm, là chất độc hại trong chất thải y tế, các loại hóa chất, dƣợc phẩm nguy hiểm, các chất phóng xạ và các vật sắc nhọn… Tất cả các nhân viên tiếp xúc với chất thải y tế nguy hại là những ngƣời có nguy cơ nhiễm bệnh tiềm tàng cao nhất. Những ngƣời làm việc trong các sở y tế và 1 những ngƣời trong cộng đồng cũng có thể bị phơi nhiễm với chất thải y tế do sự sai sót trong khâu quản lý. Nƣớc ta có một mạng lƣới y tế với các bệnh viên đƣợc phân bố rộng khắp trong toàn quốc. Các hoạt động khám chữa bệnh, chăm sóc, xét nghiệm, phòng bệnh, nghiên cứu và đào tạo các cơ sở y tế đều phát sinh ra chất thải.
Các chất thải y tế dƣới dạng rắn lỏng hoặc khí có chứa các chất hữu cơ, mầm bệnh gây ô nhiễm, bệnh tật nghiêm trọng cho môi trƣờng bệnh viện và xung quanh bệnh viện, ảnh hƣởng xấu đến sức khỏe ngƣời dân. Bệnh viện Đa khoa huyện Gia Viễn là nơi tiếp nhận và điều trị bệnh lớn nhất huyện Gia Viễn. Hiện nay, bệnh viện có 150 giƣờng bệnh, mỗi ngày tiếp đón trung bình 120 lƣợt ngƣời đến chữa bệnh. Theo dự báo, chất thải y tế sẽ tăng nhanh trong thời gian tới.
Vì vậy việc phát sinh và thải bỏ chất thải y tế nếu không đƣợc kiểm soát chặt chẽ sẽ gây nguy hại đến môi trƣờng xung quanh và ảnh hƣởng trực tiếp đến sức khỏe của ngƣời dân. Do vậy, đề tài: “Đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý chất thải rắn tại Bệnh viên Đa khoa huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình” đƣợc thực hiện nhằm góp phần tìm ra những giải pháp bền vững nhất để giúp công tác quản lý và bảo vệ môi trƣờng tại bệnh viện đƣợc tốt hơn. 2 PHẦN I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan chung về chất thải rắn 1.
Các định nghĩa cơ bản Định nghĩa chất thải y tế Theo quy chế quản lý chất thải y tế của Bộ Y tế: “Chất thải y tế là chất thải phát sinh trong các cơ sở y tế, từ các hoạt động khám chữa bệnh, chăm sóc, xét nghiệm, phòng bệnh, nghiên cứu, đào tạo. Chất thải y tế có thể ở dạng rắn, lỏng, và dạng khí”. Định nghĩa chất thải y tế nguy hại “Chất thải y tế nguy hại là chất thải y tế chứa yếu tố lây nhiễm hoặc có đặc tính nguy hại khác vƣợt ngƣỡng chất thải nguy hại, bao gồm chất thải lây nhiễm và chất thải nguy hại không lây nhiễm”. Định nghĩa chất thải rắn sinh hoạt Theo nghị định số 38/2015/NĐ-CP: “Chất thải rắn sinh hoạt (còn gọi là rác sinh hoạt) là chất thải rắn phát sinh trong sinh hoạt thƣờng ngày của con ngƣời”.
Phân loại chất thải rắn Chất thải rắn (CTR) tại bệnh viện đƣợc chia thành 2 nhóm: Chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) và chất thải rắn y tế (CTRYT) a. Về CTRYT Theo quy chế quản lý chất thải của bộ y tế, căn cứ vào các đặc điểm lý học, hóa học, sinh học và tính chất nguy hại, CTRYT đƣợc phân thành 5 nhóm sau: Chất thải lây nhiễm Chất thải hóa học nguy hại Chất thải phóng xạ Bình chứa áp suất Chất thải thông thƣờng 3 Mỗi nhóm CTRYT lại đƣợc chia nhỏ thành các loại cụ thể nhƣ sau: Chất thải lây nhiễm - Chất thải sắc nhọn (loại A): Là chất thải có thể gây ra các vết cắt hoặc chọc thủng, có thể nhiễm khuẩn, bao gồm: bơm kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, lƣỡi dao mổ, đinh mổ, cƣa, các ống tiêm, mảnh thủy tinh vỡ và các vật sắc nhọn khác sử dụng trong các hoạt động y tế. - Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn (loại B): Là chất thải bị thấm máu, thấm dịch sinh học của cơ thể và các chất thải phát sinh từ buồng bệnh cách ly. - Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao (loại C): Là chất thải phát sinh trong các phòng xét nghiệm nhƣ: bệnh phẩm và dụng cụ đựng, dính bệnh phẩm.
- Chất thải giải phẫu (loại D): Bao gồm các mô, cơ quan, bộ phận cơ thể ngƣời: nhau thai, bào thai và xác động vật thí nghiệm. Chất thải hóa học nguy hại - Dƣợc phẩm quá hạn, kém phẩm chất, không còn khả năng sử dụng. - Chất hóa học nguy hại sử dụng trong y tế - Chất gây độc tế bào, gồm: vỏ các chai thuốc, lọ thuốc, các dụng cụ dính thuốc gây độc tế bào và các chất tiết từ ngƣời bệnh đƣợc điều trị bằng hóa trị liệu - Chất thải chứa kim loại nặng: thủy ngân (từ nhiệt kế, huyết áp kế thủy ngân bị vỡ, chất thải từ hoạt động nha khoa), cadimi (Cd) (từ pin, ắc quy), chì (từ tấm gỗ bọc chì hoặc vật liệu tráng chì sử dụng trong ngăn tia xạ từ các khoa chẩn đoán hình ảnh, xạ trị). Chất thải phóng xạ 4 Chất thải phóng xạ: Gồm các chất thải phóng xạ rắn, lỏng và khí phát sinh từ các hoạt động chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu và sản xuất.
Bình chứa áp suất Bao gồm bình đựng oxy, CO2, bình ga, bình khí dung. Các bình này dễ gây cháy, gây nổ khi thiêu đốt. Chất thải thông thƣờng Chất thải thông thƣờng là chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, hóa học nguy hại, phóng xạ, dễ cháy, nổ, bao gồm: - Chất thải sinh hoạt phát sinh từ các buồng bệnh (trừ các buồng bệnh cách ly) - Chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế nhƣ các chai lọ thủy tinh, chai huyết thanh, các vật liệu nhựa, các loại bột bó trong gãy xƣơng kín. Những chất thải này không dính máu, dịch sinh học và các chất hóa học nguy hại.
- Chất thải phát sinh từ các công việc hành chính: giấy, báo, tài liệu, vật liệu đóng gói, thùng các tông, túi nilon, túi đựng phim. - Chất thải ngoại cảnh: lá cây và rác từ các khu ngoại cảnh. Về chất CTRSH CTRSH bao gồm chủ yếu là cơm, thức ăn thừa, rau củ quả hỏng. Nguồn phát sinh Các hoạt động của bệnh viện rất đa dạng, phong phú.
Từ hoạt động khám chữa bệnh, xét nhiệm, điều trị, cấp phát thuộc đến nuôi dƣỡng, tất cả các hoạt động này đều phát sinh chất thải và các mầm bệnh gây ô nhiễm môi trƣờng Để quản lý chất thải rắn của bệnh viện hiệu quả cần biết rõ nguồn gốc phát sinh chất thải rắn. Cần xác định lƣợng và loại chất thải phát sinh từ mỗi nguồn để phân bổ chi phí, đƣa ra phƣơng pháp thu gom, phân loại ngay từ nguồn một cách 5 hợp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho việc nâng cao hiệu quả và giảm chi phí xử lý chất thải rắn. Tác hại của chất thải rắn 1. Đối với môi trường Đối với môi trƣờng đất Khi chất thải y tế đƣợc xử lý giai đoạn trƣớc khi thải bỏ vào môi trƣờng không đúng cách thì các vi sinh vật gây bệnh, hóa chất độc hại, các vi khuẩn có thể ngấm vào môi trƣờng đất gây nhiễm độc cho môi trƣờng sinh thái, các tầng sâu trong đất, sinh vật kém phát triển… làm cho việc khắc phục hậu quả về sau lại gặp khó khăn.
Đối với môi trƣờng không khí Chất thải bệnh viện từ khi phát sinh đến khâu xử lý cuối cùng đều gây ra những tác động xấu đến môi trƣờng không khí. Khi phân loại tại nguồn, thu gom, vận chuyển, chúng phát tán bụi, bào tử vi sinh vật gây bệnh, hơi dung môi, hóa chất vào không khí. Ở khâu xử lý (đốt, chôn lấp) phát sinh ra các khí độc hại HX, NOx, dioxin, furan…từ lò đốt và CH4, NH3,… từ bãi chôn lấp. Các khí này nếu không đƣợc thu hồi và xử lý sẽ ảnh hƣởng xấu đến sức khỏe cộng đồng dân cƣ xung quanh Đối với môi trƣờng nƣớc Khi chôn lấp chất thải y tế không đúng kĩ thuật và không hợp vệ sinh.
Đặc biệt là khi chất thải y tế đƣợc chôn lấp cùng chất thải sinh hoạt thì có thể gây ô nhiễm nguồn nƣớc ngầm 1. Đối với sức khỏe con người Đối tƣợng chịu ảnh hƣởng trực tiếp từ chất thải rắn y tế (CTRYT) Tất cả các cá nhân tiếp xúc với chất thải rắn y tế nguy hại là những ngƣời có nguy cơ tiềm tàng, bao gồm những ngƣời làm việc trong các cơ sở y tế, những ngƣời ở ngoài các cơ sở y tế làm nhiệm vụ vận chuyển các chất 6 thải y tế và những ngƣời trong cộng đồng bị phơi nhiễm với chất thải do hậu quả của sự sai sót trong khâu quản lý chất thải.