Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) trong lĩnh vực ngân hàng là cơ chế trọng yếu nhằm phòng ngừa rủi ro, bảo vệ tài sản và bảo đảm tính trung thực của thông tin tài chính. Trên thế giới, sự ra đời của các quy định kiểm soát nội bộ gắn liền với các biến cố chính trị và tài chính tại Hoa Kỳ như vụ bê bối Watergate dẫn đến việc Hiệp hội Kế toán viên Công chứng Hoa Kỳ (AICPA) thành lập Ủy ban đặc biệt về hệ thống KSNB năm 1979, cùng quy định bắt buộc của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ (SEC) năm 1979 đối với báo cáo KSNB của giám đốc ngân hàng. Tiếp đó, sau các vụ phá sản của Enron và WorldCom, Đạo luật Sarbanes-Oxley năm 2002 (đặc biệt là Điều 404) yêu cầu các ngân hàng niêm yết phải thiết lập, đánh giá và báo cáo về tính hiệu quả của hệ thống KSNB. Các khuôn khổ KSNB chuẩn mực quốc tế lần lượt được thiết lập bởi Ủy ban các tổ chức tài trợ của Ủy ban Treadway (COSO 1992, COSO 2013) và Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS) thông qua tài liệu "Khuôn khổ cho hệ thống KSNB trong các tổ chức ngân hàng" (1998).

Tại Việt Nam, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vai trò trung gian tài chính chủ đạo cung ứng vốn cho nền kinh tế. Song hành với sự tăng trưởng về quy mô tài sản, mạng lưới và công nghệ, hệ thống NHTM Việt Nam bộc lộ nhiều rủi ro, yếu kém trong quản lý, dẫn đến các vụ gian lận, chiếm đoạt tài sản khách hàng, nợ xấu gia tăng và nguy cơ mất khả năng thanh khoản, khiến một số ngân hàng bị rơi vào diện kiểm soát đặc biệt hoặc phải tiến hành cơ cấu lại, mua bán, sáp nhập. Mặc dù Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã ban hành hành lang pháp lý điều chỉnh hoạt động kiểm soát nội bộ như Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12, Thông tư số 44/2011/TT-NHNN (quy định 9 yêu cầu và nguyên tắc kiểm soát) và Thông tư số 13/2018/TT-NHNN (quy định các yêu cầu đối với hệ thống KSNB, lưu trữ hồ sơ và báo cáo NHNN), việc áp dụng vào thực tiễn vẫn còn lúng túng. Phần lớn các NHTM nhận thức và tổ chức thực hiện hệ thống KSNB theo các mức độ khác nhau, chưa gắn kết đồng bộ với các khuôn khổ thông lệ quốc tế như COSO và Basel.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: còn thiếu vắng các công trình nghiên cứu thực nghiệm đánh giá một cách toàn diện thực trạng hệ thống KSNB trong toàn bộ khối NHTM Việt Nam (bao gồm cả khối ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng thương mại cổ phần), làm rõ vai trò tác động của từng thành phần KSNB đối với việc thực hiện các mục tiêu kiểm soát, cũng như thiếu cơ sở dữ liệu định lượng cụ thể để xác định thành phần nào đang là mắt xích yếu nhất cần ưu tiên hoàn thiện.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác lập mục tiêu tổng quát và các mục tiêu cụ thể như sau:

  • Mục tiêu chung: Đánh giá và phân tích thực trạng hệ thống KSNB trong các NHTM, đồng thời đề xuất những khuyến nghị hoàn thiện hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam.
  • Mục tiêu cụ thể:
    1. Đánh giá thực trạng hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam.
    2. Phân tích những thành phần hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam.
    3. Đề xuất những khuyến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

  • Câu hỏi (1): Thực trạng hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam như thế nào?
  • Câu hỏi (2): Vai trò các thành phần của hệ thống KSNB đối với các mục tiêu kiểm soát trong các NHTM Việt Nam như thế nào?
  • Câu hỏi (3): Những thành phần nào của hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam cần hoàn thiện?
  • Câu hỏi (4): Những khuyến nghị nào để hoàn thiện hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến công tác kiểm soát nội bộ tại các NHTM Việt Nam.
  • Phạm vi không gian: Nhóm các NHTM trong nước hoạt động tại Việt Nam, phân định thành hai nhóm hình thức sở hữu: NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần.
  • Phạm vi thời gian: Dữ liệu điều tra, khảo sát thực nghiệm tại các NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần được thực hiện trong năm 2016.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được điểm lại

Trong quá trình xây dựng tổng quan nghiên cứu, tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhánh lý thuyết quản trị và kế toán:

  1. Hướng nghiên cứu tiếp cận theo lý thuyết đại diện (Agency Theory):

    • Hướng tiếp cận này xuất phát từ các nghiên cứu nền tảng của Coase (1968), Jensen và Meckling (1976, 1983), Eisenhardt (1989), Berle và Means, Fama và Jensen. Các công trình này chỉ ra rằng sự tách biệt giữa quyền sở hữu (cổ đông) và quyền quản lý điều hành (ban giám đốc) tạo ra tình trạng bất cân xứng thông tin và xung đột lợi ích.
    • Nhánh nghiên cứu này xem hệ thống KSNB là một cơ chế quản trị nội bộ thiết yếu nhằm bảo vệ lợi ích của cổ đông, giảm thiểu các hành vi vụ lợi của người điều hành và hạn chế rủi ro đạo đức.
    • Các tác giả như Lakis (2011) định nghĩa hệ thống KSNB là một bộ phận không thể tách rời của hệ thống quản trị công ty, bao gồm các công cụ và quy trình kiểm soát được người quản lý thiết lập nhằm bảo đảm tính an toàn tài sản và tính trung thực của số liệu kế toán.

  2. Hướng nghiên cứu tiếp cận theo lý thuyết ngữ cảnh (Contingency Theory):

    • Hướng tiếp cận này bắt nguồn từ quan điểm quản trị tổ chức của Weber, được phát triển và áp dụng vào lĩnh vực kế toán - kiểm soát bởi các học giả như Donaldson (2001), Chenhall (2003), Langfield-Smith, DePaula.
    • Luận điểm cốt lõi là không tồn tại một mô hình hệ thống KSNB tối ưu chung cho mọi doanh nghiệp; thiết kế và hiệu lực của hệ thống kiểm soát phải tương thích với các đặc điểm ngữ cảnh như quy mô tổ chức, môi trường hoạt động, trình độ công nghệ và văn hóa tổ chức.
    • Các nghiên cứu thực nghiệm của Simmons (2012) nhìn nhận hệ thống KSNB là một tiến trình động, liên tục thay đổi để thích ứng với bối cảnh vận hành thực tế.

  3. Hướng nghiên cứu vận dụng các khuôn khổ chuẩn mực quốc tế:

    • Các công trình thực nghiệm áp dụng Báo cáo COSO (1992, 2013) và Khuôn khổ Basel (1998) nhằm đo lường 5 thành phần cấu thành hệ thống KSNB: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và trao đổi thông tin, Hoạt động giám sát.
Nhóm nghiên cứu Đại diện tiêu biểu Trọng tâm lý thuyết / Luận điểm
Lý thuyết đại diện Coase (1968), Jensen & Meckling (1983), Eisenhardt (1989), Lakis (2011) KSNB là cơ chế quản trị nội bộ giải quyết mâu thuẫn lợi ích và bất cân xứng thông tin giữa chủ sở hữu và nhà quản lý.
Lý thuyết ngữ cảnh Donaldson (2001), Chenhall (2003), Langfield-Smith, Simmons (2012) Không có mô hình KSNB duy nhất; cấu trúc kiểm soát phụ thuộc vào quy mô, môi trường, công nghệ và đặc thù tổ chức.
Khuôn khổ chuẩn mực COSO (1992, 2013), Basel Committee (1998) Đo lường hệ thống KSNB qua 5 thành phần cấu thành gắn liền với mục tiêu hoạt động, báo cáo và tuân thủ.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan các công trình cho thấy phần lớn các nghiên cứu tại Việt Nam trước thời điểm luận án thực hiện mới dừng lại ở việc mô tả định tính quy định pháp lý, nghiên cứu tình huống đơn lẻ tại một ngân hàng cụ thể, hoặc kiểm tra các nhân tố ảnh hưởng một cách rời rạc. Luận án chọn giải quyết khoảng trống: tích hợp đồng thời Lý thuyết đại diện và Lý thuyết ngữ cảnh cùng hai khuôn khổ COSO (2013) và Basel (1998) để thiết lập mô hình đo lường toàn diện; kiểm định bằng phương pháp định lượng hiện đại (CFA, SEM) trên cỡ mẫu đại diện cho cả hai khối ngân hàng (NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần) trải rộng theo các vùng miền tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

Luận án kết hợp hai lý thuyết nền tảng và các khung chuẩn mực chuyên ngành:

  • Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Cung cấp cơ sở giải thích sự cần thiết khách quan của việc thiết lập hệ thống KSNB trong các NHTM nhằm hạn chế xung đột lợi ích giữa cổ đông (người ủy quyền) và ban điều hành (người được ủy quyền), kiểm soát hành vi trục lợi và bảo vệ nguồn lực vốn của ngân hàng.
  • Lý thuyết ngữ cảnh (Contingency Theory): Cung cấp cơ sở giải thích tại sao mức độ hoàn thiện và hiệu lực của hệ thống KSNB có sự khác biệt giữa các NHTM có quy mô sở hữu khác nhau (nhà nước vs cổ phần) và hoạt động tại các địa bàn vùng miền khác nhau.
  • Khung phân tích chuẩn mực: Vận dụng 5 thành phần kiểm soát nội bộ tích hợp từ COSO (2013) và Basel (1998) bao gồm:
    1. Môi trường kiểm soát (CE - Control Environment)
    2. Đánh giá rủi ro (RA - Risk Assessment)
    3. Hoạt động kiểm soát (CA - Control Activities)
    4. Thông tin và trao đổi thông tin (IC - Information and Communication)
    5. Hoạt động giám sát (MA - Monitoring Activities)
  • Mục tiêu kiểm soát (ICO - Internal Control Objectives): Đo lường mức độ đạt được của ba nhóm mục tiêu: mục tiêu hiệu quả hoạt động, mục tiêu trung thực của báo cáo tài chính và mục tiêu tuân thủ pháp luật.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Tác giả áp dụng quy trình nghiên cứu hỗn hợp kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng:

[Nghiên cứu định tính]
[Thu thập dữ liệu thực nghiệm (Năm 2016)]
[Nghiên cứu định lượng]

  1. Phương pháp nghiên cứu định tính:

    • Nghiên cứu lịch sử và phân tích văn bản: Rà soát các báo cáo chuẩn mực của COSO, Basel, các văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam (Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12, Thông tư 44/2011/TT-NHNN, Thông tư 13/2018/TT-NHNN).
    • Phương pháp chuyên gia và thảo luận nhóm chuyên đề: Tổ chức phỏng vấn chuyên sâu với các nhà quản trị, chuyên viên kiểm soát nội bộ, kiểm toán viên nhằm điều chỉnh câu chữ, xác lập các biến quan sát đo lường 5 thành phần KSNB và mục tiêu kiểm soát cho phù hợp với đặc thù nghiệp vụ ngân hàng tại Việt Nam.

  2. Phương pháp nghiên cứu định lượng:

    • Đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha đối với từng thành phần.
    • Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA): Sử dụng kiểm định KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) và Bartlett’s Test of Sphericity, trích xuất tổng phương sai giải thích nhằm kiểm định tính hội tụ của các biến quan sát.
    • Thống kê mô tả và kiểm định sai biệt: Phân tích tần số, giá trị trung bình; sử dụng Independent Samples T-test để so sánh giá trị trung bình giữa nhóm NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần; sử dụng phân tích phương sai một yếu tố (ANOVA) để kiểm định sự khác biệt giữa các vùng miền và kiểm định phương sai đồng nhất.
    • Phân tích nhân tố khẳng định (Confirmatory Factor Analysis - CFA): Đánh giá tính đơn hướng, giá trị hội tụ, độ tin cậy tổng hợp và giá trị phân biệt của mô hình đo lường 5 thành phần KSNB và mô hình đo lường mục tiêu kiểm soát (ICO).
    • Mô hình hóa cấu trúc tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM): Kiểm định các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa các thành phần KSNB và tác động đến mục tiêu kiểm soát; tiến hành điều chỉnh mô hình dựa trên chỉ số hiệu chỉnh (Modification Indices - MI).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bằng bảng câu hỏi điều tra gửi trực tiếp và qua thư điện tử tới các đối tượng khảo sát là cán bộ quản lý, nhân viên làm việc tại các bộ phận kiểm soát nội bộ, kế toán, tín dụng và nghiệp vụ tại các NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần ở Việt Nam trong năm 2016. Dữ liệu thứ cấp bao gồm các báo cáo thường niên, báo cáo tài chính của các NHTM, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật do Quốc hội và Ngân hàng Nhà nước ban hành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ

Chương 1 thiết lập khung tảng lý luận và cơ sở tri thức phục vụ đề tài:

  • Cơ sở lý thuyết: Trình bày chi tiết bản chất của Lý thuyết đại diện và Lý thuyết ngữ cảnh. Luận án phân tích cách thức mà Lý thuyết đại diện giải thích động cơ thiết lập KSNB để giải quyết vấn đề phân tách quyền sở hữu và quyền quản lý, đồng thời sử dụng Lý thuyết ngữ cảnh để chứng minh rằng KSNB trong ngân hàng phải biến đổi linh hoạt tương thích với quy mô tài sản, tính phức tạp của giao dịch và địa bàn hoạt động.
  • Khái niệm và bản chất hệ thống KSNB: Điểm lại các định nghĩa lịch sử từ Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ (FRB, 1929), AICPA (1936, 1949), Lakis (2011) đến Simmons (2012). Tác giả làm rõ hai cách tiếp cận: xem KSNB là một "hệ thống cơ chế, công cụ kiểm soát tĩnh" hoặc xem KSNB là một "tiến trình vận động liên tục".
  • Khuôn khổ KSNB chuẩn mực: Hệ thống hóa chi tiết nội dung Báo cáo COSO (1992, bản cập nhật 2013 với 17 nguyên tắc cốt lõi) và Khuôn khổ Basel (1998) dành riêng cho các tổ chức ngân hàng.
  • Tổng quan nghiên cứu thực nghiệm: Tổng hợp các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam, từ đó chỉ ra những khoảng trống tri thức mà các nghiên cứu đi trước chưa giải quyết trọn vẹn, xác định sự cần thiết phải kiểm định mô hình cấu trúc mối quan hệ giữa các thành phần KSNB trong bối cảnh ngân hàng thương mại Việt Nam.

Chương 2: Khái quát ngân hàng thương mại Việt Nam và thiết kế nghiên cứu

Chương 2 tập trung vào việc mô tả bối cảnh ngành và xây dựng mô hình nghiên cứu:

  • Khái quát hệ thống NHTM Việt Nam: Phân loại các NHTM theo hình thức sở hữu (NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần), phân tích các mảng hoạt động kinh doanh chủ yếu (huy động vốn, cấp tín dụng, dịch vụ thanh toán và kinh doanh ngoại hối). Phân tích những áp lực về tăng trưởng quy mô, rủi ro nợ xấu và các thách thức trong việc tuân thủ quy chế an toàn hoạt động theo Thông tư 44/2011/TT-NHNN và Thông tư 13/2018/TT-NHNN.
  • Xây dựng giả thuyết và mô hình nghiên cứu: Thiết lập mô hình phân tích mối quan hệ tác động qua lại giữa 5 thành phần của hệ thống KSNB (Môi trường kiểm soát - CE, Đánh giá rủi ro - RA, Hoạt động kiểm soát - CA, Thông tin và trao đổi thông tin - IC, Hoạt động giám sát - MA) và tác động của các thành phần này tới Mục tiêu kiểm soát (ICO).
  • Thiết kế thang đo: Xây dựng hệ thống biến quan sát đo lường 5 thành phần KSNB và biến phụ thuộc Mục tiêu kiểm soát (ICO), sử dụng thang đo khoảng cách Likert 5 mức độ.
  • Quy trình nghiên cứu: Xây dựng chi tiết quy trình nghiên cứu bao gồm thiết kế bảng hỏi khảo sát, điều tra thử nghiệm, khảo sát chính thức năm 2016, làm sạch dữ liệu và các bước kiểm định thống kê định lượng.

Chương 3: Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam

Chương 3 là phần thực nghiệm cốt lõi của luận án, trình bày toàn bộ kết quả phân tích số liệu thống kê:

  • Mô tả mẫu nghiên cứu: Thống kê cơ cấu mẫu điều tra thu thập từ các NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần phân bố theo các vùng miền (Bắc, Trung, Nam).
  • Đánh giá độ tin cậy và phân tích nhân tố khám phá (EFA):
    • Kiểm định hệ số Cronbach's Alpha khẳng định độ tin cậy của thang đo đo lường 5 thành phần KSNB và thang đo Mục tiêu kiểm soát (ICO).
    • Phân tích EFA cho thấy chỉ số KMO đạt yêu cầu, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$), tổng phương sai giải thích đạt tiêu chuẩn, các biến quan sát hội tụ vào đúng các nhóm nhân tố với trọng số nhân tố (factor loading) đạt yêu cầu kỹ thuật.
  • Thống kê mô tả và kiểm định sự khác biệt:
    • Thống kê mô tả điểm trung bình của 5 thành phần KSNB cho thấy các ngân hàng đã triển khai các thủ tục kiểm soát, nhưng điểm số giữa các thành phần không đồng đều.
    • Kiểm định T-test chỉ ra có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ thực thi hệ thống KSNB giữa nhóm NHTM Nhà nước và nhóm NHTM cổ phần.
    • Phân tích ANOVA khẳng định sự khác biệt về thực trạng hệ thống KSNB giữa các vùng miền địa lý.
    • Kiểm định tính đồng nhất của phương sai được tiến hành nhằm bảo đảm độ chuẩn xác của các so sánh nhóm.
  • Phân tích nhân tố khẳng định (CFA):
    • Kết quả CFA cho mô hình đo lường 5 thành phần KSNB và mô hình đo lường Mục tiêu kiểm soát (ICO) đều đạt độ tương thích tốt với dữ liệu thị trường (các chỉ số CMIN/DF, GFI, TLI, CFI, RMSEA đạt chuẩn).
    • Khẳng định giá trị hội tụ, độ tin cậy tổng hợp và giá trị phân biệt giữa các khái niệm nghiên cứu trong mô hình đo lường tới hạn.
  • Mô hình hóa cấu trúc tuyến tính (SEM):
    • Kiểm định mô hình ban đầu và tiến hành điều chỉnh mô hình dựa trên hệ số hiệu chỉnh MI (Modification Indices).
    • Kết quả hồi quy trong mô hình điều chỉnh chỉ ra rằng thành phần Môi trường kiểm soát (CE) giữ vai trò nền tảng chi phối, tác động trực tiếp và gián tiếp có ý nghĩa thống kê tới Đánh giá rủi ro (RA), Hoạt động kiểm soát (CA) và Thông tin và trao đổi thông tin (IC), từ đó tác động quyết định đến việc hoàn thành các Mục tiêu kiểm soát (ICO) của ngân hàng.
Danh mục bảng phân tích chính (Trích xuất từ văn bản) Nội dung / Kỹ thuật thống kê áp dụng
Bảng 3.1 Cơ cấu mẫu trong chương trình nghiên cứu
Bảng 3.7 Đánh giá độ tin cậy thang đo mục tiêu kiểm soát
Bảng 3.8 & Bảng 3.11 Kiểm định KMO và Bartlett’s Test cho các thang đo
Bảng 3.9 & Bảng 3.12 Tổng phương sai giải thích
Bảng 3.13 Trọng số nhân tố các thành phần của hệ thống KSNB và Mục tiêu kiểm soát
Bảng 3.14 Thống kê mô tả các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ
Bảng 3.15 & Bảng 3.16 Thống kê mô tả và Kiểm định T-Test so sánh trung bình KSNB theo 2 nhóm NHTM
Bảng 3.17 & Bảng 3.18 Thống kê mô tả KSNB theo vùng miền và Kiểm định phương sai không đổi giữa các nhóm
Bảng 3.20 & Bảng 3.21 Thống kê mô tả KSNB theo sở hữu, vùng miền và Kiểm định phương sai giữa các nhóm
Bảng 3.23 & Bảng 3.26 Kết quả kiểm định giá trị phân biệt giữa các nhân tố trong mô hình đo lường và mô hình tới hạn
Bảng 3.24, 3.25 & 3.27 Kết quả kiểm định độ tin cậy của mô hình thang đo 5 thành phần KSNB, mục tiêu kiểm soát và mô hình tới hạn
Bảng 3.29, 3.30 & 3.31 Kết quả kiểm định giả thuyết trong mô hình nghiên cứu, mô hình điều chỉnh và mô hình điều chỉnh theo hệ số MI
Bảng 3.32 Hệ số hồi quy của mô hình điều chỉnh

Chương 4: Khuyến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam

Dựa trên kết quả thực nghiệm tại Chương 3, Chương 4 đưa ra các khuyến nghị toàn diện:

  • Khuyến nghị hoàn thiện 5 thành phần kiểm soát:
    1. Hoàn thiện Môi trường kiểm soát (CE): Nâng cao vai trò lãnh đạo của Hội đồng quản trị và Ban điều hành; củng cố tính chính trực, giá trị đạo đức nghề nghiệp; chuẩn hóa cơ cấu tổ chức phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm và chính sách nhân sự.
    2. Hoàn thiện Đánh giá rủi ro (RA): Thiết lập cơ chế nhận diện toàn diện các loại rủi ro (rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, rủi ro thị trường, rủi ro thanh khoản); xây dựng quy trình định lượng rủi ro định kỳ.
    3. Hoàn thiện Hoạt động kiểm soát (CA): Hoàn thiện các thủ tục ủy quyền, xét duyệt, phân công phân nhiệm tách biệt giữa khâu thực hiện và khâu kiểm soát; tăng cường kiểm soát vật chất và hệ thống công nghệ thông tin.
    4. Hoàn thiện Thông tin và trao đổi thông tin (IC): Thiết lập kênh truyền thông nội bộ đa chiều, bảo đảm thông tin phục vụ quản trị kịp thời, chính xác; nâng cấp hệ thống phần mềm quản lý ngân hàng lõi (Core Banking).
    5. Hoàn thiện Hoạt động giám sát (MA): Tăng cường hiệu lực giám sát thường xuyên trong quy trình tác nghiệp và định kỳ đánh giá độc lập thông qua bộ phận kiểm toán nội bộ.
  • Khuyến nghị đối với chính sách pháp luật của Nhà nước: Hoàn thiện hành lang pháp lý của Ngân hàng Nhà nước; hướng dẫn chi tiết việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế (COSO, Basel) phù hợp với quy mô từng nhóm NHTM tại Việt Nam; tăng cường cơ chế thanh tra, giám sát chuyên ngành đối với hệ thống KSNB của các ngân hàng.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  1. Hệ thống hóa và phát triển lý luận về KSNB ngân hàng: Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và phát triển những lý luận về hệ thống KSNB doanh nghiệp nói chung và hệ thống KSNB ngân hàng nói riêng. Việc tổng hợp, phát triển các cơ sở lý thuyết góp phần bổ sung các kiến thức làm rõ khái niệm, nội dung, bản chất và thành phần của hệ thống KSNB trong bối cảnh nghiên cứu còn tương đối mới tại Việt Nam.
  2. Nhận diện thành phần KSNB theo thông lệ quốc tế: Nhận diện rõ ràng các thành phần hệ thống KSNB và các mục tiêu kiểm soát trong các NHTM dựa trên việc tích hợp các thành phần và nguyên tắc của khuôn khổ COSO và Basel.
  3. Phát triển khung phương pháp luận định lượng kiểm định KSNB: Sử dụng phối hợp phương pháp thống kê mô tả, kiểm định T-test, phân tích ANOVA, mô hình cấu trúc tuyến tính SEM và phương pháp chuyên gia để đánh giá, kiểm định thực trạng và xác định các thành phần cần hoàn thiện trong hệ thống KSNB của các NHTM.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  1. Đánh giá thực trạng phân hóa KSNB trong hệ thống NHTM: Cung cấp bức tranh thực nghiệm về thực trạng các thành phần và mục tiêu kiểm soát tại các NHTM Việt Nam; phân tích và kiểm định rõ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần, cũng như sự khác biệt theo vùng miền địa lý.
  2. Xác thực vai trò trung tâm của Môi trường kiểm soát: Kết quả mô hình SEM phân tích được cả 5 thành phần của hệ thống KSNB đều cần hoàn thiện, đồng thời nhận diện và kiểm chứng thực nghiệm vai trò chi phối của thành phần Môi trường kiểm soát đối với Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát và Thông tin và trao đổi thông tin, tạo căn cứ khoa học định hình thứ tự ưu tiên giải pháp.
  3. Cung cấp cơ sở điều chỉnh thiết kế KSNB cho nhà quản trị: Các khuyến nghị cụ thể được đề xuất giúp các nhà quản trị ngân hàng thương mại có tài liệu tham khảo giá trị để điều chỉnh, bổ sung thiết kế hệ thống KSNB nhằm đáp ứng các yêu cầu pháp lý của NHNN và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
  4. Xây dựng bộ công cụ điều tra phục vụ đánh giá và báo cáo: Xây dựng thành công bảng câu hỏi khảo sát chuẩn hóa về hệ thống KSNB trong các NHTM. Đây là công cụ tham khảo có ý nghĩa giúp các ngân hàng thiết kế bảng hỏi tự đánh giá định kỳ, hoàn thiện hồ sơ lưu trữ tài liệu và thực hiện nghĩa vụ báo cáo NHNN theo quy định tại Thông tư 44/2011/TT-NHNN và Thông tư 13/2018/TT-NHNN.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp phân tầng:

  • Nhóm giải pháp hoàn thiện kỹ thuật nghiệp vụ tương ứng với 5 thành phần cấu thành KSNB tại các NHTM Việt Nam.
  • Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước về thanh tra, giám sát ngân hàng và ban hành các quy định pháp luật thúc đẩy tính minh bạch và an toàn của hệ thống ngân hàng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung được tác giả công bố trong văn bản, luận án có các đặc điểm giới hạn sau:

  • Hạn chế về phạm vi không gian: Khảo sát thực nghiệm của luận án mới chỉ tập trung vào nhóm các NHTM trong nước (bao gồm NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần), chưa tiến hành khảo sát và mở rộng đối chiếu với nhóm các chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng liên doanh hoặc ngân hàng 100% vốn nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam.
  • Hạn chế về phạm vi thời gian: Dữ liệu điều tra thực nghiệm bằng bảng hỏi được thu thập trong năm 2016. Do tính chất biến động liên tục của thị trường tài chính và sự thay đổi của khung khổ pháp trị (đặc biệt là việc ban hành Thông tư 13/2018/TT-NHNN sau thời điểm khảo sát), các dữ liệu phản ánh thực trạng tại thời điểm điều tra có thể cần được cập nhật.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu sang khối ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài; thu thập dữ liệu chuỗi thời gian hoặc dữ liệu bảng để đánh giá sự chuyển biến của hệ thống KSNB sau khi áp dụng đầy đủ Thông tư 13/2018/TT-NHNN và chuẩn mực an toàn vốn Basel II.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kế toán, Tài chính - Ngân hàng: Là tài liệu tham khảo phương pháp luận về việc kết hợp Lý thuyết đại diện và Lý thuyết ngữ cảnh; quy trình kiểm định thang đo bằng các kỹ thuật phân tích dữ liệu đa biến nâng cao (EFA, CFA, SEM và hiệu chỉnh mô hình qua chỉ số MI).
  • Đối với Hội đồng quản trị và Ban điều hành các NHTM Việt Nam: Cung cấp cơ sở khoa học để rà soát toàn diện các điểm yếu trong từng thành phần kiểm soát nội bộ tại đơn vị, đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng môi trường văn hóa kiểm soát và phân công nhiệm vụ minh bạch.
  • Đối với cán bộ bộ phận Kiểm soát nội bộ và Kiểm toán nội bộ: Bộ câu hỏi khảo sát trong luận án có thể được kế thừa làm bộ công cụ (checklist) kiểm tra, tự đánh giá mức độ tuân thủ và độ hữu hiệu của hệ thống KSNB trước các kỳ thanh tra, kiểm toán.
  • Đối với Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng (Ngân hàng Nhà nước): Cung cấp thêm góc nhìn thực chứng về mức độ hấp thụ quy định pháp trị tại các khối ngân hàng, hỗ trợ công tác xây dựng chính sách hướng dẫn thực thi Thông tư 13/2018/TT-NHNN và định hướng giám sát rủi ro vi mô.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án kết hợp những lý thuyết nền tảng nào để nghiên cứu hệ thống KSNB?

Luận án kết hợp hai lý thuyết nền tảng là:

  • Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Giải thích nguyên nhân xung đột lợi ích, bất cân xứng thông tin giữa cổ đông và người điều hành, khẳng định KSNB là cơ chế quản trị nội bộ thiết yếu để bảo vệ tài sản và giảm thiểu chi phí đại diện.
  • Lý thuyết ngữ cảnh (Contingency Theory): Khẳng định không có một khuôn mẫu KSNB tối ưu chung; cấu trúc và hiệu lực của KSNB phải tương thích với các đặc điểm ngữ cảnh như hình thức sở hữu, quy mô, công nghệ và vùng miền địa lý.

2. Hai khuôn khổ quốc tế nào được luận án sử dụng để xác định các thành phần của hệ thống KSNB?

Luận án sử dụng Báo cáo COSO (phiên bản 1992 và cập nhật 2013) cùng Khuôn khổ KSNB của Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS, 1998) để xác định 5 thành phần: (1) Môi trường kiểm soát, (2) Đánh giá rủi ro, (3) Hoạt động kiểm soát, (4) Thông tin và trao đổi thông tin, và (5) Hoạt động giám sát; đồng thời đo lường các mục tiêu kiểm soát (ICO) về hoạt động, báo cáo tài chính và tuân thủ.

3. Phương pháp định lượng trong luận án bao gồm những bước phân tích cụ thể nào?

Quy trình định lượng của luận án gồm các bước:

  1. Đánh giá độ tin cậy thang đo bằng Cronbach’s Alpha.
  2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với kiểm định KMO, Bartlett và kiểm tra tổng phương sai giải thích.
  3. Thống kê mô tả và kiểm định so sánh trung bình: Independent T-test (so sánh 2 nhóm sở hữu: NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần) và ANOVA (so sánh các nhóm vùng miền).
  4. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) để kiểm định độ hội tụ, độ tin cậy tổng hợp và giá trị phân biệt.
  5. Mô hình hóa cấu trúc tuyến tính (SEM) và hiệu chỉnh mô hình bằng hệ số MI (Modification Indices) để xác định hệ số hồi quy giữa các thành phần.

4. Kết quả mô hình SEM điều chỉnh chỉ ra thành phần nào có vai trò quan trọng nhất trong hệ thống KSNB?

Kết quả kiểm định SEM chỉ ra rằng thành phần Môi trường kiểm soát (CE) giữ vai trò cốt lõi và chi phối lớn nhất. Môi trường kiểm soát tác động trực tiếp và có ý nghĩa thống kê tới ba thành phần: Đánh giá rủi ro (RA), Hoạt động kiểm soát (CA) và Thông tin và trao đổi thông tin (IC), từ đó tác động đến việc hoàn thành các Mục tiêu kiểm soát (ICO) trong các NHTM Việt Nam.

5. Dữ liệu thực nghiệm của luận án được thu thập từ đối tượng nào và trong khoảng thời gian nào?

Dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ các cán bộ, nhân viên thuộc các bộ phận quản lý, kiểm soát nội bộ và nghiệp vụ tại nhóm các NHTM Nhà nước và NHTM cổ phần trong nước tại Việt Nam, với thời gian điều tra khảo sát diễn ra trong năm 2016.

Kết luận

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán của tác giả Nguyễn Tuấn (Đại học Đà Nẵng, 2020) đã giải quyết vấn đề cấp thiết về việc hoàn thiện hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam thông qua việc tích hợp Lý thuyết đại diện, Lý thuyết ngữ cảnh cùng hai khuôn khổ chuẩn mực COSO và Basel. Bằng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp kỹ thuật phân tích định lượng EFA, CFA và SEM trên dữ liệu thực nghiệm năm 2016, luận án đã đánh giá thực trạng phân hóa KSNB theo hình thức sở hữu và vùng miền, đồng thời chứng minh vai trò nền tảng của Môi trường kiểm soát đối với các thành phần còn lại. Công trình cung cấp hệ thống khuyến nghị hoàn thiện 5 thành phần kiểm soát và đóng góp một bộ công cụ điều tra chuẩn hóa có giá trị thực tiễn cao cho công tác quản trị rủi ro ngân hàng và thanh tra, giám sát chuyên ngành.