CHƯƠNG 1. Một số khái niệm 1. Chất thải rắn “Chất thải rắn là chất thải ở thể rắn hoặc sệt (còn gọi là bùn thải) được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác. Chất thải rắn sinh hoạt “Chất thải rắn sinh hoạt là chất thải rắn phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người.” [2] CTRSH có thành phần bao gồm: kim loại, sành sứ, thủy tinh, gạch ngói vỡ, đất, đá, cao su, chất dẻo, thực phẩm dư thừa hoặc quá hạn sử dụng, xương động vật, tre, gỗ, vải, rơm, rạ, xác động vật, vỏ rau củ quả, v.
Quản lý chất thải rắn “Hoạt động quản lý chất thải rắn bao gồm các hoạt động quy hoạch quản lý, đầu tư xây dựng cơ sở quản lý chất thải rắn, các hoạt động phân loại, thu gom, lưu giữ, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải rắn nhằm ngăn ngừa, giảm thiểu những tác động có hại đối với môi trường và sức khỏe con người. Sự hình thành chất thải rắn sinh hoạt Nguyên vật liệu chất thải chất thải Chế biến Thu hồi - tái chế Chế biến lần 2 Tiêu thụ Thải bỏ Hình 1. Sự hình thành chất thải rắn sinh hoạt (Nguồn: [4]) Sinh viên: Nguyễn Thị Trà 2 Khóa luận tốt nghiệp 1. Nguồn gốc, phân loại và thành phần của chất thải rắn sinh hoạt 1.
Nguồn gốc Các nguồn chủ yếu phát sinh CTRSH bao gồm: - Từ các khu dân cư; - Từ các trung tâm thương mại; - Từ các viện nghiên cứu, cơ quan, trường học, các công trình công cộng; - Từ các dịch vụ đô thị; sân bay; - Từ các trạm xử lý nước thải và từ các ống thoát nước của thành phố; - Từ các khu công nghiệp; Các hoạt động của con người Quá Quá Hoạt Hoạt trình trình động động sản xuất sống và quản lý giao và phi tái sản tiếp và sản xuất sinh đối ngoại CHẤT THẢI RẮN SINH HOẠT Hình 1. Nguồn phát sinh chất thải sinh hoạt (Nguồn: [5]) 1. Phân loại chất thải rắn 1. Phân loại theo mức độ nguy hại - Chất thải nguy hại: Là chất thải chứa các chất hoặc hợp chất có một trong những đặc tính sau: phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn, dễ lây nhiễm, gây ngộ độc hoặc các đặc tính nguy hại khác.
Sinh viên: Nguyễn Thị Trà 3 Khóa luận tốt nghiệp - Chất thải không nguy hại: là những loại chất thải không có chứa các chất và hợp chất có một trong các đặc tính nguy hại tới môi trường và sức khỏe con người. Phân loại theo nguồn thải - Chất thải sinh hoạt: Là chất thải phát sinh trong sinh hoạt cá nhân, hộ gia đình, nơi công cộng,… - Chất thải công nghiệp: Là chất thải phát sinh từ các hoạt động sản xuất công nghiệp, thủ công nghiệp, làng nghề hoặc các hoạt động khác. - Chất thải nông nghiệp: Là lượng chất thải phát sinh từ các hoạt động như: trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản trước và sau khi thu hoạch. - Chất thải xây dựng: Là các phế thải như: đất, cát, gạch, ngói, bê tông vỡ do các hoạt động tháo dỡ, xây dựng công trình,… - Chất thải y tế: Chất thải phát sinh từ các hoạt động y tế như: khám bệnh, bào chế, sản xuất, đào tạo, nghiên cứu,… sinh ra từ các bệnh viện, các trung tâm điều dưỡng, cơ sở y tế dự phòng.
Bao gồm: + Chất thải y tế thông thường (sinh hoạt) bao gồm: bìa, bao hộp đóng gói, khăn giấy lau tay, thức ăn bỏ đi,…. + Chất thải y tế có nguy cơ lây nhiễm như: bông, băng thấm dịch hoặc máu, các hộp thuốc quá hạn, kim tiêm,… - Chất thải từ các nguồn khác như: thương mại, dịch vụ,… 1. Phân loại theo trạng thái tồn tại - Chất thải trạng thái rắn: bao gồm chất thải sinh hoạt, chất thải từ các cơ sở chế tạo máy, xây dựng (kim loại, da, nhựa, thủy tinh, vật liệu xây dựng,…) - Chất thải trạng thái lỏng: phân bùn từ cống rãnh, bể phốt, nước thải từ nhà máy lọc dầu, rượu bia, nước từ nhà máy sản xuất giấy, dệt nhuộm và vệ sinh công nghiệp,… - Chất thải trạng thái khí: bao gồm các khí thải của động cơ đốt trong các máy động lực, giao thông, ô tô, tàu hỏa, máy kéo, nhà máy nhiệt điện, sản xuất vật liệu,… Sinh viên: Nguyễn Thị Trà 4 Khóa luận tốt nghiệp 1. Phân loại theo thành phần - Chất thải vô cơ: là các chất thải có nguồn gốc vô cơ như: tro, bụi, xỉ; các vật liệu như: gạch, vữa, thủy tinh, gốm sứ; một số loại phân bón, đồ dùng thải bỏ từ hộ gia đình,… - Chất thải hữu cơ: là các chất thải có nguồn gốc hữu cơ như thực phẩm thừa, chất thải từ lò giết mổ, chăn nuôi cho đến các dung môi, nhựa, dầu mỡ,… 1.
Thành phần chất thải rắn sinh hoạt CTRSH là một tập hợp không đồng nhất và phức tạp của nhiều vật chất khác nhau. Sự không đồng nhất này tạo nên một số đặc tính rất khác biệt trong thành phần của CTRSH. Thành phần CTRSH có thể bao gồm: - Các chất dễ phân hủy sinh học: thực phẩm thừa, lá cây, vỏ rau củ quả, xác động vật,… - Các chất khó phân hủy sinh học: gỗ, cành cây, cao su, túi nilon,… - Các chất hoàn toàn không bị phân hủy sinh học: kim loại, thủy tinh, mảnh sành, gạch, ngói, vữa khô, đá, sỏi, cát, vỏ ốc,… 1. Ảnh hưởng của chất thải rắn sinh hoạt đến môi trường và con người 1.
Ảnh hưởng tới môi trường không khí Nguồn chất thải từ các hộ gia đình thường là các loại thực phẩm, chiếm tỉ lệ cao trong toàn bộ khối lượng rác thải ra. Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và mưa nhiều ở nước ta là điều kiện thuận lợi cho các thành phần hữu cơ phân hủy, thúc đẩy nhanh quá trình lên men, thối rữa và tạo nên mùi khó chịu cho con người. Các chất thải khí phát ra từ các quá trình này thường là H 2S, NH3, CH4, SO2, CO2 hầu hết đều độc và gây ô nhiễm không khí [6]. Ảnh hưởng tới môi trường nước Người dân thường có thói quen vứt rác ra ao hồ, sông ngòi, cống rãnh.
Qua thời gian rác thải bị phân hủy, đồng thời bị nước mưa cuốn trôi theo dòng nước chảy làm nguồn nước bị ô nhiễm, gây ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới chất lượng nước ngầm và nước bề mặt xung quanh. Sinh viên: Nguyễn Thị Trà 5 Khóa luận tốt nghiệp Mặt khác, lâu dần những đống rác này sẽ làm giảm diện tích ao hồ, giảm khả năng tự làm sạch của nước gây cản trở dòng chảy, tắc cống rãnh thoát nước. Hậu quả là hệ sinh thái nước trong các ao hồ bị hủy diệt. Việc ô nhiễm các nguồn nước mặt này cũng là một trong những nguyên nhân gây các bệnh tiêu chảy, tả, lỵ, trực khuẩn thương hàn, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng [6].
Ảnh hưởng tới môi trường đất Trong thành phần chất thải có chứa nhiều các chất độc, do đó khi rác thải được đưa vào môi trường thì các chất độc xâm nhập vào đất sẽ tiêu diệt nhiều loài sinh vật có ích cho đất như: giun, vi sinh vật, nhiều loại động vật không xương sống,… làm cho môi trường đất bị giảm tính đa dạng sinh học và phát sinh nhiều loài sâu bọ phá hoại cây trồng, đồng thời làm giảm độ phì nhiêu, thoái hóa đất dẫn đến đất bị cằn cỗi không còn khả năng canh tác [6]. Ảnh hưởng tới sức khỏe con người Ô nhiễm môi trường do chất thải sinh hoạt gây ra ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe cộng đồng. Khí thải từ bãi rác theo con đường hô hấp vào cơ thể, một phần khác như chất hữu cơ, kim loại nặng thâm nhập vào nguồn nước vào cơ thể thông qua đồ ăn, nước uống làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người, là nguyên nhân của khoảng 22 loại bệnh khác nhau trong đó có bệnh ung thư và các loại bệnh về tai mũi họng, sốt rét, viêm phổi, đường ruột… Theo các nghiên cứu của tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tỷ lệ người mắc bệnh ung thư sinh sống xung quanh các bãi chôn lấp chất thải chiếm tới 15,2% dân số. Bên cạnh đó tỷ lệ mắc bệnh viêm nhiễm ở phụ nữ do nguồn nước ô nhiễm chiếm tới 25% [6].
Sinh viên: Nguyễn Thị Trà 6 Khóa luận tốt nghiệp Môi trường không khí Bụi, CH4, NH3, H2S, VOC Chất thải ( chất thải rắn sinh hoạt) - Sinh hoạt - Sản xuất( công nghiệp, nông nghiệp….) - Thương nghiệp - Tái chế Qua đường hô hấp Nước mặt Nước ngầm Môi trường đất Kim loại nặng,chất độc Ăn uống tiếp xúc qua da Qua chuỗi thức ăn Người, động vật Hình 1. Tác hại của chất thải rắn sinh hoạt đối với sức khỏe con người [5] 1. Ảnh hưởng đến cảnh quan đô thị CTRSH nếu không được thu gom, vận chuyển đến nơi xử lý, thu gom không hết, vận chuyển rơi vãi dọc đường, tồn tại các bãi rác nhỏ lộ thiên,… đều là những hình ảnh gây mất vệ sinh môi trường và làm ảnh hưởng đến vẻ mỹ quan đường phố, thôn xóm. Một nguyên nhân nữa làm giảm mỹ quan đô thị là do ý thức của người dân chưa cao.
Tình trạng người dân đổ rác bừa bãi ra lề đường và mương rãnh vẫn còn rất phổ biến, đặc biệt là ở khu vực nông thôn nơi mà công tác quản lý và thu gom vẫn chưa được tiến hành chặt chẽ. Hiện trạng quản lý chất thải rắn sinh hoạt trên Thế Giới 1. Hiện trạng phát sinh chất thải rắn sinh hoạt trên Thế Giới Nhìn chung, lượng CTRSH ở mỗi nước trên thế giới là khác nhau, phụ Sinh viên: Nguyễn Thị Trà 7 Khóa luận tốt nghiệp thuộc vào sự phát triển kinh tế, dân số và thói quen tiêu dùng của người dân nước đó. Tỉ lệ phát sinh rác thải tăng theo tỉ lệ thuận với mức tăng GDP tính theo đầu người.
Tỉ lệ phát sinh rác thải theo đầu người ở một số thành phố trên thế giới như sau: Bangkok (Thailand) là 1,6 kg/người/ngày; Singapore là 2 kg/người/ngày; Hong Kong là 2,2 kg/người/ngày; New York (Mỹ) là 2,65 kg/người/ngày. Theo Ngân hàng Thế giới, các đô thị của châu Á mỗi ngày phát sinh khoảng 760.000 tấn CTR đô thị, đến năm 2025, con số này dự kiến sẽ tăng tới 1,8 triệu tấn/ngày. Tỉ lệ CTRSH trong dòng CTR đô thị rất khác nhau giữa các nước. Theo ước tính, tỉ lệ này chiếm tới 60 - 70% ở Trung Quốc; chiếm 78% ở Hong Kong; 48% ở Philippines; 37% ở Nhật Bản, và chiếm 80% ở Việt Nam.
Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, các nước có thu nhập cao chỉ có khoảng 25 - 35% CTRSH trong toàn bộ dòng CTR đô thị [4].