Luận văn tốt nghiệp đánh giá hiện trạng và định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững trên địa bàn huyện tư nghĩa tỉnh quảng ngãi

Luận văn tốt nghiệp nông nghiệp nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp đánh giá hiện trạng và định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Ngô Thị Bé
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Lợi
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Đánh Giá Và Định Hướng Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Bền Vững Tại Huyện Tư Nghĩa, Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm liên quan về đất và sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 1.2. Sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững và tiêu chí đánh giá sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững
• 1.3. Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam
• 1.3.1. Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên thế giới
• 1.3.2. Những nghiên cứu về sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững trên thế giới
• 1.3.3. Những nghiên cứu về sử dụng bền vững đất nông nghiệp ở Việt Nam
• 1.3.4. Những nghiên cứu về đất và hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi
• 2. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội liên quan đến sử dụng đất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quãng Ngãi
• 2.2. Đánh giá thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi
• 2.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững huyện Tư Nghĩa
• 2.4. Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu thứ cấp
• 2.6. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 2.7. Phương pháp xác định hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 2.8. Phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh và xử lý tài liệu, số liệu
• 2.9. Phương pháp chuyên gia
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội liên quan đến sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm các nguồn tài nguyên
• 3.1.3. Đánh giá chung
• 3.2. Thực trạng phát triển kinh tế, xã hội của huyện Tư Nghĩa
• 3.3. Thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của huyện Tư Nghĩa
• 3.3.1. Hiện trạng sử dụng đất huyện Tư Nghĩa
• 3.3.2. Hiện trạng và biến động sử dụng đất sản xuất nông nghiệp năm 2020 của huyện Tư Nghĩa
• 3.3.3. Biến động sử dụng đất sản xuất nông nghiệp giai đoạn 2015-2020 huyện Tư Nghĩa
• 3.3.4. Hiện trạng các loại, kiểu sử dụng đất sản xuất nông nghiệp phổ biến huyện Tư Nghĩa
• 3.4. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường của các loại sử dụng, kiểu sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 3.4.1. Hiệu quả kinh tế của các loại sử dụng, kiểu sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 3.4.2. Hiệu quả xã hội của các loại sử dụng, kiểu sử dụng sản xuất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa
• 3.4.3. Hiệu quả môi trường của các loại sử dụng, kiểu sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa
• 3.5. Định hướng sử dụng đất bền vững đến năm 2030 của huyện Tư Nghĩa
• 3.5.1. Những căn cứ đề xuất định hướng sử dụng đất bền vững
• 3.5.2. Giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất bền vững
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Tư Nghĩa

Huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi có diện tích tự nhiên 20.506,8 ha, trong đó diện tích đất nông nghiệp chiếm 61,8%. Đất sản xuất nông nghiệp chủ yếu bao gồm đất trồng lúa nước, cây hàng năm và cây lâu năm. Tuy nhiên, hiện trạng sử dụng đất tại đây đang gặp nhiều vấn đề như năng suất thấp, giá trị nông sản không cao, và sự phân bố đất đai không đồng đều. Theo số liệu, đất trồng lúa nước chiếm 4.169,8 ha, trong khi đất cây hàng năm khác là 4.648,7 ha. Việc sử dụng đất chưa hiệu quả dẫn đến tình trạng suy thoái đất, ô nhiễm môi trường và giảm khả năng cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp là cần thiết để xác định các vấn đề và tìm ra giải pháp khắc phục.

1.1. Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại huyện Tư Nghĩa cho thấy sự phân bố không đồng đều giữa các xã. Một số xã có hiệu quả kinh tế cao, trong khi nhiều nơi khác lại có năng suất thấp. Nguyên nhân chủ yếu là do việc áp dụng kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ, dẫn đến tình trạng lạm dụng phân bón và hóa chất bảo vệ thực vật. Điều này không chỉ làm giảm chất lượng đất mà còn gây ô nhiễm môi trường. Theo thống kê, nhiều diện tích đất trên gò đồi chịu tác động của xói mòn, làm giảm độ phì nhiêu và khả năng sản xuất. Việc đánh giá hiện trạng này là cần thiết để đưa ra các giải pháp sử dụng đất bền vững hơn.

II. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại huyện Tư Nghĩa cho thấy sự cần thiết phải cải thiện các phương thức canh tác hiện tại. Các chỉ tiêu đánh giá bao gồm hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường. Hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất hiện tại chưa đạt yêu cầu, với giá trị gia tăng thấp. Nhiều hộ nông dân vẫn sử dụng các phương pháp truyền thống, dẫn đến năng suất không cao. Đặc biệt, việc quản lý tài nguyên đất chưa hiệu quả, gây lãng phí và suy thoái đất. Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện kỹ thuật canh tác.

2.1. Hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất

Hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại huyện Tư Nghĩa cho thấy sự chênh lệch rõ rệt giữa các loại hình. Đất trồng lúa nước có hiệu quả kinh tế cao hơn so với các loại cây trồng khác. Tuy nhiên, giá thành sản xuất ngày càng tăng, trong khi giá nông sản không tăng tương ứng, dẫn đến lợi nhuận giảm. Việc áp dụng các biện pháp canh tác bền vững có thể giúp nâng cao hiệu quả kinh tế. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương trong việc cung cấp thông tin và kỹ thuật cho nông dân để cải thiện tình hình này.

III. Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững

Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững tại huyện Tư Nghĩa cần tập trung vào việc cải thiện hiệu quả sử dụng đất và bảo vệ môi trường. Các giải pháp bao gồm việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, áp dụng công nghệ mới và cải thiện kỹ thuật canh tác. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bảo vệ tài nguyên đất và môi trường, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai. Chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng rất quan trọng trong việc thực hiện các định hướng này.

3.1. Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất bền vững

Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất bền vững tại huyện Tư Nghĩa bao gồm việc áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại, cải thiện quản lý tài nguyên đất và tăng cường giáo dục cho nông dân về các phương pháp canh tác bền vững. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho nông dân, giúp họ hiểu rõ hơn về lợi ích của việc sử dụng đất bền vững. Đồng thời, chính quyền địa phương cần có các chính sách khuyến khích nông dân tham gia vào các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững, nhằm nâng cao giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích đất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo Tổng cục Thống kê năm 2019, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm 13,96% tổng GDP của Việt Nam, với giá trị xuất khẩu đạt khoảng 42 tỷ USD. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp nước ta đang đối mặt với nhiều thách thức như năng suất lao động thấp, giá thành sản xuất cao, chất lượng nông sản chưa cao, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Đặc biệt, tình trạng sử dụng đất manh mún, chưa phát huy hiệu quả theo lợi thế “Đất nào cây ấy” và việc áp dụng kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ đã dẫn đến suy thoái đất, ô nhiễm môi trường và giảm độ phì nhiêu đất sản xuất nông nghiệp.

Huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi, với diện tích tự nhiên 20.506,8 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm 61,8% (khoảng 9.859,7 ha), có địa hình đa dạng từ đồng bằng ven biển đến gò đồi thấp, thuận lợi cho đa dạng hóa cây trồng. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng đất chưa đồng đều giữa các xã, nhiều diện tích đất có năng suất thấp, giá trị nông sản không cao, trong khi chi phí đầu vào như phân bón, hóa chất và thuê lao động tăng liên tục. Đặc biệt, đất đồi núi chịu tác động xói mòn, rửa trôi dinh dưỡng, làm giảm sức sản xuất và tính bền vững của sản xuất nông nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa, đánh giá hiệu quả sử dụng đất theo hướng bền vững và đề xuất định hướng sử dụng đất bền vững đến năm 2030. Phạm vi nghiên cứu tập trung trên địa bàn huyện Tư Nghĩa, với số liệu thu thập giai đoạn 2015-2020. Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc hệ thống hóa lý luận về sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững vùng gò đồi ven biển, đồng thời cung cấp cơ sở thực tiễn cho chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nhằm nâng cao giá trị gia tăng bền vững, góp phần tái cơ cấu ngành nông nghiệp địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Khái niệm đất và sử dụng đất sản xuất nông nghiệp: Đất được hiểu là lớp mặt tơi xốp có khả năng sản xuất cây trồng, bao gồm các thuộc tính sinh học, địa hình, khí hậu và các yếu tố tự nhiên khác (FAO, 1976; Bộ NN&PTNT, 2009). Loại sử dụng đất (LUT) là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất với các phương thức quản lý sản xuất, kỹ thuật canh tác và đặc tính kinh tế - xã hội (Đào Châu Thu và Nguyễn Khang, 2002).

• Phát triển bền vững trong sử dụng đất sản xuất nông nghiệp: Theo WCED (1987), phát triển bền vững là phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu tương lai. Tiêu chí đánh giá sử dụng đất bền vững gồm hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường (Smyth và Dumanski, 1993). Các nguyên tắc bao gồm duy trì năng suất, giảm rủi ro, bảo vệ tài nguyên, tính khả thi kinh tế và sự chấp nhận xã hội.

• Mô hình đánh giá hiệu quả sử dụng đất: Hiệu quả kinh tế được đánh giá qua giá trị sản xuất, giá trị gia tăng, hiệu quả đầu tư và giá trị ngày công lao động. Hiệu quả xã hội dựa trên tỷ lệ sản phẩm tiêu thụ, khả năng đảm bảo đời sống và sự chấp nhận của người dân. Hiệu quả môi trường đánh giá qua mức độ duy trì độ phì đất, đa dạng hóa cây trồng và tỷ lệ che phủ đất.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thứ cấp thu thập từ các cơ quan Nhà nước như Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp và PTNT huyện Tư Nghĩa, Viện Nghiên cứu Quy hoạch Nông nghiệp Nông thôn tỉnh Quảng Ngãi, cùng các báo cáo, tài liệu nghiên cứu liên quan giai đoạn 2015-2020. Số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát điều tra 60 hộ nông dân tại hai xã đại diện cho hai tiểu vùng địa hình (Nghĩa Lâm - gò đồi xen đồng bằng, Nghĩa Phương - đồng bằng).

• Phương pháp chọn mẫu: Lấy mẫu ngẫu nhiên có hệ thống, mỗi xã chọn 2 thôn, mỗi thôn điều tra 30 hộ, tổng 60 phiếu điều tra. Hộ được chọn đại diện cho các loại và kiểu sử dụng đất phổ biến.

• Phương pháp phân tích: Đánh giá hiệu quả sử dụng đất theo ba nhóm chỉ tiêu kinh tế, xã hội và môi trường, phân cấp thành cao, trung bình, thấp dựa trên số liệu thực tế và ý kiến chuyên gia. Tổng hợp đánh giá tính bền vững của các loại sử dụng đất theo nguyên tắc đa số. Phân tích biến động sử dụng đất giai đoạn 2015-2020. Sử dụng phương pháp chuyên gia để xây dựng bảng phân cấp và đề xuất định hướng sử dụng đất bền vững.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp trong năm 2020, phân tích và đánh giá trong quý cuối năm 2020, hoàn thiện luận văn trong năm 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp: Năm 2020, diện tích đất sản xuất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa là 9.859,7 ha, chiếm 61,86% diện tích đất nông nghiệp. Trong đó, đất trồng lúa chiếm 4.169,8 ha (42,3%), đất trồng cây hàng năm khác 4.648,7 ha (47,2%), đất trồng cây lâu năm 1.041,2 ha (10,5%). So với năm 2015, diện tích đất sản xuất nông nghiệp tăng 639,7 ha, chủ yếu do tăng đất trồng cây hàng năm (607,9 ha) và cây lâu năm (31,8 ha).

2. Hiệu quả kinh tế của các loại sử dụng đất: Giá trị sản xuất trung bình đạt trên 75 triệu đồng/ha đối với các loại sử dụng đất bền vững cao, hiệu quả đầu tư trên 2 lần. Các loại đất trồng lúa 2 vụ và cây lâu năm có hiệu quả kinh tế cao hơn so với đất trồng cây hàng năm khác. Giá trị ngày công lao động đạt trên 200 nghìn đồng/ngày trong các loại sử dụng đất bền vững.

3. Hiệu quả xã hội: Tỷ lệ sản phẩm tiêu thụ ra thị trường đạt trên 75% đối với các loại sử dụng đất bền vững cao, giá trị ngày công lao động cao và sự chấp nhận của người dân trên 75%. Các loại sử dụng đất chuyên trồng lúa nước và cây lâu năm được người dân đánh giá cao và mong muốn tiếp tục phát triển.

4. Hiệu quả môi trường: Các loại sử dụng đất có mức độ duy trì và cải thiện độ phì đất cao khi áp dụng đúng quy trình bón phân, đa dạng hóa cây trồng (luân canh cây họ đậu), và tỷ lệ che phủ đất trên 75%. Đặc biệt, đất trồng cây lâu năm có tỷ lệ che phủ cao hơn 90%, hạn chế xói mòn đất hiệu quả.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy việc sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại huyện Tư Nghĩa đang có xu hướng tăng diện tích và đa dạng hóa loại cây trồng, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế và xã hội. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng đất chưa đồng đều giữa các loại và kiểu sử dụng đất, đặc biệt là đất trồng cây hàng năm khác có hiệu quả kinh tế và môi trường thấp hơn do canh tác không hợp lý, bón phân không đúng quy trình, dẫn đến suy thoái đất.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả phù hợp với nguyên tắc phát triển bền vững khi kết hợp hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường. Mô hình canh tác đa dạng, áp dụng kỹ thuật canh tác phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội được khuyến khích nhằm bảo vệ tài nguyên đất và nâng cao giá trị sản xuất.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện biến động diện tích các loại sử dụng đất giai đoạn 2015-2020, bảng phân cấp hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường của các loại sử dụng đất, và biểu đồ tròn tỷ lệ các loại sử dụng đất bền vững theo từng tiêu chí.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng bền vững: Khuyến khích phát triển các loại sử dụng đất có hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường cao như đất trồng lúa 2 vụ, cây lâu năm, mô hình luân canh cây họ đậu. Mục tiêu tăng diện tích đất bền vững lên ít nhất 70% tổng diện tích đất sản xuất nông nghiệp trong vòng 5 năm. Chủ thể thực hiện: UBND huyện, Phòng Nông nghiệp và PTNT.

2. Áp dụng kỹ thuật canh tác hợp lý và bón phân cân đối: Tuyên truyền, đào tạo nông dân áp dụng quy trình bón phân dựa trên tính chất đất và nhu cầu cây trồng, giảm lạm dụng phân bón hóa học, tăng cường sử dụng phân hữu cơ. Mục tiêu giảm 15% lượng phân bón hóa học không hợp lý trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Khuyến nông, các tổ chức nông dân.

3. Phát triển hệ thống thủy lợi và quản lý nước tưới tiêu hiệu quả: Nâng cấp, bảo trì hệ thống thủy lợi hiện có, xây dựng các công trình chống xói mòn, cải thiện khả năng tưới tiêu, đặc biệt ở vùng gò đồi. Mục tiêu nâng diện tích đất được tưới chủ động lên 80% trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: Phòng Tài nguyên và Môi trường, Ban Quản lý dự án thủy lợi.

4. Xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững kết hợp đa dạng sinh học: Khuyến khích mô hình VAC, nông lâm kết hợp, trồng cây lâu năm xen canh cây hàng năm để bảo vệ đất, tăng thu nhập. Mục tiêu nhân rộng mô hình trên 30% diện tích đất sản xuất nông nghiệp trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: UBND xã, các tổ chức nông dân, doanh nghiệp nông nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước về đất đai và nông nghiệp: Sử dụng luận văn làm cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, quy hoạch sử dụng đất bền vững, nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp địa phương.

2. Nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành Quản lý đất đai, Nông nghiệp bền vững: Tham khảo phương pháp đánh giá hiệu quả sử dụng đất, tiêu chí bền vững và mô hình nghiên cứu thực tiễn tại vùng gò đồi ven biển.

3. Nông dân và tổ chức nông nghiệp địa phương: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật canh tác, chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp: Tham khảo thông tin về tiềm năng đất đai, xu hướng sử dụng đất bền vững để phát triển các dự án sản xuất nông nghiệp hàng hóa, chế biến và thị trường tiêu thụ.

Câu hỏi thường gặp

1. Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa như thế nào?
   Năm 2020, diện tích đất sản xuất nông nghiệp là khoảng 9.860 ha, chiếm 61,86% diện tích đất nông nghiệp, trong đó đất trồng lúa chiếm 42,3%, cây hàng năm khác 47,2%, cây lâu năm 10,5%. Diện tích này tăng khoảng 640 ha so với năm 2015.

2. Tiêu chí đánh giá sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững là gì?
   Tiêu chí gồm hiệu quả kinh tế (giá trị sản xuất, giá trị gia tăng, hiệu quả đầu tư), hiệu quả xã hội (tỷ lệ sản phẩm tiêu thụ, giá trị ngày công lao động, sự chấp nhận của người dân) và hiệu quả môi trường (duy trì độ phì đất, đa dạng hóa cây trồng, tỷ lệ che phủ đất).

3. Những khó khăn chính trong sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại Tư Nghĩa?
   Khó khăn gồm đất manh mún, năng suất thấp, bón phân không hợp lý gây ô nhiễm và suy thoái đất, ảnh hưởng của thiên tai như bão, lũ lụt, hạn hán, hệ thống thủy lợi chưa đồng bộ và thiếu vốn duy tu.

4. Giải pháp nào được đề xuất để nâng cao hiệu quả sử dụng đất?
   Chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng bền vững, áp dụng kỹ thuật canh tác hợp lý, nâng cấp hệ thống thủy lợi, phát triển mô hình sản xuất đa dạng sinh học như VAC, nông lâm kết hợp.

5. Ai nên sử dụng kết quả nghiên cứu này?
   Cán bộ quản lý nhà nước, nhà nghiên cứu, nông dân, tổ chức nông nghiệp và doanh nghiệp đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp có thể sử dụng để xây dựng chính sách, áp dụng kỹ thuật và phát triển sản xuất bền vững.

Kết luận

• Đã đánh giá chi tiết hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Tư Nghĩa với diện tích gần 9.860 ha, tăng 6,9% so với năm 2015.
• Xác định các loại và kiểu sử dụng đất bền vững dựa trên ba tiêu chí kinh tế, xã hội và môi trường, trong đó đất trồng lúa 2 vụ và cây lâu năm có hiệu quả cao nhất.
• Phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và hạ tầng kỹ thuật ảnh hưởng đến sử dụng đất, nhận diện thuận lợi và khó khăn trong phát triển nông nghiệp bền vững.
• Đề xuất các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng, áp dụng kỹ thuật canh tác hợp lý, nâng cấp thủy lợi và phát triển mô hình sản xuất đa dạng sinh học nhằm nâng cao hiệu quả và tính bền vững.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo gồm triển khai mô hình thử nghiệm, đào tạo nông dân, tăng cường quản lý và giám sát sử dụng đất, đồng thời kêu gọi đầu tư phát triển hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp bền vững.

Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng cho việc phát triển sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững tại huyện Tư Nghĩa, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và bảo vệ môi trường, hướng tới phát triển nông nghiệp hiện đại, bền vững trong giai đoạn tới. Đề nghị các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng nông dân cùng phối hợp thực hiện các khuyến nghị để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận về sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững 1. Một số khái niệm liên quan về đất và sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 1. Những khái niệm chung Theo Đô-cu-trai-ep (1886), đất là một thể tự nhiên được hình thành do tác động tổng hợp của 5 yếu tố: khí hậu, sinh vật, đá mẹ, địa hình và tuổi địa phương (dẫn theo Cao Liêm và cs, 1975).

Theo Wiliam, đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng sản xuất ra những sản phẩm của cây trồng. Cũng theo Wiliam, độ phì của đất là khả năng cung cấp cho cây trồng nước, thức ăn, khoáng chất và các yếu tố cần thiết khác (như không khí, nhiệt độ.) để cây trồng sinh trưởng và phát triển bình thường (dẫn theo Ngô Đức Cát, 2000). Theo FAO (1976), đất đai được nhìn nhận là một nhân tố sinh thái. Với khái niệm này, đất đai bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất.

Đất theo nghĩa đất đai bao gồm: khí hậu, dáng đất, địa hình địa mạo, thổ nhưỡng, thuỷ văn, thảm thực vật tự nhiên bao gồm cả rừng, cỏ dại trên đồng ruộng, động vật tự nhiên, những biến đổi của đất do các hoạt động của con người. Tại Hội nghị quốc tế về Môi trường ở Rio de Janerio, Brazil năm 1992, đất đai được hiểu theo nghĩa rộng, đất đai là “diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm tất cả các cấu thành của môi trường sinh thái trên và dưới bề mặt đất, bao gồm: khí hậu bề mặt, thổ nhưỡng, dạng địa hình, mặt nước (hồ, sông, suối, đầm lầy), các lớp trầm tích sát bề mặt, cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật và động vật, trạng thái định cư của con người, những kết quả của con người trong quá khứ và hiện tại để lại (san nền, hồ chứa nước, hay hệ thống thoát nước, đường xá, nhà cửa (FAO, 1993). Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009), Bộ Khoa học và Công nghệ (2012), Nguyễn Ngọc Nông (2014), Đất đai được hiểu là một vùng đất có ranh giới, vị trí, diện tích cụ thể có các thuộc tính tương đối ổn định Luan van 4 hoặc thay đổi như: thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình, địa mạo, địa chất, thuỷ văn… và hoạt động sản xuất của con người. - Hệ thống sử dụng đất: Hệ thống sử dụng đất là một loại sử dụng đất cụ thể thực hiện trên một đơn vị đất đai và liên quan đến đầu tư, thu nhập và khả năng cải tạo (FAO, 1983).

- Loại sử dụng đất và kiểu sử dụng đất đai (Land Use Type - LUT): Loại sử dụng đất đai là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng với những phương thức quản lý sản xuất trong các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và kỹ thuật được xác định (Đào Châu Thu và Nguyễn Khang, 2002): Các thuộc tính loại sử dụng đất bao gồm quy trình sản xuất, các đặc tính về quản lý đất đai như kỹ thuật canh tác, sức kéo trong làm đất, đầu tư kỹ thuật và các đặc tính về kinh tế - xã hội như định hướng thị trường, vốn, lao động, vấn đề sở hữu đất đai. Có thể liệt kê một số loại sử dụng đất đai trong nông nghiệp khá phổ biến hiện nay như: chuyên trồng lúa; chuyên trồng màu; lúa - màu; trồng cây lâu năm; đất đồng cỏ; đất lâm nghiệp; nuôi trồng thuỷ sản. Luật Đất đai năm 2013 “Đất là tài sản quốc gia, là tư liệu sản xuất chủ yếu, là đối tượng lao động đồng thời cũng là sản phẩm lao động. Đất còn là vật mang các hệ sinh thái tự nhiên và các hệ sinh thái canh tác, đất là mặt bằng để phát triển nền kinh tế quốc dân” (Quốc hội nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, 2013).

Chức năng của đất đai Theo FAO (1993), đất đai có các chức năng chức năng chủ yếu sau: sản xuất, điều chỉnh khí hậu, cân bằng điều chỉnh sinh thái, duy trì nguồn nước và cung cấp nước, dự trữ khoáng sản; không gian sự sống; bảo tồn, lịch sử; vật mang sự sống; phân dị lãnh thổ. + Chức năng sản xuất: cung cấp lương thực, thực phẩm chăn nuôi, sợi, dầu, gỗ và các vật liệu sinh vật sống khác cho con người sử dụng, một cách trực tiếp hay gián tiếp, thông qua các vật nuôi, nuôi trồng thủy sản và đánh bắt thủy sản. + Chức năng về môi trường sống: Đất đai là nền tảng của đa dạng hóa sinh vật trong đất thông qua việc cung cấp môi trường sống cho sinh vật và nơi dự trữ nguồn gen cho thực vật, động vật, và vi sinh vật, ở trên và bên dưới mặt đất. Luan van 5 + Chức năng điều hòa khí hậu: Đất đai và sử dụng đất đai là nguồn và nơi chứa khí ga từ nhà kính hay hình thành một một sự cân bằng năng lượng toàn cầu giữa phản chiếu, hấp thu hay chuyển đổi năng lượng bức xạ mặt trời và của chu kỳ thủy văn của toàn cầu.

+ Chức năng nước: Đất đai điều hòa sự tồn trữ và lưu thông của nguồn tài nguyên nước mặt và nước ngầm, và những ảnh hưởng chất lượng của nước. + Chức năng tồn trữ: Đất đai là kho chứa các vật liệu và chất khoáng thô cho việc sử dụng của con người. + Chức năng kiểm soát chất thải và ô nhiễm: Đất đai có khả năng hấp thụ, lọc, đệm và chuyển đổi những thành phần nguy hại. + Chức năng không gian sống: Đất đai cung cấp nền tảng tự nhiên cho việc xây dựng khu dân cư, nhà máy cơ sở hạ tầng và những hoạt động xã hội khác như thể thao, nghỉ ngơi… + Chức năng bảo tồn di tích lịch sử: Đất đai còn là nơi chứa đựng và bảo vệ các chứng tích lịch sử văn hóa của loài người, và nguồn thông tin về các điều kiện khí hậu và những sử dụng đất đai trong quá khứ.

+ Chức năng nối liền không gian: Đất đai cung cấp không gian cho sự vận chuyển của con người, đầu tư vào sản xuất, và cho sự di chuyển của thực vật, động vật giữa những vùng riêng biệt của hệ sinh thái tự nhiên. Sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững và tiêu chí đánh giá sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững. Khái niệm về phát triển bền vững Từ những năm 70 của Thế kỷ 20 vấn đề phát triển bền vững đã được quan tâm, năm 1984, Liên hợp quốc thành lập “Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển (WCED). Đến năm 1987, WCED đã đưa ra khái niệm: Phát triển bền vững (PTBV) là sự phát triển vừa đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại nhưng không làm phương hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.

Tại Việt Nam cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đưa ra những khái niệm cụ thể cho riêng lĩnh vực nghiên cứu của mình, theo Nguyễn Xuân Quát (1996), bền vững trong sản xuất nông nghiệp chủ yếu dựa trên cơ sở Luan van 6 sử dụng đất đai phải duy trì được tính đa dạng và khả năng sinh lợi của các nguồn tài nguyên cho hiện tại và tương lai. Năm 1992, trong Hội nghị thượng đỉnh về Trái đất tại Rio-de-Janero(Braxin) do Liên hợp quốc triệu tập và đã đưa ra tuyên bố RIO - 92 về môi trường và phát triển, đề ra Chương trình nghị sự 21 để từng quốc gia và toàn thể cộng đồng quốc tế xây dựng chương trình hành động nhằm giảm thiểu tác động của các hoạt động phát triển đến môi trường. Tại Hội nghị về phát triển bền vững (2002), Hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua bản tuyên bố “Johannesburg”. Trong bản tuyên bố này đã nêu, phát triển bền vững là có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa 3 mặt của sự phát triển gồm: phát triển kinh tế (nhất là tăng trưởng kinh tế), phát triển xã hội (nhất là thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, xóa đói giảm nghèo và giải quyết việc làm) và bảo vệ môi trường (nhất là xử lý, khắc phục ô nhiễm, phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường; phòng chống cháy và chặt phá rừng; khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao chất lượng môi trường sống).

Theo Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp (2008), Việt Nam đã phê chuẩn Chương trình nghị sự 21 theo Quyết định số 1032/QĐ-TTg ngày 27 tháng 9 năm 2005 về việc thành lập Hội đồng Phát triển bền vững quốc gia. Theo đó nhiều Văn kiện của Đảng Công sản Việt Nam đã thể hiện chủ trương nhất quán. Năm 2001, tại Đại hội Đảng lần thứ IX (2001), Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001 - 2010 khẳng định quan điểm phát triển đất nước là “Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường”. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X (2006) đã nêu ra những bài học kinh nghiệm “Phát triển nhanh và bền vững” trong đó đề cập đến bảo vệ và cải thiện môi trường.

Văn kiện Đại hội lần thứ XI của Đảng, quan điểm thứ nhất trong “Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020” có nêu “Phát triển nhanh gắn liền với phát triển bền vững, phát triển bền vững là yêu cầu xuyên suốt trong Chiến lược”. Đảng ta nhấn mạnh tới phát triển bền vững, là cơ sở cho phát triển nhanh, chủ động đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chú trọng phát triển theo chiều Luan van 7 sâu… (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011). Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI thảo luận, thống nhất và đã xác định mục tiêu tổng quát, đến năm 2020. Việt Nam có bước chuyển biến cơ bản trong khai thác, sử dụng tài nguyên theo hướng hợp lý, hiệu quả và bền vững.

Các tiêu chí đánh giá tính bền vững của sử dụng đất SXNN Theo Smyth và Dumanski (1993) sử dụng đất bền vững được xác định theo 5 nguyên tắc: - Duy trì và nâng cao các hoạt động sản xuất (năng suất). - Giảm mức độ rủi ro đối với sản xuất (an toàn). - Bảo vệ tiềm năng của các nguồn tài nguyên tự nhiên, chống lại sự thoái hoá chất lượng đất và nước (bảo vệ). - Khả thi về mặt kinh tế (tính khả thi).

- Được xã hội chấp nhận (sự chấp nhận). Các nguyên tắc này cần được xem xét trong quá trình phân tích, đánh giá hiện trạng sử dụng đất có bền vững hay không để đề xuất phát triển.