Đánh giá tính đa dạng sinh học nguồn tài nguyên cây thuốc của Vườn Quốc gia Ba Vì

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay đánh giá tính đa dạng sinh học nguồn tài nguyên cây thuốc của vườn quốc gia ba vì hà tây làm cơ, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Người hướng dẫn: GS. Kh Nguyễn Nghĩa Thần
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá đa dạng sinh học cây thuốc tại Vườn Quốc gia Ba Vì
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: Tăng quan nghiên cứu cây thuốc
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá đa dạng sinh học cây thuốc tại Vườn Quốc gia Ba Vì

Vườn Quốc gia Ba Vì là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài cây thuốc quý hiếm. Việc đánh giá đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn góp phần vào nghiên cứu và phát triển y học cổ truyền. Theo thống kê, Vườn Quốc gia Ba Vì có khoảng 1.500 loài thực vật, trong đó có nhiều loài được sử dụng làm thuốc chữa bệnh.

1.1. Đặc điểm sinh thái của Vườn Quốc gia Ba Vì

Vườn Quốc gia Ba Vì có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Nơi đây có khí hậu ôn đới, độ ẩm cao, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật. Hệ thực vật tại đây bao gồm các loài cây gỗ lớn, cây bụi và thảm thực vật dưới tán rừng.

1.2. Vai trò của cây thuốc trong đời sống người dân

Cây thuốc không chỉ là nguồn dược liệu quý giá mà còn là phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân địa phương. Nhiều loài cây thuốc được sử dụng trong các bài thuốc dân gian, giúp chữa trị nhiều loại bệnh tật, từ đơn giản đến phức tạp.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học cây thuốc tại Ba Vì

Mặc dù Vườn Quốc gia Ba Vì có đa dạng sinh học phong phú, nhưng việc bảo tồn các loài cây thuốc đang gặp nhiều thách thức. Sự phát triển của đô thị hóa, khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật quý hiếm. Việc đánh giá đa dạng sinh học là cần thiết để xác định các loài đang bị đe dọa và tìm ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Tác động của đô thị hóa đến đa dạng sinh học

Đô thị hóa nhanh chóng đã dẫn đến việc thu hẹp diện tích rừng và làm giảm số lượng các loài thực vật. Nhiều loài cây thuốc quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến cây thuốc

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của các loài cây thuốc. Nhiều loài có thể không thích nghi kịp thời với những thay đổi này, dẫn đến sự suy giảm số lượng.

III. Phương pháp nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học cây thuốc

Để thực hiện đánh giá đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Ba Vì, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hiện trường, thu thập mẫu cây thuốc và phân tích dữ liệu sinh học. Việc sử dụng công nghệ hiện đại như GIS và phân tích gen cũng giúp nâng cao độ chính xác trong việc xác định các loài thực vật.

3.1. Khảo sát hiện trường và thu thập mẫu

Khảo sát hiện trường là bước đầu tiên trong quá trình nghiên cứu. Các nhà khoa học tiến hành thu thập mẫu cây thuốc, ghi chép thông tin về vị trí, môi trường sống và đặc điểm sinh học của từng loài.

3.2. Phân tích dữ liệu sinh học

Sau khi thu thập mẫu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích dữ liệu sinh học để xác định sự đa dạng và phân bố của các loài cây thuốc. Phân tích gen cũng được thực hiện để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loài.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả từ nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Ba Vì đã chỉ ra rằng nơi đây có nhiều loài cây thuốc quý hiếm, trong đó nhiều loài có giá trị dược liệu cao. Những phát hiện này không chỉ góp phần vào việc bảo tồn mà còn mở ra cơ hội cho việc phát triển các sản phẩm từ thiên nhiên, phục vụ cho y học và chăm sóc sức khỏe.

4.1. Các loài cây thuốc quý hiếm được phát hiện

Nghiên cứu đã phát hiện ra nhiều loài cây thuốc quý hiếm như Hoa tiễn (Asarum grabrum Merr.) và Bát giác liên (Podophyllum tonkinense Gagnep.). Những loài này không chỉ có giá trị dược liệu mà còn có tiềm năng trong nghiên cứu y học.

4.2. Ứng dụng trong y học cổ truyền

Các loài cây thuốc được phát hiện có thể được ứng dụng trong y học cổ truyền, giúp chữa trị nhiều loại bệnh. Việc phát triển các sản phẩm từ cây thuốc sẽ góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng và bảo tồn văn hóa y học truyền thống.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn đa dạng sinh học

Việc đánh giá đa dạng sinh học cây thuốc tại Vườn Quốc gia Ba Vì là một bước quan trọng trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững. Cần có các chính sách và biện pháp cụ thể để bảo vệ các loài cây thuốc quý hiếm, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc phát triển bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế.

5.1. Chính sách bảo tồn và phát triển bền vững

Cần xây dựng các chính sách bảo tồn hiệu quả, kết hợp với phát triển kinh tế địa phương. Việc này không chỉ bảo vệ được đa dạng sinh học mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho người dân.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị cây thuốc

Giáo dục và nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây thuốc và đa dạng sinh học là rất cần thiết. Các chương trình truyền thông có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 80% dân số tại các quốc gia đang phát triển, tương đương 3,5 đến 4 tỷ người, đang phụ thuộc chủ yếu vào nền y học cổ truyền để chăm sóc sức khỏe ban đầu. Tại Việt Nam, trong tổng số hơn 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, giới khoa học đã ghi nhận khoảng 3.800 loài có công dụng làm thuốc. Tuy nhiên, áp lực gia tăng dân số cùng tình trạng khai thác thương mại quá mức đã khiến 138 loài cây thuốc đứng trước nguy cơ đe dọa tuyệt chủng, trong đó 102 loài đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam.

Trước thực trạng đó, đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm mục tiêu kiểm kê, giám định khoa học và đánh giá toàn diện tính đa dạng sinh học của nguồn tài nguyên cây thuốc tại Vườn quốc gia Ba Vì. Công trình tập trung phân tích sâu cấu trúc phân loại học, dạng sống sinh thái, môi trường phân bố, bộ phận sử dụng và tri thức bản địa của cộng đồng dân cư địa phương.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn 2004 đến 2006, tập trung trên diện tích tự nhiên 6.000 ha thuộc 7 xã miền núi của huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây (nay thuộc thành phố Hà Nội). Mặc dù khu vực này chỉ chiếm tỷ lệ diện tích khoảng 0,0021% so với cả nước, nhưng kết quả nghiên cứu đã chứng minh nơi đây lưu giữ tới 17,36% số loài và 51,47% số họ cây thuốc của toàn quốc. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn nguồn gen và định hướng khai thác lâm sản ngoài gỗ bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết Đa dạng sinh học và Bảo tồn quần xã thực vật theo quan điểm tiến hóa của Takhtajan kết hợp hệ thống phân loại học hiện đại của Brummitt ban hành năm 1992. Bên cạnh đó, luận văn ứng dụng sâu sắc lý thuyết Dân tộc thực vật học và Dân tộc dược học do Giáo sư Nguyễn Nghĩa Thìn chuẩn hóa, giúp gắn kết tri thức bản địa với phân loại học thực nghiệm.

Khung phân tích của đề tài vận hành xoay quanh 4 khái niệm cốt lõi:

• Đa dạng phân loại học thực vật bậc cao có mạch.
• Cấu trúc dạng sống sinh thái học theo thang phân loại thích nghi sinh cảnh.
• Bảo tồn nguyên vị (In-situ) tại các sinh cảnh rừng tự nhiên.
• Bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) thông qua nhân giống nhân tạo tại vườn thực vật và nương vườn hộ gia đình.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ nguồn tư liệu thứ cấp kế thừa có chọn lọc qua các công trình nghiên cứu dược liệu giai đoạn 1962 đến 2003 của Đỗ Tất Lợi, Võ Văn Chi, Trần Văn Ơn, kết hợp chặt chẽ với dữ liệu sơ cấp thu thập từ thực địa.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, đề tài thực hiện điều tra xã hội học thông qua phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phỏng vấn sâu 100% các ông lang, bà mế và các hộ gia đình hành nghề bốc thuốc gia truyền tại 7 xã vùng đệm (gồm Vân Hòa, Yên Bài, Tản Lĩnh, Ba Trại, Ba Vì, Minh Quang, Khánh Thượng). Đáng chú ý, cộng đồng người Dao tại 3 thôn Hợp Nhất, Sổ và Yên Sơn với hơn 90% số hộ có kinh nghiệm làm thuốc được khảo sát toàn diện.

Trên thực địa, tác giả thiết lập các tuyến điều tra cắt ngang qua các đai cao từ 100 mét đến 1.227 mét (đỉnh Vua) nhằm thu thập mẫu tiêu bản đại diện cho mọi dạng sinh cảnh. Phương pháp định danh hình thái so sánh kết hợp tra cứu mẫu chuẩn tại Bảo tàng Đại học Quốc gia Hà Nội (HNU) và đối chiếu tài liệu Thực vật chí Việt Nam được lựa chọn nhằm đảm bảo tính chuẩn xác tuyệt đối của danh mục. Đánh giá mức độ nguy cấp được căn cứ theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ, Sách đỏ Việt Nam và tiêu chuẩn của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Toàn bộ quá trình xử lý mẫu vật và số liệu được hoàn thành trong mốc thời gian từ năm 2004 đến 2006.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã thống kê và lập danh mục chính xác 668 loài thực vật làm thuốc thuộc 441 chi, 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Vườn quốc gia Ba Vì. Cấu trúc phân loại thể hiện sự vượt trội của ngành Hạt kín với 140 họ (chiếm 88,61%), 421 chi (chiếm 96,83%) và 644 loài (chiếm 96,40% tổng số loài). Trong đó, lớp Hai lá mầm giữ vai trò chủ đạo với 551 loài (chiếm 85,56% số loài của ngành Hạt kín), trong khi lớp Một lá mầm sở hữu 93 loài (chiếm 14,44%). Bốn ngành còn lại chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ khoảng 3,60% tổng số loài, bao gồm Dương xỉ (14 loài, chiếm 2,10%), Hạt trần (7 loài, chiếm 1,05%), Thông đất (2 loài, chiếm 0,30%) và Cỏ tháp bút (1 loài, chiếm 0,15%).

Thứ hai, tính đa dạng tập trung thể hiện rõ ở 10 họ thực vật có số lượng loài lớn nhất (từ 15 loài trở lên/họ), quy tụ 231 loài, chiếm 34,58% tổng số loài cây thuốc toàn khu vực. Dẫn đầu là họ Thầu dầu với 38 loài (chiếm 8,96% số loài của họ này trên cả nước), tiếp theo là họ Cúc với 35 loài (chiếm 10,77%), họ Cà phê với 26 loài (chiếm 6,50%), họ Dâu tằm với 24 loài (chiếm 20,34%) và họ Đậu với 23 loài (chiếm 4,89%). Ở cấp độ chi, có 22 chi sở hữu từ 4 loài trở lên (tổng cộng 118 loài, chiếm 17,66% tổng số loài toàn hệ), trong đó chi Ficus đứng đầu với 16 loài, chi Ardisia có 9 loài và chi Cinnamomum có 7 loài.

Thứ ba, cấu trúc dạng sống của cây thuốc Ba Vì rất phong phú: nhóm cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 196 loài (chiếm 29,34%), kế tiếp là cây thân gỗ với 169 loài (chiếm 25,30%), cây bụi có 164 loài (chiếm 24,55%), dây leo có 120 loài (chiếm 17,96%) và thực vật phụ sinh có 19 loài (chiếm 2,84%). Về sinh cảnh phân bố, có 375 loài (chiếm 56,14%) sinh trưởng ở môi trường rừng núi tự nhiên, 244 loài (chiếm 36,53%) ghi nhận tại vườn nhà và nương rẫy, 157 loài (chiếm 23,50%) phân bố ở đồi hoang và 49 loài (chiếm 7,34%) sống ven khe suối. Về bộ phận sử dụng, có 298 loài (chiếm 44,61%) chỉ khai thác 1 bộ phận, 212 loài (chiếm 31,74%) dùng 2 bộ phận, 23 loài (chiếm 3,44%) dùng từ 3 bộ phận trở lên và có tới 135 loài (chiếm 20,21%) bị khai thác toàn bộ cây.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng vượt trội của hệ cây thuốc tại Ba Vì xuất phát trực tiếp từ các đặc trưng địa hình và vi khí hậu đặc thù. Độ dốc sườn núi bình quân từ 25 đến 35 độ, kết hợp cùng lượng mưa dồi dào từ 130 đến 150 ngày mỗi năm và độ ẩm không khí duy trì ở mức 92% quanh năm tại đai cao trên 1.000 mét đã tạo môi trường sống tối ưu cho các loài cây ưa ẩm dưới tán rừng già, tiêu biểu như Hoa tiên, Bát giác liên, Râu hùm hoa tía và Bảy lá một hoa.

So với công trình nghiên cứu trước đây của Nguyễn Nghĩa Thìn năm 1998 (chỉ ghi nhận 274 loài của người Dao) hay luận án của Trần Văn Ơn năm 2003 (thống kê 503 loài), kết quả 668 loài của luận văn này đã mở rộng đáng kể bức tranh đa dạng sinh học cây thuốc khi tổng hợp đầy đủ tri thức sử dụng của cả 3 cộng đồng dân tộc Kinh, Mường và Dao.

Các dữ liệu nghiên cứu về cơ cấu dạng sống (thân thảo 29,34%, thân gỗ 25,30%) và tỷ lệ taxon giữa các ngành có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ tròn và bảng phân tích tần số tương đối, giúp các nhà quản lý dễ dàng so sánh tỷ trọng giữa các sinh cảnh. Kết quả thảo luận cũng đặt ra hồi chuông cảnh báo lớn: việc 20,21% số loài bị thu hái toàn bộ cây (cả thân, lá, rễ) kết hợp với thực tế 40% dân số xã Ba Vì sống phụ thuộc vào nghề bán dược liệu đang tạo ra sức ép khai thác tận diệt đối với các loài thuốc quý trong tự nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc:

Thứ nhất, thiết lập khu bảo vệ nghiêm ngặt và khoanh nuôi nguyên vị (In-situ) đối với 30 loài cây thuốc có giá trị bảo tồn ưu tiên cao (như Hoa tiên, Bát giác liên, Rù rì bãi, Bình vôi, Hoàng liên chân gà). Mục tiêu đặt ra là giảm thiểu 50% các vụ vi phạm khai thác dược liệu trái phép trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt giai đoạn 2006 đến 2010. Đơn vị chủ trì thực hiện là Ban Quản lý Vườn quốc gia Ba Vì phối hợp chặt chẽ với Hạt Kiểm lâm địa phương.

Thứ hai, xây dựng hệ thống 3 vườn ươm bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) với tổng quy mô 5 ha tại các trạm nghiên cứu lâm sinh, đẩy mạnh ứng dụng kỹ thuật nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom. Chỉ tiêu đến năm 2008 phải nhân giống và thuần hóa thành công tối thiểu 18 loài dược liệu nguy cấp để cung cấp nguồn cây giống chất lượng cao cho cộng đồng. Chủ thể chịu trách nhiệm là Trung tâm Khoa học Kỹ thuật Nghĩa Đô kết hợp cùng Trung tâm Dịch vụ Du lịch Sinh thái và Giáo dục Môi trường.

Thứ ba, triển khai mô hình trồng trọt dược liệu bản địa dưới tán rừng và phát triển kinh tế vườn đồi đối với 244 loài cây thuốc phù hợp sinh cảnh vườn nhà cho 100% hộ dân tại 3 thôn người Dao (Hợp Nhất, Sổ, Yên Sơn). Mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập từ nguồn dược liệu gây trồng lên 25% đến 30% trong tổng thu nhập hộ gia đình vào năm 2010. Cơ quan thực hiện gồm Ủy ban nhân dân huyện Ba Vì, Trạm Khuyến nông huyện và Hội Đông y cơ sở.

Thứ tư, biên soạn và ban hành Bộ cẩm nang quy trình kỹ thuật thu hái bền vững cho 668 loài cây thuốc, tổ chức tối thiểu 12 khóa tập huấn chuyên môn cho hơn 2.000 lượt người dân tham gia nghề thuốc trong thời gian 18 tháng. Hướng dẫn người dân chuyển đổi phương thức từ nhổ cả cây, đào tận gốc sang thu hái luân phiên thân, lá và chừa lại gốc tái sinh. Đơn vị chủ trì là Trường Đại học Lâm nghiệp phối hợp với Vụ Khoa học Công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tài liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính sau đây:

Thứ nhất, Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng về 668 loài và bản đồ sinh cảnh 4 đai phân bố, giúp xây dựng phương án tuần tra bảo vệ tài nguyên rừng và phát hiện kịp thời các hành vi khai thác dược liệu trái phép.

Thứ tư, các nhà khoa học, dược sĩ và viện nghiên cứu dược liệu: Cung cấp danh lục chuẩn hóa 158 họ thực vật cùng kinh nghiệm sử dụng bộ phận cây thuốc bản địa, làm cơ sở dữ liệu đầu vào cho các nghiên cứu chiết xuất hoạt chất, phân lập hợp chất tự nhiên và thử nghiệm lâm sàng tân dược.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Thực vật học và Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp khung phương pháp luận điều tra dân tộc thực vật học chuẩn mực, quy trình xử lý tiêu bản thực địa theo hệ thống Brummitt và mô hình phân tích sinh thái quần thể.

Thứ hai, các hợp tác xã y học cổ truyền và doanh nghiệp sản xuất đông dược: Nắm bắt danh mục 244 loài cây thuốc vườn nhà và kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng đối với 18 loài nguy cấp để phát triển vùng trồng nguyên liệu sạch đạt tiêu chuẩn chất lượng.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu đã ghi nhận được bao nhiêu loài cây thuốc tại Vườn quốc gia Ba Vì? Luận văn đã thống kê và giám định được 668 loài cây thuốc thuộc 441 chi, 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Số lượng này chiếm tới 17,36% tổng số loài cây thuốc được ghi nhận trên toàn lãnh thổ Việt Nam.

Dạng sống nào của cây thuốc chiếm tỷ lệ lớn nhất trong khu vực nghiên cứu? Nhóm cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 196 loài (chiếm 29,34%), tiếp theo là cây thân gỗ với 169 loài (chiếm 25,30%) và cây bụi với 164 loài (chiếm 24,55%). Các loài thân thảo phân bố rộng khắp từ dưới tán rừng đến trảng cỏ và vườn nhà.

Đồng bào dân tộc bản địa tại Ba Vì khai thác và sử dụng cây thuốc như thế nào? Cộng đồng người Dao tại xã Ba Vì có hơn 90% số hộ biết sử dụng cây thuốc chữa bệnh và 40% dân số sống bằng nghề bán dược liệu. Họ có tri thức gia truyền chữa trị 29 nhóm bệnh khác nhau, sử dụng đa dạng các bộ phận từ thân, lá đến vỏ và rễ củ.

Vì sao việc khai thác cây thuốc tại Ba Vì đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng? Nguyên nhân chủ yếu do 20,21% số loài cây thuốc bị người dân thu hái toàn bộ cả cây và rễ, làm mất khả năng tái sinh tự nhiên. Bên cạnh đó, sức ép mưu sinh và tập quán thu hái tự do đã đẩy nhiều loài dược liệu quý vào tình trạng cạn kiệt.

Những loài dược liệu quý hiếm nào tại Ba Vì cần được ưu tiên bảo tồn khẩn cấp? Các loài cây thuốc có giá trị cao và đang bị đe dọa nghiêm trọng gồm Hoa tiên, Bát giác liên, Bảy lá một hoa, Râu hùm hoa tía, Rù rì bãi, Xạ đen và Bình vôi. Đây là những loài được xếp hạng ưu tiên bảo tồn nguyên vị và nhân giống chuyển vị.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập danh lục khoa học chuẩn hóa gồm 668 loài cây thuốc thuộc 441 chi, 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Vườn quốc gia Ba Vì, khẳng định vị thế trung tâm đa dạng sinh học dược liệu lớn của miền Bắc.
• Cấu trúc phân loại học ghi nhận sự vượt trội của ngành Hạt kín với 644 loài (chiếm 96,40%), trong đó 10 họ thực vật tiêu biểu quy tụ tới 34,58% tổng số loài của toàn hệ thực vật làm thuốc.
• Nghiên cứu đã làm rõ cấu trúc sinh thái với 29,34% cây thân thảo, 56,14% loài phân bố trong sinh cảnh rừng núi và phản ánh chi tiết tri thức sử dụng thuốc dân gian của 3 cộng đồng dân tộc Kinh, Mường, Dao.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp bảo tồn nguyên vị, chuyển vị, phát triển nương vườn gia đình và quy chuẩn hóa kỹ thuật thu hái mở ra hướng đi bền vững cho giai đoạn 2006 đến 2010.
• Đây là công trình nền tảng thúc đẩy các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp cùng hợp tác triển khai vùng trồng dược liệu sạch, vừa bảo tồn nguồn gen quý vừa nâng cao sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ---------------------------------- Vò v¨n s¬n §¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña V­ên quèc gia Ba v× - Hµ t©y lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng Chuyªn nghµnh l©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ t©y – 2006 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ------------------------------ Vò v¨n s¬n §¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña V­ên quèc gia Ba v× - Hµ t©y lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng Chuyªn nghµnh l©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn: GS.Kh NguyÔn NghÜa Th×n Hµ t©y – 2006 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 Lêi më ®Çu N­íc ta cã nguån tµi nguyªn rÊt phong phó lµ rõng vµ ®Êt rõng, chiÕm 3/4 diÖn tÝch cña c¶ n­íc. Nguån tµi nguyªn nµy hiÖn nay cã kho¶ng 11.000 ha víi ®é che phñ t­¬ng øng 35,8 %, trong ®ã cã gÇn 10 triÖu ha rõng tù nhiªn lµ n¬i cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao [18]. ViÖt Nam ®­îc xem nh­ mét ®iÓm nãng vÒ ®a d¹ng sinh häc, ®­îc xÕp lµ mét trong 16 n­íc cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao nhÊt thÕ giíi. Chóng ta cã kho¶ng 10% trong tæng sè tÊt c¶ c¸c loµi sinh vËt ®­îc biÕt ®Õn trªn thÕ giíi.

Sù giµu cã ®a d¹ng sinh häc cña ViÖt Nam ®­îc thÓ hiÖn víi kh¸m ph¸ gÇn ®©y nhÊt vÒ mét sè loµi thó lín ch­a tõng ®­îc biÕt ®Õn tr­íc ®©y nh­ Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), Mang lín (Megamuntiacus vuquangensis), Mang tr­êng s¬n (Caninmunticacus truongsonensis), Mang Pï ho¹t (Muntiacus puhoatensis) ®· ®­îc c¸c nhµ khoa häc miªu t¶. Nh÷ng bøc ¶nh vÒ Tª gi¸c ViÖt Nam ®­îc chôp gÇn ®©y ë V­ên quèc gia C¸t Tiªn minh chøng sù tån t¹i cña quÇn thÓ quÝ hiÕm nµy. Nguån tµi nguyªn rõng cña n­íc ta cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc rÊt lín. HiÖn nay cã kho¶ng 12.000 loµi thùc vËt cã m¹ch vµ 7.000 loµi ®éng vËt ®· ®­îc ghi nhËn ë ViÖt Nam.

TÝnh ®Õn n¨m 1995 ®· thèng kª ®­îc 275 loµi thó, 828 loµi chim, 180 loµi bß s¸t, 80 loµi Õch nh¸i, 547 loµi c¸ n­íc ngät, 2.033 loµi c¸ biÓn vµ kho¶ng 12. Møc ®é ®Æc h÷u cña hÖ ®éng vËt rÊt cao cã 78 loµi phô thó, h¬n 100 loµi vµ loµi phô chim, 7 loµi linh tr­ëng vµ 11 loµi chim lµ ®Æc h÷u hÑp cña ViÖt Nam. Rõng ViÖt Nam cßn cã nhiÒu ®éng vËt quý hiÕm nh­ Voi, Tª gi¸c, Bß rõng, Tr©u rõng, Hæ, B¸o, Voäc mòi hÕch, Voäc quÇn ®ïi tr¾ng, SÕu cæ trôi, TrÜ [18]. Nguån tµi nguyªn thùc vËt rÊt phong phó vµ ®a d¹ng vÒ gi¸ trÞ sö dông.000 loµi thùc vËt th× trong ®ã h¬n 2.300 loµi ®· ®­îc sö dông lµm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 l­¬ng thùc, thùc phÈm, thuèc ch÷a bÖnh, lÊy gç, lÊy tinh dÇu, vµ lµm vËt liÖu x©y dùng.

TÝnh ®Æc h÷u cña thùc vËt ViÖt Nam rÊt cao, cã Ýt nhÊt 20% sè loµi ®Æc h÷u. Tuy kh«ng cã hä nµo ®Æc h÷u nh­ng cã tíi 1% sè chi thùc vËt ®Æc h÷u [54]. Cã rÊt nhiÒu loµi thùc vËt cã gi¸ trÞ quý hiÕm vµ kinh tÕ cao cã ë n­íc ta nh­: Gâ ®á (Afzelia xylocarpa), Gô mËt (Sindora siamensis), Hoµng liªn ch©n gµ (Coptis chinensis), Ba kÝch (Morinda officinalis), Hoµng ®µn (Cupressus tubelosa), CÈm lai (Dalbergia bariaensis) [18]. TÝnh ®a d¹ng sinh häc cña n­íc ta ®ang ngµy cµng bÞ mai mét.

Nh÷ng n¨m gÇn ®©y diÖn tÝch rõng bÞ suy gi¶m lµm mÊt ®i m«i truêng sèng cña nhiÒu loµi ®éng thùc vËt. NhiÒu loµi bÞ suy gi¶m c¶ vÒ mÆt sè l­îng vµ chÊt l­îng. Mét sè loµi ®· vµ ®ang ë ng­ìng cöa sù tuyÖt chñng mµ nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do s¨n b¾n qu¸ møc, do sinh c¶nh bÞ tµn ph¸ mµ nguyªn nh©n s©u xa lµ do ¸p lùc d©n sè t¨ng lªn nhanh chãng vµ sù ph¸t triÓn nÒn c«ng nghiÖp ngµy cµng t¨ng. Nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña n­íc ta nãi riªng vµ thÕ giíi nãi chung còng ®ang ®øng tr­íc nguy c¬ suy gi¶m ®ã.

Theo b¸o c¸o cña Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi (WHO), ngµy nay cã cã kho¶ng 80% d©n sè ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn víi d©n sè kho¶ng 3,5 ®Õn 4 tØ ng­êi trªn thÕ giíi cã nhu cÇu ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu phô thuéc vµo nÒn Y häc cæ truyÒn. PhÇn lín trong sè ®ã phô thuéc vµo nguån d­îc liÖu hoÆc c¸c chÊt chiÕt suÊt tõ d­îc liÖu. Trªn thÕ giíi cã kho¶ng 35.000 loµi c©y cá ®­îc sö dông vµo môc ®Ých ch÷a bÖnh [85], [95]. N­íc ta víi hÖ thùc vËt ®a d¹ng phong phó mµ thiªn nhiªn ®· ban tÆng, nguån tµi nguyªn c©y thuèc chiÕm mét tû lÖ kh«ng nhá.

Chóng ta cã kho¶ng 3.800 loµi thùc vËt cã thÓ sö dông lµm thuèc [7]. Nguån tµi nguyªn nµy ®· vµ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 ®ang ®ãng gãp phÇn quan träng trong c«ng t¸c ch¨m sãc vµ b¶o vÖ søc kháe cña nh©n d©n. ViÖt Nam kh«ng chØ lµ n­íc cã ®iÒu kiÖn tù nhiªn mµ c¶ nÒn v¨n hãa còng rÊt ®a d¹ng, tri thøc sö dông c©y cá lµm thuèc cã tõ l©u ®êi. Tõ xa x­a «ng cha ta ®· biÕt sö dông c©y cá ®Ó lµm thuèc.

Trong thùc tÕ do sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ, do nhu cÇu cuéc sèng vµ viÖc nhËp khÈu trµn lan c¸c t©n d­îc t©y y. tri thøc sö dông c©y cá lµm thuèc ®ang ngµy cµng bÞ mai mét. Theo thèng kª cho thÊy cã 138 loµi thùc vËt lµm thuèc, thuéc 60 hä, thuéc 3 ngµnh thùc vËt bËc cao ®· ®­îc x¸c ®Þnh thuéc diÖn ®ang bÞ ®e däa tuyÖt chñng ë c¸c cÊp ®é kh¸c nhau (dùa trªn bé tiªu chuÈn ph©n h¹ng cò cña IUCN). Trong ®ã cã 23 loµi thuéc diÖn nguy cÊp (E), 21 loµi s¾p bÞ nguy cÊp (V), 53 loµi thuéc diÖn hiÕm (R), 36 loµi thuéc diÖn bÞ ®e däa (T) vµ 5 loµi ch­a biÕt ®Çy ®ñ (K).

Cã 102 loµi ®­îc qui ®Þnh trong S¸ch ®á ViÖt Nam (S§VN) [6], 60 loµi ®· ®­îc b¶o tån b»ng h×nh thøc exsitu t¹i c¸c VTV, v­ên c©y thuèc trong n­íc [7]. Nh­ vËy nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña chóng ta ®ang bÞ ®e däa, nhiÒu loµi ®ang ®øng tr­íc nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng. Trªn thùc tÕ chóng ta ®· cã nh÷ng biÖn ph¸p b¶o vÖ, nh­ng nh÷ng th«ng tin vÒ tÝnh ®a d¹ng cña nguån tµi nguyªn nµy cßn thiÕu hoÆc ch­a chÝnh x¸c. C¸c qu¸ tr×nh xÈy ra ë céng ®ång liªn quan ®Õn b¶o tån, ph¸t triÓn vµ sö dông c©y thuèc mét c¸ch bÒn v÷ng ch­a ®­îc quan t©m ®Çy ®ñ.

V­ên quèc gia Ba V× lµ mét trong nh÷ng V­ên thuéc Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT qu¶n lý. V­ên ®­îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh sè 17/H§BT cña Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr­ëng (nay lµ Thñ t­íng ChÝnh phñ) phª duyÖt luËn chøng kinh tÕ kü thuËt thµnh lËp V­ên cÊm quèc gia Ba V× ngµy 16.1991 vµ QuyÕt ®Þnh sè 407/H§BT ngµy 18.1991 cña Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr­ëng vÒ viÖc chuyÓn ®æi tªn Rõng cÊm quèc gia Ba V× thµnh V­ên quèc gia Ba V× víi tæng diÖn tÝch quy ho¹ch cò lµ 6. V­ên cã vÞ trÝ ®Þa lý LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 n»m ë phÝa T©y thñ ®« Hµ Néi, c¸ch trung t©m thµnh phè 45 km theo ®­êng chim bay, 60 km theo ®­êng L¸ng – Hßa l¹c vµ tØnh lé 87. V­ên cã täa ®é ®Þa lý Tõ 20055’ ®Õn 21007’ ®é VÜ B¾c, 105018’ ®Õn 105030’ ®é Kinh §«ng.

DiÖn tÝch V­ên n»m trªn ®Þa bµn c¸c huyÖn Ba V× tØnh Hµ T©y (phÇn diÖn tÝch cò) vµ c¸c huyÖn L­¬ng S¬n, Kú S¬n tØnh Hoµ B×nh (phÇn diÖn tÝch míi më réng). Theo qui ho¹ch míi më réng lµ 10.742,4 ha víi chøc n¨ng chÝnh cña V­ên lµ: B¶o tån nguyªn vÑn hÖ sinh th¸i hiÖn cßn; Trång míi, phôc håi c¸c nguån gen ®éng thùc vËt rõng quý hiÕm, c¸c ®Æc s¶n rõng vµ c¸c di tÝch v¨n ho¸ lÞch sö vµ c¶nh quan cña rõng; Tæ chøc nghiªn cøu thùc nghiÖm, nghiªn cøu khoa häc c¬ b¶n, gi¸o dôc h­íng nghiÖp vµ tham quan du lÞch [66]. Nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë V­ên rÊt ®a d¹ng vµ phong phó. ë ®©y cã rÊt nhiÒu loµi c©y thuèc quÝ hiÕm ®· ®­îc ghi trong s¸ch ®á ViÖt Nam, ®­îc ph¸p luËt b¶o vÖ nh­ Hoa tiªn (Asarum grabrum Merr.), B¸t gi¸c liªn (Podophyllum tonkinense Gagnep.), B¶y l¸ mét hoa (Paris chinensis Franch.

MÆc dï V­ên ®· cã nhiÒu biÖn ph¸p qu¶n lý vµ b¶o vÖ rõng nãi chung, song c¸c ¸p lùc ®èi víi nguån tµi nguyªn c©y thuèc vÉn rÊt m¹nh mÏ. ViÖc khai th¸c c©y thuèc lµ mét nghÒ truyÒn thèng cña ng­êi Dao, ng­êi M­êng, ng­êi Kinh ë ®Þa ph­¬ng ®Ó lµm thuèc vµ b¸n ®Ó m­u sinh. HiÖn t­îng chÆt ph¸, ®èt n­¬ng lµm rÉy g©y ch¸y rõng ®· lµm cho tÝnh ®a d¹ng nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë ®©y bÞ suy gi¶m. Cho ®Õn nay ®· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu c©y thuèc ë VQGBV nh­ng trªn thùc tÕ ch­a cã mét thu thËp hÖ thèng vµ ®¸nh gi¸ ®Çy ®ñ vÒ ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë ®©y.

§Æc biÖt lµ vÒ sù ®a d¹ng thµnh phÇn loµi, c¸c bé phËn sö dông, c¸c bÖnh ch÷a trÞ còng nh­ sù ph©n bè cña chóng. Tõ nhËn thøc vµ yªu cÇu thùc tiÔn ®ã, chóng t«i ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “§¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc V­ên Quèc gia Ba V× lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Ch­¬ng 1: Tæng quan nghiªn cøu c©y thuèc 1. LÞch sö nghiªn cøu vµ sö dông c©y thuèc trªn thÕ giíi.

ViÖc sö dông c¸c loµi thùc vËt lµm thuèc lµ qu¸ tr×nh ®óc rót kinh nghiÖm tr¶i qua nhiÒu thÕ hÖ xa x­a ®Ó l¹i. Ngay tõ khi con ng­êi xuÊt hiÖn hä ®· ph¶i ®Êu tranh vµ chèng chäi víi c¸c lùc l­îng thiªn nhiªn. Trong cuéc ®Êu tranh sinh tån ®ã con ng­êi ®· sö dông thùc vËt ®Ó phôc vô cho cuéc sèng cña m×nh nh­ lµm thøc ¨n, lµm chç ë. §Ó chèng chäi víi bÖnh tËt, con ng­êi ®· ph¶i mß mÉm vµ tr¶i nghiÖm nh÷ng tÝnh n¨ng ch÷a bÖnh cña thùc vËt råi dÇn dÇn ®óc rót thµnh kinh nghiÖm.

VÊn ®Ò d©n téc thùc vËt häc h×nh thµnh tõ ®ã. Trong qu¸ qu¸ tr×nh h×nh thµnh x· héi loµi ng­êi, mçi quèc gia ®Òu cã nh÷ng d©n téc ®¹i diÖn rÊt kh¸c nhau, do ®ã mçi n­íc còng h×nh thµnh nh÷ng nÒn Y häc cæ truyÒn riªng cña m×nh. C¸c nghiªn cøu kh¶o cæ cho thÊy ng­êi Neanderthal cæ ë Iraq tõ 60.