CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH THI ĐUA, KHEN THƯỞNG TẠI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC 1.1Một số khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm thi đua C.Mác cho rằng “bản thân sự tiếp xúc xã hội trong quan hệ giữa con người và con người làm nảy sinh sự thi đua, một sự thức tỉnh đặc thù của nghị lực sống con người nhằm nâng cao năng suất lao động” và "Sự cạnh tranh giữa các cá nhân riêng lẻ với nhau, sự tranh đua giữa tư bản với tư bản, giữa lao động với lao động… được quy tụ thành sự thi đua dựa trên bản tính con người" [1, tr. Chính thi đua nảy nở trong quá trình hợp tác lao động, trong hoạt động chung và có kế hoạch của con người. Sự tiếp xúc xã hội sinh ra thi đua, thi đua làm tăng năng suất lao động của người công nhân. Quan điểm này của C.
Mác chính là nền tảng của tư tưởng về tổ chức thi đua hiện nay. Theo Lênin: “Thi đua là hình thức huy động sức lực, trí tuệ sáng tạo, những khả năng tiềm ẩn của mỗi con người hoặc cộng đồng người để dành lấy những mục đích nhất định của họ…”[17]. Ông cho rằng thi đua vừa là đòn bẩy mạnh mẽ của tiến bộ kinh tế xã hội vừa là trường học giáo dục chính trị lao động và đạo đức cho nhân dân lao động và thi đua phải diễn ra trên tất cả các lĩnh vực, như chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội; trong đó thi đua trên lĩnh vực kinh tế là quan trọng nhất, mang tính cơ sở, nền tảng. “Trong lĩnh vực chính trị, thi đua dễ thực hiện hơn rất nhiều so với trong lĩnh vực kinh tế, song muốn cho chủ nghĩa xã hội thắng lợi, thì chính thi đua trong lĩnh vực kinh tế là quan trọng”[20,tr232].
Chủ tịch Hồ Chí Minh nói “Thi đua là một cách rất tốt, rất thiết thực để làm cho mọi người cùng tiến bộ và công việc hàng ngày chính là nền tảng thi đua; thi đua phải làm thế nào để ngày hôm nay tốt hơn ngày hôm qua, do vậy mục tiêu thi đua phải luôn gắn liền với nhiệm vụ công việc hằng ngày và gắn liền với mục đích, 8 yêu cầu chung qua từng giai đoạn lịch sử cách mạng, để hướng quần chúng vào mục tiêu đó mà phấn đấu.” Người cũng đã nhấn mạnh “Thi đua là yêu nước, yêu nước là phải thi đua”. Theo quan điểm, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh “Tưởng lầm rằng thi đua là một việc khác với những công việc hàng ngày. Thật ra công việc hàng ngày chính là nền tảng của thi đua” [10,tr. Theo khoản 1, Điều 3 Luật Thi đua, khen thưởng năm 2022 quy định: “Thi đua là hoạt động có tổ chức do người có thẩm quyền phát động với sự tham gia tự nguyện của cá nhân, tập thể, hộ gia đình” [14, tr.3] Như vậy, đề án sử dụng khái niệm thi đua được quy định tại Điều 3 Luật Thi đua, khen thưởng năm 2013 làm cơ sở lý luận về TĐKT.2 Khái niệm khen thưởng Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến việc khen thưởng, Bác nói: “Trong một nước thưởng phạt phải nghiêm minh thì nhân dân mới yên ổn, kháng chiến mới thắng lợi, kiến quốc mới thành công” [7, tr.
Bác đặc biệt chú trọng đến công tác khen thưởng, Bác thường nhắc nhở, khen thưởng luôn phải chính xác và kịp thời để động viên, phát huy mặt ưu điểm, tích cực, khắc phục hạn chế mới xây dựng con người mới vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Nguyên Tổng Bí thư Trường Chinh có quan điểm về khen thưởng như sau: “Khen thưởng là một vấn đề thuộc phạm trù khoa học xã hội. Công tác khen thưởng cũng như trừng phạt là một vấn đề thực hiện phát sinh và tồn tại trong quá trình phát sinh, phát triển con người. Giai cấp thống trị sử dụng nó như là một vũ khí để duy trì quyền lực thống trị của mình”.
Trong đề án, đồng nhất sử dụng đồng nhất khái niệm khen thưởng theo Khoản 3, Điều 3 Luật Thi đua, khen thưởng năm 2022 quy định: “Khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh và khuyến khích bằng lợi ích vật chất đối với cá nhân, tập thể, hộ gia đình có thành tích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [14, tr3].3 Khái niệm Chính sách Hiện nay, khái niệm chính sách đã có nhiều tác giả nghiên cứu phân tích ở nhiều góc độ khác nhau: Theo khoa học chính sách (Policy science), có rất nhiều cách tiếp cận và diễn giải khái niệm khác nhau về chính sách (Policy) và chính sách công (Public policy). Thuật ngữ “chính sách” được sử dụng và phổ biến rộng rãi trên các phương tiện truyền thông đại chúng, có thể hiểu chính sách theo một cách đơn giản: chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay nhà quản lý đề ra để giải quyết một vấn đề nào đó thuộc phạm vi thẩm quyền của mình. Theo Nguyễn Như Ý trong Đại từ điển tiếng Việt (2010) “Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ. Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó.
Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa.TS Đỗ Phú Hải cho rằng “Chính sách công là tập hợp các quyết định liên quan để lựa chọn các mục tiêu cụ thể với giải pháp công cụ chính sách nhằm giải quyết các vấn đề của xã hội theo mục tiêu xác định của đảng chính trị cầm quyền”[3, tr. Nguyễn Hữu Hải (2013), trong cuốn “Chính sách công - những vấn đề cơ bản” có quan niệm: “Chính sách công là kết quả ý chí chính trị của nhà nước được thể 10 hiện bằng một tập hợp các quyết định có liên quan với nhau, bao hàm trong đó định hướng mục tiêu và cách thức giải quyết những vấn đề công trong xã hội” [6]. Tác giả Lê Văn Hòa đưa ra khái niệm: “Chính sách công là một tập hợp các quyết định liên quan với nhau do nhà nước ban hành, bao gồm các mục tiêu và giải pháp để giải quyết một vấn đề công nhằm đạt được các mục tiêu phát triển” [15, tr. Như vậy trên cơ sở kế thừa những khái niệm trên và trong phạm vi đề án này thì chính sách công có thể hiểu đó là những quyết định do chủ thể quản lý ban hành bao gồm các mục tiêu và giải pháp để giải quyết một vấn đề công nhằm đạt được các mục tiêu phát triển.4 Khái niệm Chính sách thi đua, khen thưởng.
Công tác thi đua, khen thưởng là quá trình thực hiện các chủ trương, đường lối, của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước về thi đua, khen thưởng của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân qua việc phát động và tổ chức triển khai hiệu quả các phong trào thi đua và ghi nhận, biểu dương công lao, thành tích xuất sắc của tập thể, cá nhân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Từ khái niệm thi đua, khen thưởng và chính sách có thể nhận định chính sách thi đua khen thưởng có thể được hiểu như sau: Chính sách thi đua, khen thưởng là tổng thể những chương trình hành động của nhà nước về thi đua, khen thưởng nhằm giải quyết nhu cầu về thúc đẩy công tác thi đua, khen thưởng trong đời sống xã hội, qua đó góp phần hoàn thành các mục tiêu trong từng giai đoạn phát triển nhất định của đất nước. Tất cả các cá nhân, tổ chức, các cơ quan trọng hệ thống chính trị có nhiệm vụ phải chấp hành các quy định thi đua, khen thưởng và thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, qua đó góp phần hoàn thành các mục tiêu phát triển đất nước trong những giai đoạn nhất định. Doanh nghiệp Nhà nước Các quốc gia trên thế giới sử dụng DNNN như một trong những công cụ quan 11 trọng để thúc đẩy tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và cung ứng dịch vụ công.
Có nhiều quan niệm khác nhau về doanh nghiệp nhà nước: Trong bộ Hướng dẫn Quản trị công ty trong DNNN năm 2005, thuật ngữ “doanh nghiệp nhà nước” dùng để chỉ các doanh nghiệp mà nhà nước có quyền kiểm soát thông qua sở hữu toàn bộ, đa số hay thiểu số quan trọng [11. Theo Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP),” doanh nghiệp nhà nước nghĩa là một doanh nghiệp chủ yếu tham gia vào các hoạt động thương mại trong đó một Bên: (a) trực tiếp sở hữu hơn 50 phần trăm vốn cổ phần;(b) kiểm soát trên 50 phần trăm quyền biểu quyết thông qua lợi ích chủ sở hữu; hoặc (c) giữ quyền chỉ định đa số thành viên ban quản trị hoặc bất kỳ bộ máy quản lý tương đương khác” [3. Trong Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) “doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước” nghĩa là một doanh nghiệp, bao gồm cả công ty thành viên, trong đó một Bên, trực tiếp hoặc gián tiếp: (i) sở hữu trên 50 phần trăm vốn điều lệ hoặc kiểm soát trên 50 phần trăm số phiếu bầu gắn với cổ phiếu do doanh nghiệp phát hành; (ii) có quyền bổ nhiệm hơn một nửa số thành viên ban quản trị hoặc bộ máy quản lý tương đương; hoặc (iii) có thể thực hiện quyền kiểm soát đối với các quyết định chiến lược của doanh nghiệp. Theo điều 88 Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy định về doanh nghiệp nhà nước cụ thể như sau: “ 1.Doanh nghiệp nhà nước được tổ chức quản lý dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, bao gồm: a) Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ; b) Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ 12 phần có quyền biểu quyết, trừ doanh nghiệp quy định tại điểm a khoản 1 Điều này.6 Thực hiện chính sách thi đua khen thưởng tại doanh nghiệp nhà nước.
Theo Văn Tất Thu (2016), “thực hiện chính sách công là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của chủ thể chính sách thành hiện thực, là bước đặc biệt quan trọng trong chu trình chính sách: hiện thực hóa chính sách, đưa chính sách vào cuộc sống”[16]. Thực hiện chính sách là một khâu cấu thành nên chu trình chính sách hoàn chỉnh, là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của chủ thể chính sách thành hiện thực với các đối tượng chính sách nhằm đạt mục tiêu nhất định.