Đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp tại trại heo nái Nguyễn Danh Lộc, Ba Vì, Hà Nội

Bài viết đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp tại trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc, Ba Vì, Hà Nội, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp bảo vệ.

• Tác giả: Dương Thị Linh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Phả
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Hiện Trạng Môi Trường Đất Nông Nghiệp Tại Trại Heo NáI Ông Nguyễn Danh Lộc
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.1.1. Mục tiêu chung
• 1.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.1.3. Yêu cầu nghiên cứu
• 1.1.4. Ý nghĩa trong học tập
• 1.1.5. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Một số khái niệm cơ bản
• 2.1.1. Khái niệm đất
• 2.1.2. Vai trò của đất đối với con người và sinh vật
• 2.1.3. Khái niệm môi trường
• 2.1.4. Ô nhiễm môi trường và các dạng ô nhiễm môi trường điển hình
• 2.1.4.1. Ô nhiễm môi trường
• 2.1.4.2. Ô nhiễm môi trường không khí
• 2.1.4.3. Ô nhiễm nguồn nước
• 2.1.4.4. Ô nhiễm môi trường đất
• 2.1.5. Ô nhiễm đất và nguyên nhân gây ô nhiễm đất
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội xã Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội
• 3.5. Khái quát về trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc - Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội
• 3.6. Đánh giá hiện trạng môi trường xã Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội
• 3.7. Đánh giá chất lượng đất nông nghiệp tại trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc - Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội
• 3.8. Đề xuất, định hướng giải pháp bảo vệ và cải tạo môi trường đất
• 3.9. Phương pháp nghiên cứu
• 3.9.1. Phương pháp điều tra thu thập số liệu thứ cấp
• 3.9.2. Phương pháp điều tra thu thập số liệu sơ cấp
• 3.9.3. Phương pháp khảo sát thực địa
• 3.9.4. Phương pháp lấy mẫu phân tích
• 3.9.5. Phương pháp phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm
• 3.9.6. Xử lý số liệu và phân tích, tổng hợp số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Vật Lại, huyện Ba Vì, TP Hà Nội
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Vị trí địa lí
• 4.1.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 4.1.4. Đánh giá chung
• 4.2. Khái quát về trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc - Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội
• 4.3. Hiện trạng môi trường Xã Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội
• 4.3.1. Hiện trạng môi trường khu vực nghiên cứu
• 4.3.2. Tình hình sử dụng phân bón tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.3. Tình hình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tại khu vực điều tra
• 4.4. Đánh giá chất lượng đất tại trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc - Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội
• 4.4.1. Hàm lượng mùn
• 4.4.2. Hàm lượng Nito tổng số (Nts)
• 4.4.3. Hàm lượng photpho tổng số (Pts)
• 4.4.4. Hàm lượng Ca2+
• 4.4.5. Hàm lượng Mg2+
• 4.5. Đề xuất, định hướng giải pháp bảo vệ và cải tạo môi trường đất
• 4.5.1. Khuyến cáo người dân về việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật trong quá trình sản xuất nông nghiệp
• 4.5.2. Một số biện pháp cải tạo đất
• 4.5.3. Biện pháp cải tạo và giảm thiểu ô nhiễm môi trường đất
• 4.5.4. Các biện pháp hạn chế ô nhiễm đất
• 4.5.5. Đề xuất phương hướng sử dụng đất
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Mẫu bảng hỏi
• PHỤ LỤC 2: Thang đánh giá pH

Tóm tắt

I. Đánh giá môi trường đất

Đánh giá môi trường đất là quá trình phân tích và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng đất, bao gồm các chỉ tiêu hóa học, vật lý và sinh học. Tại trại heo nái Nguyễn Danh Lộc, việc đánh giá này tập trung vào các thành phần như mùn, Nito tổng số (Nts), photpho tổng số (Pts), Ca2+, Mg2+, và pH. Kết quả phân tích cho thấy sự biến đổi trong cấu trúc và chất lượng đất, đặc biệt là sự tích tụ các chất hữu cơ và vô cơ từ hoạt động chăn nuôi.

1.1. Hiện trạng môi trường đất

Hiện trạng môi trường đất tại Ba Vì, Hà Nội cho thấy sự suy thoái đất do hoạt động chăn nuôi heo nái. Các chất thải từ chăn nuôi đã làm tăng hàm lượng Nts và Pts, gây ra hiện tượng ô nhiễm môi trường đất. Ngoài ra, việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật cũng góp phần làm thay đổi cấu trúc đất, giảm độ phì nhiêu.

1.2. Phân tích môi trường đất

Phân tích môi trường đất được thực hiện thông qua các phương pháp như Kjeldahl để đánh giá Nts, phương pháp so màu cho Pts, và các tiêu chuẩn TCVN để xác định hàm lượng Ca2+ và Mg2+. Kết quả cho thấy sự mất cân bằng dinh dưỡng trong đất, đặc biệt là sự thiếu hụt mùn và sự gia tăng các kim loại nặng.

II. Quản lý môi trường đất

Quản lý môi trường đất là quá trình áp dụng các biện pháp để giảm thiểu ô nhiễm môi trường đất và duy trì độ phì nhiêu của đất. Tại trại heo nái Nguyễn Danh Lộc, các giải pháp được đề xuất bao gồm việc sử dụng phân bón hữu cơ, quản lý chất thải chăn nuôi hiệu quả, và áp dụng các biện pháp nông nghiệp bền vững.

2.1. Quản lý chất thải chăn nuôi

Quản lý chất thải chăn nuôi là yếu tố quan trọng trong việc giảm thiểu ô nhiễm môi trường đất. Các biện pháp như xử lý phân heo bằng phương pháp ủ compost, sử dụng hầm biogas để tạo năng lượng, và tái chế chất thải thành phân bón hữu cơ đã được áp dụng tại trại heo nái Nguyễn Danh Lộc.

2.2. Bảo vệ môi trường đất

Bảo vệ môi trường đất đòi hỏi sự kết hợp giữa các biện pháp kỹ thuật và quản lý. Các giải pháp như trồng cây phủ xanh, luân canh cây trồng, và hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đã được đề xuất để cải thiện chất lượng đất và hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững.

III. Tác động môi trường và giải pháp

Tác động môi trường của hoạt động chăn nuôi heo nái tại Ba Vì, Hà Nội đã làm thay đổi đáng kể chất lượng đất. Các giải pháp được đề xuất bao gồm việc tăng cường quản lý môi trường đất, áp dụng các biện pháp nông nghiệp bền vững, và nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ môi trường đất.

3.1. Tác động của chăn nuôi heo

Tác động của chăn nuôi heo đến môi trường đất thể hiện qua sự tích tụ các chất thải hữu cơ và vô cơ, làm thay đổi cấu trúc đất và gây ra hiện tượng ô nhiễm môi trường đất. Các biện pháp giảm thiểu tác động này bao gồm việc quản lý chất thải hiệu quả và sử dụng các phương pháp chăn nuôi thân thiện với môi trường.

3.2. Giải pháp bảo vệ đất nông nghiệp

Giải pháp bảo vệ đất nông nghiệp bao gồm việc áp dụng các biện pháp canh tác bền vững, sử dụng phân bón hữu cơ, và tăng cường quản lý chất thải chăn nuôi. Các biện pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng đất mà còn góp phần vào phát triển nông nghiệp bền vững tại Ba Vì, Hà Nội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đất đai là nguồn tài nguyên thiên nhiên hữu hạn, tư liệu sản xuất đặc biệt của ngành nông nghiệp và là nền tảng phân bố không gian kinh tế - xã hội. Dưới tác động gia tăng dân số, nhu cầu lương thực và quá trình thâm canh nông nghiệp, tài nguyên đất đang đứng trước áp lực suy thoái nghiêm trọng do tình trạng lạm dụng phân bón vô cơ và hóa chất bảo vệ thực vật. Tại khu vực nông thôn ngoại thành, việc chuyển dịch phương thức chăn nuôi sang quy mô gia trại, trang trại tập trung làm phát sinh lượng lớn chất thải hữu cơ; nếu không được xử lý và tái sử dụng hợp lý, nguồn thải này sẽ gây ô nhiễm thứ cấp đối với thổ nhưỡng và nguồn nước ngầm.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Thị Linh (ngành Khoa học môi trường, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, năm 2017, do TS. Trần Thị Phả hướng dẫn) tập trung giải quyết vấn đề đánh giá chất lượng đất canh tác trong mô hình trang trại chăn nuôi kết hợp trồng cây ăn quả tại địa bàn bán sơn địa của thành phố Hà Nội.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể trong văn bản:

1. Mục tiêu chung: Đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp tại trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc (xã Vật Lại, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội); từ đó đề xuất các giải pháp và biện pháp canh tác phù hợp nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường, nâng cao độ phì nhiêu của đất, đồng thời tăng năng suất và chất lượng cây trồng theo điều kiện địa phương.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá các chỉ tiêu hóa lý và thành phần dinh dưỡng trong đất nông nghiệp tại trang trại, bao gồm: độ chua ($pH$), mùn tổng số, nitơ tổng số ($N_{ts}$), photpho tổng số ($P_{ts}$), canxi trao đổi ($Ca^{2+}$) và magie trao đổi ($Mg^{2+}$).
   • Đề xuất các giải pháp kỹ thuật, biện pháp canh tác và định hướng sử dụng đất hợp lý nhằm hạn chế suy thoái và bảo vệ môi trường đất.

Nhiệm vụ và yêu cầu nghiên cứu bao gồm: thu thập số liệu khách quan, khảo sát thực địa toàn diện hiện trạng sử dụng đất của cơ sở, áp dụng các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia trong lấy mẫu và phân tích phòng thí nghiệm, đồng thời xây dựng các khuyến nghị có tính khả thi kinh tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ quỹ đất nông nghiệp thuộc quyền quản lý và canh tác của trang trại.
• Phạm vi không gian: Khuôn viên địa giới trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc tại xã Vật Lại, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội.
• Phạm vi thời gian: Đề tài được thực hiện trong thời gian 6 tháng, từ ngày 09/06/2016 đến ngày 09/12/2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các khái niệm kinh điển về thổ nhưỡng và môi trường: định nghĩa đất của Dokuchaev (1886) về thể tự nhiên hình thành qua 5 yếu tố tương tác (khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật, thời gian); lý thuyết về độ phì nhiêu đất của Williams; chức năng sinh thái và các dạng ô nhiễm đất (Lê Văn Khoa, 2003; Lê Thanh Bồn, 2005). Nghiên cứu tổng quan cơ chế tác động của kim loại nặng ($Cd, Pb, As, Hg, Cu, Zn$ theo Adriano, 2001; Phạm Quang Hà, 2001, 2006), dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật nhóm lân hữu cơ, clo hữu cơ, cacbamat (Đặng Kim Chi, 2005), phân loại độc tính thuốc theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cùng cơ chế thoái hóa đất do mất cân đối dinh dưỡng khi lạm dụng phân vô cơ hoặc phân chuồng chưa hoai mục.

Hệ thống cơ sở pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật được áp dụng gồm:

• Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 (hiệu lực từ 01/01/2015); Luật Đất đai năm 2013; Nghị định 43/2014/NĐ-CP; Nghị định 38/2015/NĐ-CP về quản lý chất thải và phế liệu.
• Thông tư 03/2016/TT-BNNPTNT về danh mục thuốc bảo vệ thực vật; Thông tư 36/2015/TT-BTNMT về quản lý chất thải; Quyết định 1467/QĐ-BTNMT về thống kê đất đai.
• TCVN 7538-2:2005 (chất lượng đất - hướng dẫn lấy mẫu); TCVN 6647:2000 (ISO 11464:1994) về xử lý sơ bộ mẫu đất phân tích lý hóa.
• TCVN 6498:1999 xác định $N_{ts}$; TCVN 9236-1:2012 xác định $Ca^{2+}$; TCVN 9236-2:2012 xác định $Mg^{2+}$.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa báo cáo kinh tế - xã hội, hiện trạng môi trường của Ủy ban nhân dân xã Vật Lại năm 2016, số liệu thống kê đất đai, khí hậu, thủy văn huyện Ba Vì.
• Phương pháp điều tra xã hội học (dữ liệu sơ cấp): Thiết kế phiếu hỏi nông hộ gồm 2 phần (thông tin chung và hiện trạng canh tác/môi trường); chọn mẫu ngẫu nhiên $n = 40$ hộ nông dân sản xuất nông nghiệp trong xã nhằm xác định nhận thức về môi trường, tập quán dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.
• Phương pháp khảo sát thực địa và lấy mẫu đất: Tiến hành khảo sát địa bàn trang trại; lấy 3 mẫu đất đại diện tầng mặt ($0 - 20\text{ cm}$) theo phương pháp đường chéo góc/điểm bề mặt, khối lượng mỗi mẫu từ $0,5 - 1,5\text{ kg}$, ký hiệu:
  • MĐ1: Đất trồng cam.
  • MĐ2: Đất trồng chanh.
  • MĐ3: Đất trồng dứa. Mẫu được phơi khô trong bóng râm, nhặt sạch tàn dư thực vật, sỏi đá, nghiền mịn bằng cối sứ và rây qua cỡ mắt $0,2\text{ mm}$, bảo quản trong lọ thủy tinh nút nhám.
• Phương pháp phân tích phòng thí nghiệm: Thực hiện tại Phòng thí nghiệm Khoa Môi trường (Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) và Viện Khoa học Sự sống:
  • Độ chua ($pH$): Đo điện thế bằng máy đo $pH$.
  • Mùn tổng số: Phương pháp Walkley-Black / Tiurin.
  • Photpho tổng số ($P_{ts}$): Phương pháp so màu quang phổ.
  • Nitơ tổng số ($N_{ts}$): Phương pháp chuẩn độ Kjeldahl theo TCVN 6498:1999.
  • Canxi ($Ca^{2+}$) và Magie ($Mg^{2+}$) trao đổi: Chuẩn độ phức chất bằng dung dịch Trion B (EDTA) theo TCVN 9236-1:2012 và TCVN 9236-2:2012.
• Phương pháp xử lý số liệu: Thống kê mô tả và lập bảng biểu trên phần mềm Microsoft Excel.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả nêu bật mối quan hệ tương hỗ giữa canh tác nông nghiệp và tài nguyên đất. Phân tích thực trạng suy giảm chất lượng đất do sức ép gia tăng dân số, thâm canh tăng vụ và ô nhiễm nông nghiệp. Khẳng định tính cấp thiết của việc đánh giá hiện trạng chất lượng đất tại mô hình trang trại quy mô lớn để định hướng phát triển bền vững. Xác lập mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể, 5 yêu cầu kỹ thuật cùng ý nghĩa học tập và thực tiễn của đề tài.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng hợp cơ sở lý thuyết về đất, môi trường và các nguyên nhân gây thoái hóa đất nông nghiệp:

• Hệ thống hóa các nguồn gây ô nhiễm: kim loại nặng độc hại ($Hg, Cd, Pb, Ni, As, Cr$), sự tích lũy phân bón hóa học (cây trồng chỉ hấp thụ trung bình $30 - 45%$ phân đạm, $40 - 45%$ phân lân, $50 - 60%$ phân kali; lượng dư thừa gây chua hóa đất và ô nhiễm nitrat nguồn nước ngầm), phân chuồng tươi chứa vi sinh vật gây hại ($Coliform, E. coli, Salmonella$).
• Đánh giá nguy cơ từ hóa chất bảo vệ thực vật: Việt Nam lưu hành khoảng 450 hoạt chất, sử dụng khoảng 30.000 tấn/năm; khoảng $50%$ thuốc phun rơi vào đất và nước, có tới $90%$ lượng thuốc không tiếp cận được mục tiêu tiêu diệt dịch hại. Trình bày chi tiết bảng phân loại nhóm độc theo WHO từ nhóm Ia (rất độc) đến nhóm IV (rất ít độc).
• Cập nhật số liệu diện tích đất thế giới ($1,5\text{ tỷ ha}$ đất canh tác) và Việt Nam (năm 2013 có $26.822,9\text{ nghìn ha}$ đất nông nghiệp theo Quyết định 1467/QĐ-BTNMT). Tổng hợp các công trình nghiên cứu ô nhiễm kim loại nặng thực tế tại Thanh Trì (Hà Nội), làng nghề tái chế chì Chỉ Đạo (Hưng Yên) và vùng chuyên canh rau Minh Khai (Từ Liêm, Hà Nội).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết không gian nghiên cứu tại trang trại ông Nguyễn Danh Lộc (Vật Lại, Ba Vì) trong mốc thời gian từ tháng 6 đến tháng 12/2016. Quy định chi tiết các bước thu thập tài liệu thứ cấp, quy trình điều tra xã hội học 40 nông hộ, kỹ thuật thu mẫu 3 loại đất (MĐ1, MĐ2, MĐ3), nguyên lý và tiêu chuẩn phân tích các chỉ tiêu $pH$, mùn, $N_{ts}$, $P_{ts}$, $Ca^{2+}$, $Mg^{2+}$ trong phòng thí nghiệm.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu

Nội dung chương 4 phản ánh các kết quả khảo sát thực tế và điều tra tại địa bàn:

1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội xã Vật Lại

• Vị trí và địa hình: Nằm phía Tây Ba Vì, cách trung tâm huyện 1,5 km, cách trung tâm Hà Nội 50 km; thuộc vùng chuyển tiếp bán sơn địa và vùng trũng lòng chảo chứa nước của 6 xã phía Tây; có tuyến Quốc lộ 32 chạy qua và là đầu nguồn sông Tích. Nhiệt độ trung bình năm $23^\circ\text{C}$, lượng mưa biến động $15,0 - 64,4\text{ mm/tháng}$.
• Sản xuất nông nghiệp năm 2016: Diện tích tự nhiên toàn xã là $1.443,07\text{ ha}$, diện tích đất nông nghiệp là $938,41\text{ ha}$. Cơ cấu cây trồng chủ đạo là lúa; năm 2016 gieo cấy $800,51\text{ ha}$, nhưng do bão số 2 và số 3 tháng 8/2016 gây ngập úng làm mất trắng $290,6\text{ ha}$, diện tích thực thu đạt $509,91\text{ ha}$, sản lượng đạt $3.236,51\text{ tấn}$.

STT	Cây trồng chủ yếu	Diện tích (ha)	Năng suất (tạ/ha)	Sản lượng (tấn)
1	Lúa	800,51	63,47	3.236,51
2	Ngô	76,20	57,70	322,60
3	Lạc	107,80	21,00	226,21
4	Đậu tương	1,60	10,00	1,70
5	Sắn	86,60	150,00	1.297,50
6	Khoai lang	24,50	102,00	249,90
7	Khoai tây	15,50	69,00	106,97

• Chăn nuôi (2015 - 2016): Đàn trâu bò có chiều hướng giảm do dịch bệnh và giá không ổn định. Đàn lợn và gia cầm tăng mạnh do mở rộng quy mô trang trại: năm 2016 đàn lợn tăng thêm $20.315\text{ con}$, đàn gia cầm - thủy cầm tăng thêm $357.404\text{ con}$.

2. Đặc điểm trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc

Trang trại gồm 2 phân khu Mr Lộc 1 và Mr Lộc 3 nằm liền kề, liên kết sản xuất gia công lợn giống cho Công ty Cổ phần Chăn nuôi C.P. Việt Nam theo chu trình khép kín "Thức ăn chăn nuôi - Trang trại chăn nuôi - Nhà máy chế biến thực phẩm" (Feed-Farm-Food). Trang trại sử dụng 35 lao động thường xuyên.

• Tổng diện tích: $14\text{ ha}$.
• Cơ cấu sử dụng đất: $4\text{ ha}$ ($29%$) dành cho chuồng trại, hệ thống ao hồ và khu cách ly; $10\text{ ha}$ ($71%$) dùng để trồng trọt gồm dứa ($21%$, tương đương $2,94\text{ ha}$), chanh ($25%$, tương đương $3,50\text{ ha}$) và cam ($25%$, tương đương $3,50\text{ ha}$).
• Xử lý chất thải: Toàn bộ nước thải và phân lợn được dẫn qua hệ thống hầm biogas bố trí sau mỗi dãy chuồng. Nước thải sau xử lý kỵ khí từ biogas xả vào các ao sinh học trữ nước để phục vụ tưới tiêu cho 10 ha cây ăn quả và nuôi cá.

3. Hiện trạng môi trường qua điều tra cộng đồng ($n = 40\text{ hộ}$)

Khảo sát nhận thức người dân về ô nhiễm tại địa phương cho kết quả:

Thành phần môi trường	Số phiếu ô nhiễm	Tỷ lệ ô nhiễm (%)	Số phiếu không ô nhiễm	Tỷ lệ không ô nhiễm (%)
Môi trường đất	15	37,5	25	62,5
Môi trường nước	10	25,0	30	75,0
Môi trường không khí	7	17,5	33	82,5

4. Hiện trạng sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật

• Phân bón: $80%$ số hộ ($32/40\text{ phiếu}$) sử dụng phân bón hóa học là chủ yếu; $17,5%$ ($7/40\text{ phiếu}$) sử dụng phân hữu cơ tận dụng từ chăn nuôi; chỉ có $2,5%$ ($1/40\text{ phiếu}$) sử dụng phân vi sinh. Việc lạm dụng phân vô cơ diễn ra phổ biến gây nguy cơ mất cân bằng dinh dưỡng đất.
• Thuốc bảo vệ thực vật: $100%$ các hộ được phỏng vấn đều dùng thuốc bảo vệ thực vật trong trồng trọt, tần suất phun từ $3 - 5\text{ lần/vụ}$ đối với cây ăn quả. Người dân sử dụng 15 loại thuốc thương phẩm thuộc nhiều nhóm độc tính khác nhau (Trebon 10 EC, A Safe-super 80WP, Abasa 755EC, Abakill 1.6EC, Cantop-M 72WP, Capeco 500EC, Divino 250EC, Shepatin, v.v.). Thói quen canh tác còn nhiều bất cập: tự ý phối trộn nhiều loại thuốc, tăng liều trước kỳ thu hoạch, không tuân thủ thời gian cách ly, súc rửa bình phun trực tiếp tại nguồn nước. Tuy nhiên, điểm tích cực là người dân đã có ý thức thu gom bao bì thuốc vào khu vực tập trung riêng, không vứt bừa bãi ra đồng ruộng.

5. Đánh giá chất lượng đất và các giải pháp đề xuất

Văn bản thể hiện việc đánh giá hàm lượng mùn, $pH$, $N_{ts}$, $P_{ts}$, $Ca^{2+}$ và $Mg^{2+}$ tại 3 điểm đất (MĐ1, MĐ2, MĐ3). Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng 5 nhóm giải pháp:

• Tuyên truyền, hướng dẫn nông dân tuân thủ nguyên tắc "4 đúng" trong sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, kiểm soát liều lượng và thời gian cách ly.
• Cải tạo độ phì nhiêu đất bằng cách giảm tỷ lệ phân hóa học, tăng cường sử dụng phân hữu cơ ủ hoai mục và phân vi sinh.
• Kiểm soát và xử lý triệt để nước xả sau biogas trước khi tưới nhằm tránh tích tụ muối khoáng và kim loại trong đất.
• Áp dụng các biện pháp canh tác bền vững: bón vôi khử chua, làm đất tơi xốp, giữ ẩm và luân canh cây trồng phù hợp.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết toàn bộ kết quả nghiên cứu về hiện trạng thổ nhưỡng trang trại và môi trường xã Vật Lại. Đưa ra các kiến nghị đối với chính quyền địa phương trong việc quản lý chất thải nông nghiệp, quy hoạch điểm tập kết rác thải và hướng dẫn kỹ thuật canh tác cho người dân.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp các dữ liệu định lượng và hiện trạng thực tế tại cơ sở:

• Xác lập bức tranh chi tiết về cơ cấu phân bổ đất đai của trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc với tổng diện tích $14\text{ ha}$ ($29%$ diện tích chuồng trại - ao - cách ly; $71%$ diện tích cây ăn trái gồm cam, chanh, dứa).
• Khảo sát thực trạng quản lý môi trường nông nghiệp với số liệu cụ thể: $80%$ hộ canh tác phụ thuộc vào phân bón hóa học, $100%$ hộ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật với 15 chủng loại hóa chất phổ biến, $37,5%$ ý kiến cộng đồng phản ánh dấu hiệu ô nhiễm đất.
• Ghi nhận mô hình kinh tế tuần hoàn nông nghiệp tại trang trại: áp dụng chuỗi liên kết Feed-Farm-Food, ứng dụng hầm biogas xử lý chất thải chăn nuôi và tái sử dụng nước sau biogas để phục vụ thủy sản và tưới tiêu cây trồng.
• Đề xuất hệ thống các giải pháp đồng bộ: kỹ thuật sử dụng hóa chất nông nghiệp an toàn, các biện pháp bón phân hữu cơ kết hợp vi sinh cải tạo kết cấu đất, giải pháp khử chua và quy hoạch bố trí cây trồng trên nền đất đồi gò bán sơn địa.

Về mặt học thuật và thực tiễn, công trình giúp tác giả củng cố phương pháp nghiên cứu thực địa, kỹ thuật thu mẫu đất bề mặt ($0 - 20\text{ cm}$) theo TCVN 7538-2:2005 và quy trình phân tích các chỉ tiêu hóa lý thổ nhưỡng trong phòng thí nghiệm; đồng thời cung cấp tài liệu cơ sở hỗ trợ trang trại và địa phương quản lý đất đai hiệu quả hơn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số giới hạn xuất phát từ phạm vi và điều kiện thực hiện được ghi nhận trong văn bản:

• Số lượng mẫu đất còn hạn chế: Toàn bộ diện tích canh tác $10\text{ ha}$ chỉ được đánh giá thông qua 3 mẫu đất bề mặt ($0 - 20\text{ cm}$) tại 3 vị trí trồng cam, chanh và dứa, chưa phản ánh đầy đủ sự biến thiên thổ nhưỡng theo chiều sâu phẫu diện đất cũng như toàn bộ các tiểu vùng vi khí hậu trong trang trại.
• Phạm vi chỉ tiêu phân tích: Đề tài tập trung vào các chỉ tiêu dinh dưỡng và độ chua ($pH$, mùn, $N_{ts}$, $P_{ts}$, $Ca^{2+}, Mg^{2+}$), chưa phân tích chuyên sâu về dư lượng kim loại nặng ($Cd, Pb, As, Hg$), chỉ tiêu vi sinh vật ($E. coli, Coliform$) hay dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật trong đất dù đây là các nguy cơ chính đã được tổng quan lý thuyết cảnh báo.
• Thời gian theo dõi: Dữ liệu nghiên cứu thu thập trong thời gian 6 tháng (09/06/2016 đến 09/12/2016), chưa theo dõi được sự biến động chất lượng đất qua các mùa khô và mùa mưa của nhiều năm liên tiếp.
• Hướng nghiên cứu mở rộng: Cần tăng mật độ điểm lấy mẫu, bổ sung phân tích tồn dư kim loại nặng và độc chất hữu cơ trong đất tưới nước biogas, đồng thời đánh giá chất lượng nông sản (cam, chanh, dứa) thu hoạch tại trang trại.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên: Các chuyên ngành Khoa học môi trường, Quản lý đất đai, Nông học và Trồng trọt có thể tham khảo quy trình thiết kế phiếu điều tra xã hội học nông thôn ($n = 40$), quy cách lấy mẫu đất hiện trường theo TCVN và quy trình phân tích các chỉ tiêu hóa lý cơ bản trong phòng thí nghiệm ($pH$, Tiurin, Kjeldahl, so màu, Trion B).
• Chủ trang trại và cán bộ nông nghiệp địa phương: Tham khảo số liệu thực tế về cơ cấu cây trồng, tập quán sử dụng phân bón, danh mục hóa chất bảo vệ thực vật lưu hành tại Ba Vì, cùng mô hình kết hợp biogas - ao sinh học - tưới tiêu cây ăn quả nhằm giảm thiểu áp lực chất thải chăn nuôi tập trung.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy mô diện tích và cơ cấu sử dụng đất tại trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc được phân bổ như thế nào?
Trang trại có tổng diện tích là $14\text{ ha}$, được chia làm hai khu vực chính: $4\text{ ha}$ ($29%$) dành cho hệ thống chuồng trại chăn nuôi, ao hồ và khu cách ly; $10\text{ ha}$ ($71%$) còn lại được sử dụng để trồng cây nông nghiệp, bao gồm dứa ($21%$, tương đương $2,94\text{ ha}$), chanh ($25%$, tương đương $3,50\text{ ha}$) và cam ($25%$, tương đương $3,50\text{ ha}$).

2. Trang trại áp dụng mô hình xử lý chất thải chăn nuôi và tái sử dụng nước thải như thế nào?
Trang trại liên kết sản xuất theo quy trình khép kín Feed-Farm-Food với Công ty Cổ phần Chăn nuôi C.P. Việt Nam. Toàn bộ chất thải chuồng trại được đưa qua hệ thống hầm biogas bố trí sau mỗi dãy chuồng; nước thải sau quá trình xử lý kỵ khí tại biogas được dẫn ra hệ thống ao chứa để tận dụng tưới cho cây ăn quả (cam, chanh, dứa) và phục vụ nuôi cá.

3. Hiện trạng sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật của người dân tại địa bàn khảo sát có đặc điểm gì?
Theo kết quả điều tra 40 hộ dân: $80%$ số hộ sử dụng phân bón hóa học là chủ yếu, $17,5%$ sử dụng phân hữu cơ và chỉ $2,5%$ dùng phân vi sinh. $100%$ các hộ đều sử dụng thuốc bảo vệ thực vật với tần suất từ $3 - 5\text{ lần/vụ}$ đối với cây ăn quả, lưu hành 15 loại thuốc thương phẩm. Tình trạng phối trộn nhiều loại thuốc, tăng liều trước thu hoạch và rửa dụng cụ tại nguồn nước vẫn diễn ra, nhưng việc thu gom bao bì thuốc vào khu vực riêng đã được thực hiện tốt.

4. Khóa luận sử dụng các phương pháp nào để phân tích các chỉ tiêu chất lượng đất trong phòng thí nghiệm?
Nghiên cứu lấy 3 mẫu đất tầng mặt ($0 - 20\text{ cm}$) tại các khu đất trồng cam, chanh, dứa và áp dụng các phương pháp: đo điện thế bằng máy đo $pH$ xác định độ chua; phương pháp Tiurin xác định mùn tổng số; phương pháp so màu xác định photpho tổng số ($P_{ts}$); phương pháp Kjeldahl theo TCVN 6498:1999 xác định nitơ tổng số ($N_{ts}$); phương pháp chuẩn độ tạo phức Trion B theo TCVN 9236-1:2012 và TCVN 9236-2:2012 để xác định canxi ($Ca^{2+}$) và magie ($Mg^{2+}$) trao đổi.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Thị Linh đã phản ánh bức tranh thực tế về điều kiện tự nhiên, sản xuất nông nghiệp và hiện trạng môi trường đất tại xã Vật Lại nói chung và trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc nói riêng. Công trình kết hợp hài hòa phương pháp điều tra xã hội học nông thôn với quy trình lấy mẫu, phân tích các chỉ tiêu dinh dưỡng và độ chua thổ nhưỡng theo tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia. Các dữ liệu định lượng về cơ cấu sử dụng đất 14 ha, tỷ lệ lạm dụng phân bón vô cơ (80%) và thói quen dùng thuốc bảo vệ thực vật là căn cứ thực tiễn quan trọng để xây dựng các giải pháp canh tác hữu cơ, khử chua và tuần hoàn chất thải chăn nuôi bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Đất đai là sản phẩm của tự nhiên,tồn tại độc lập với ý thức của con ngƣời. Đất đai là môi trƣờng sống của toàn xã hội, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trƣờng sống, là địa bàn phân bố các khu dân cƣ, xây dựng các cơ sở kinh tế,văn hoá, xã hội,an ninh quốc phòng. Thực tế đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất của mọi ngành sản xuất nhất là ngành nông nghiệp. Đất là nguồn gốc của mọi quá trình sống và cũng là nguồn gốc của mọi sản phẩm hàng hoá xã hội.Ông cha ta từ lâu đời đã nhận thức đƣợc giá trị của đất đai qua câu tục ngữ: “Tấc đất, tấc vàng”.

Tuy vậy, đất đai không phải là nguồn tài nguyên vô hạn, nó có giới hạn về số lƣợng trong phạm vi ranh giới của quốc gia và vùng lãnh thổ. Nó không thể tự sinh ra và cũng không thể tự mất đi, mà nó chỉ biển đổi về chất lƣợng, nó có thể tốt lên hoặc xấu đi, điều này phụ thuộc vào quá trình cải tạo và sản xuất trên đất đai của con ngƣời. Đất và con ngƣời đã đồng hành qua các nền văn minh nông nghiệp từ nông nghiệp thô sơ vào buổi bình minh của con ngƣời đến nền nông nghiệp đầy ắp các tiến bộ khoa học kỹ thuật nhƣ ngày nay.Đất đai quý giá vậy nhƣng không ít ngƣời thờ ơ với thiên nhiên, với đất. Trong vài thập kỷ gần đây, sự gia tăng dân số của thế giới đã thúc đẩy nhu cầu ngày càng lớn về lƣơng thực thực phẩm.

Song song với sự phát triển dân số là sự phát triển kinh tế, khoa học kỹ thuật.Và để thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao, nhiều hoạt động của con ngƣời đã gây ảnh hƣởng đến môi trƣờng và các tài nguyên đất đai, một dạng tài nguyên không tái tạo đƣợc. Do n 2 đó, việc đánh giá tài nguyên thiên nhiên làm cơ sở cho việc sử dụng đất hợp lý, hiệu quả là nhiệm vụ vô cùng khó khăn trong giai đoạn hiện nay. Bên cạnh đó,việc sử dụng đất nông nghiệp đạt hiệu quả cao là vấn đề quan tâm hàng đầu. Mà lĩnh vực sản xuất nông nghiệp là một ngành kinh tế lấy đất đai làm tƣ liệu sản xuất.

Hiện nay,cùng với ô nhiễm nƣớc, ô nhiễm không khí thì ô nhiễm đất ngày càng trở nên báo động do các hoạt động sản xuất của con ngƣời đã làm giảm năng suất cây trồng và làm ảnh hƣởng trực tiếp đến sức khỏe của con ngƣời. Vấn đề ô nhiễm môi trƣờng nông thôn đã và đang dần thay đổi, mật độ dân số đông kéo theo sử dụng tài nguyên đất ngày càng nhiều, bên cạnh đó do sinh hoạt sống hàng ngày vẫn còn nghèo nàn và lạc hậu, việc thay đổi thâm canh trong nông nghiệp nhƣ mở rộng diện tích đất nông nghiệp, tình trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đã tác động đến môi trƣờng đất làm mất đi kết cấu của đất,và ngày càng ô nhiễm nặng hơn. Vì vậy việc phòng chống ô nhiễm đất hết sức quan trọng từ để góp phần cải thiện đời sống, nâng cao đời sống cộng đồng, nâng cao hiệu quả sử dụng hợp lý tài nguyên đất. Xuất phát từ thực tế nói trên và nguyện vọng của bản thân cùng với sự đồng ý của ban giám hiệu nhà trƣờng, ban chủ nhiệm khoa môi trƣờng- Trƣờng Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên, dƣới sự hƣớng dẫn trực tiếp của cô giáo TSTrần Thị Phả, em tiến hànhnghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp tại trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc - Ba Vì - Hà Nội” 1.

Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Đánh giá hiện trạng môi trƣờng đất nông nghiệp tại trang trại heo nái ông Nguyễn Danh Lộc - Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội. Từ đó đề xuất giải pháp, các biện pháp canh tác phù hợp làm giảm ô nhiễm môi trƣờng và tăng độ phì n 3 nhiêu cho đất, đồng thời tăng năng suất, chất lƣợng cây trồng của khu vực phù hợp với lợi ích và điều kiện của địa phƣơng. Mục tiêu cụ thể -Đánh giá thành phần các chất hữu cơ trong đất nông nghiệp nhƣ: photpho tổng số, Nito tổng số,mùn, pH, Ca2+,Mg2+.

- Đƣa ra giải pháp, các biện pháp canh tác phù hợp làm giảm ô nhiễm môi trƣờng và tăng độ phì nhiêu cho đất, đồng thời tăng năng suất, chất lƣợng cây trồng của khu vực phù hợp với lợi ích và điều kiện của địa phƣơng. Yêu cầu nghiên cứu - Đảm bảo số liệu, tài liệu đầy đủ, chính xác, khách quan. - Đánh giá đúng khách quan trung thực, toàn diện hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp của trang trại. - Các phƣơng pháp đánh giá cần phải xây dựng trên cơ sở điều tra số liệu, phân tích cụ thể đảm bảo tính khoa học.

- Sử dụng tổng hợp các phƣơng pháp điều tra đảm bảo độ chính xác của số liệu. - Các giải pháp đƣa ra phải có tính khả thi phù hợp với điều kiện kinh tế của địa phƣơng. Ý nghĩa trong học tập - Củng cố kiến thức cơ sở cũng nhƣ kiến thức chuyên ngành, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn. - Là cơ hội để giúp sinh viên tiếp cận với công việc khi ra trƣờng.

- Nâng cao khả năng điều tra, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài.Ý nghĩa thực tiễn - Đề tài trang bị cho sinh viên khi ra trƣờng có thể, áp dụng vào thực tiễn và có cơ hội làm việc, có kiến thức chuyên sâu theo đúng chuyên ngành của mình. - Góp phần nâng cạo hiệu quả sử dụng đất, khai thác đƣợc những thế mạnh về đất tại địa phƣơng nhằm năng cao mức thu nhập. - Góp phần xây dựng những giải pháp những mô hình sử dụng đất phù hợp nhằm sử dụng hợp lý và có hiệu quả về tài nguyên đất. n 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.Một số khái niệm cơ bản  Khái niệm đất Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp của lục địa mà bên dƣới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển.

Đất là lớp mặt xốp của lục địa có khả năng sản xuất ra sản phẩm của cây trồng. Nhƣ vậy khả năng sản xuất ra sản phẩm của cây trồng (độ phì của đất) là thuộc tính không thể thiếu của đất (William). Theo nguồn gốc phát sinh, tác giả Đôkutraiep (1886) cho rằng: “Đất là một vật thể tự nhiên đƣợc hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất xem nhƣ một vật thể sống nó luôn vận động và phát triển” (Nguyễn Thế Đặng và cs,1999)[8].

Đất đƣợc cấu tạo nên bởi chất khoáng (chủ yếu từ đá mẹ) và các hợp chất hữu cơ do hoạt động sống của sinh vật cung cấp. Vì vậy, sự khác nhau cơ bản giữa đất và sản phẩm vỡ vụn của đá. Đất có sự phì nhiêu trong khi đá và khoáng lại không có. Nhƣ vậy đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất nhƣng khái niệm chung nhất có thể hiểu: Đất đai là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng bao gồm: Khí hậu của bầu khí quyển, lớp phủ thổ nhƣỡng, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nƣớc, tài nguyên nƣớc ngầm và khoáng sản trong lòng đất.

Theo chiều ngang, trên mặt đất là sự kết hợp n 6 giữa thổ nhƣỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật với các thành phần khác, nó tác động giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng nhƣ cuộc sống xã hội của loài ngƣời. Các chức năng cơ bản của đất: + Duy trì năng suất, sự đa dạng và hoạt động sinh học. +Lọc, làm đệm, cố định, và giảm độc tính của các vật liệu hữu cơ và vô cơ bao gồm các phế phẩm của đô thị hoặc công nghiệp, và các chất lắng đọng từ khí quyển. + Tích trữ và xoay vòng dƣỡng chất và các nguyên tố khác trong phạm vi sinh quyển Trái Đất.

+ Hỗ trợ các cấu trúc kinh tế - Xã hộivà bảo vệ các di vật cổ đại có liên quanđến nơi cƣ trú của con ngƣời.  Vai trò của đất đối với con người và sinh vật Theo Lê Văn Khoa (2003) vai trò của đất đai đối với con ngƣời thể hiện ở hai mặt sau: Mặt trực tiếp: Đất đai là nơi sinh sống của connông lâm nghiệp để sảnxuất ra lƣơng thực phẩm nuôi sống con ngƣời và muôn loài. Mặt gián tiếp: Đất là nơi tạo môi trƣờng sống cho con ngƣời và mọi sinh vật trên trái đất, đồng thời thời thông qua cơ chế điều hòa của đất, nƣớc, rừng và khí quyển tạo ra các điều kiện môi trƣờng khác nhau tạo điều kiện cho con ngƣời và sinh vật tồn tại phát triển [15]. Nhƣ vậy, đất đai có vai trò vô cùng quan trọng đối với con ngƣời và sinh vật, ảnh hƣởng trực tiếp đến hoạt động sống và sản suất của con ngƣời.

Do đó chúng ta phải có những biện pháp bảo vệ và sử dụng đất đai một cách có hiệu quả và bền vững.  Khái niệm môi trường Môi trƣờng đƣợc hình thành đồng thời với sự hình thành của địa cầu. n 7 Môi trƣờng có mặt khắp mọi nơi, trong không gian, môi trƣờng luôn trong trạng thái động và luôn phát triển. Hiện nay môi trƣờng là một lĩnh vực khoa học đã và đang đƣợc nhiều nhà bác học quan tâm, nghiên cứu, từ đó đƣa ra nhiều khái niệm khác nhau về môi trƣờng.

Tuy nhiên có nhiều quan điểm và mục đích nghiên cứu về môi trƣờng khác nhau, nhƣng cũng có thể nêu lên một số định nghĩa tổng quát: Chƣơng trình môi trƣờng liên hiệp quốc (UNEP) định nghĩa: “Môi trƣờng là tập hợp các yếu tố vật lý, hóa học, sinh học, kinh tế xã hội, tác động lên từng cá thể hay cộng đồng”. Môi trƣờng là tập hợp tất cả các thành phần của thế giới vật chất bao quanh, có khả năng tác động đến sự tác động đến sự tồn tại và phát triển của mỗi sinh vật [6]. “Môi trƣờng bao gồm các yếu tố vật chất tự nhiên vànhân tạo bao quanh con ngƣời có tác động đối với sự tồn tại, phát triển của con ngƣời và sinh vật”. Ô nhiễm môi trường và các dạng ô nhiễm môi trường điển hình 2.

Ô nhiễm môi trường Ô nhiễm môi trƣờng là sự đƣa vào môi trƣờng các chất thải nguy hại hoặc năng lƣợng đến mức ảnh hƣởng tiêu cực đến đời sống sinh vật, sức khỏe con ngƣời hoặc làm suy thoái chất lƣợng môi trƣờng.