Nghiên Cứu Tài Nguyên Cây Thuốc Tại Xã Cảm Ân, Huyện Yên Bình, Tỉnh Yên Bái

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị cây thuốc.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu
• Người hướng dẫn: TS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Nghiên cứu tài nguyên cây thuốc
• Đề tài: Nghiên Cứu Tài Nguyên Cây Thuốc Tại Xã Cảm Ân, Yên Bái
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân Yên Bái

Nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên. Xã Cảm Ân, với sự đa dạng về sinh học, là nơi có nhiều loài cây thuốc quý hiếm. Tuy nhiên, việc khai thác bừa bãi và thiếu sự bảo tồn đang đe dọa sự tồn tại của các loài cây thuốc này. Nghiên cứu này nhằm mục đích đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Tầm quan trọng của cây thuốc trong y học cổ truyền

Cây thuốc đã được sử dụng từ lâu đời trong y học cổ truyền, đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Các loài cây thuốc như Gừng, Ba kích, và Kim tiền thảo không chỉ có tác dụng chữa bệnh mà còn góp phần vào việc bảo tồn tri thức văn hóa của các dân tộc.

1.2. Đặc điểm sinh thái và địa lý của xã Cảm Ân

Xã Cảm Ân nằm ở vùng núi cao, có điều kiện tự nhiên phong phú với nhiều loại cây thuốc bản địa. Địa hình đa dạng và khí hậu thuận lợi tạo điều kiện cho sự phát triển của các loài thực vật quý hiếm, góp phần vào sự đa dạng sinh học của khu vực.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại Cảm Ân

Việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác bừa bãi, thiếu ý thức bảo vệ môi trường và sự thay đổi khí hậu là những yếu tố chính đe dọa đến sự tồn tại của các loài cây thuốc. Cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây thuốc.

2.1. Tình trạng khai thác bừa bãi cây thuốc

Nhiều loài cây thuốc đang bị khai thác một cách không bền vững, dẫn đến sự suy giảm số lượng và chất lượng. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến nguồn dược liệu mà còn đe dọa đến sự tồn tại của các loài cây quý hiếm.

2.2. Thiếu ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng

Sự thiếu hiểu biết về giá trị của cây thuốc và tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên trong cộng đồng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng khai thác bừa bãi. Cần có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cho người dân.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá tài nguyên cây thuốc

Nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân được thực hiện thông qua các phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA). Các phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác và đầy đủ về hiện trạng cây thuốc tại địa phương.

3.1. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn RRA

Phương pháp RRA cho phép thu thập thông tin nhanh chóng và hiệu quả từ cộng đồng địa phương. Qua đó, các nhà nghiên cứu có thể nắm bắt được tình hình thực tế về cây thuốc và nhu cầu của người dân.

3.2. Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia PRA

PRA là phương pháp giúp người dân tham gia vào quá trình nghiên cứu, từ đó tạo ra sự đồng thuận và cam kết trong việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc. Phương pháp này cũng giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại xã Cảm Ân

Kết quả nghiên cứu cho thấy xã Cảm Ân có nhiều loài cây thuốc quý, nhưng việc bảo tồn và phát triển chúng còn nhiều hạn chế. Các giải pháp được đề xuất bao gồm việc xây dựng mô hình trồng cây thuốc bền vững và phát triển thị trường dược liệu tại địa phương.

4.1. Đánh giá hiện trạng cây thuốc tại xã Cảm Ân

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều loài cây thuốc quý hiếm đang bị đe dọa. Việc đánh giá hiện trạng giúp xác định các loài cần được bảo tồn và phát triển.

4.2. Mô hình phát triển cây thuốc bền vững

Xây dựng mô hình trồng cây thuốc bền vững không chỉ giúp bảo tồn nguồn tài nguyên mà còn tạo ra thu nhập cho người dân. Mô hình này cần được triển khai đồng bộ với các chương trình phát triển kinh tế xã hội tại địa phương.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của tài nguyên cây thuốc

Nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại xã Cảm Ân không chỉ góp phần bảo tồn các loài cây quý hiếm mà còn nâng cao giá trị sử dụng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Tương lai của tài nguyên cây thuốc tại đây phụ thuộc vào sự tham gia tích cực của cộng đồng và các chính sách bảo tồn hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn cây thuốc

Bảo tồn cây thuốc không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn bảo vệ tri thức văn hóa của các dân tộc. Việc này cần được thực hiện một cách đồng bộ và có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng.

5.2. Triển vọng phát triển cây thuốc tại xã Cảm Ân

Với tiềm năng sẵn có, xã Cảm Ân có thể phát triển thành trung tâm cung cấp dược liệu cho khu vực. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích người dân tham gia vào việc bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về cây thuốc 1. Tổng quan nghiên cứu cây thuốc trên thế giới Trong các xã hội cổ xưa, thậm chí đến tận ngày nay, người ta nghĩ rằng bệnh tật là do sự trừng phạt của các thế lực siêu tự nhiên. Do đó các thầy lang đã chữa bệnh bằng các lời cầu nguyện, nghi lễ cúng thần linh và ma lực của cây cỏ.

Cây cỏ làm thuốc được lựa chọn bởi màu sắc, mùi, hình dáng hay sự hiếm có của chúng. Việc sử dụng cây cỏ làm thuốc là một quá trình đúc rút kinh nghiệm trải qua nhiều thế hệ. Trong quá trình hình thành xã hội loài người, mỗi quốc gia đều có những dân tộc đại diện rất khác nhau, do đó mỗi nước cũng hình thành nền Y học cổ truyền riêng của mình. Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy người Neanderthal cổ ở Iraq từ 60.000 năm trước đã biết sử dụng một số cây cỏ mà ngày nay vẫn thấy sử dụng trong Y học cổ truyền như Cỏ thi, Cúc bạc.

Người bản xứ Mêhicô từ nhiều nghìn năm về trước đã biết sử dụng các loài xương rồng Mêhicô mà theo khoa học ngày nay cho biết là có chứa các chất gây ảo giác và kháng khuẩn.[1] Các tài liệu cổ xưa nhất về sử dụng cây thuốc đã được người Ai Cập cổ đại ghi chép trong thời gian khoảng 3.600 năm trước đây với 800 bài thuốc và trên 700 cây thuốc trong đó có cây Lô hội, Kỳ nham, Gai dầu. Người Trung Quốc cổ đại ghi chép trong bộ Thần nông bản thảo 365 vị và loài cây thuốc (khoảng 5.000 năm trước đây).[2] Nền y học cổ truyền của Trung Quốc và Ấn Độ đều ghi nhận lịch sử sử dụng các cây cỏ làm thuốc có cách đây 3. Vào đầu thế kỷ thứ II ở Trung Quốc, người ta đã biết dùng các lá của cây chè (Thea 4 siamensis L.) đặc để rửa các vết thương và tắm ghẻ [8]. Thần Nông là người đầu sưu tầm, ghi chép nên 365 vị thuốc Đông Y trong cuốn sách "Mục lục thuốc thảo mộc" từ hàng ngàn năm trước đây.

Từ thời cổ xưa các chiến binh La Mã đã dùng cây Lô hội (Aloe barbadensis Mill.) để rửa các vết thương cho chóng lành sẹo [8] mà ngày nay đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước chứng minh [9, 10, 14]. Kinh nghiệm của người cổ Hy Lạp và La Mã dùng vỏ quả Óc chó (Juglans regia L.) dùng để chữa loét vết thương lâu ngày [8,15]. Ở các nước Nga, Đức, Trung Quốc người ta đã dùng cây Mã đề (Plantago major L.) sắc nước hoặc giã lá tươi đắp chữa trị vết thương [8]. Ở Cuba người ta dùng bột papain lấy từ mủ cây Đu đủ (Carica papaya L.) để kích thích tổ chức các hạt ở vết thương phát triển [8].

Người Haiti hay ở Đôminic thường dùng cây Cỏ lào (Eupatorium odoratum L.) để làm thuốc chữa các vết thương bị nhiễm khuẩn hay cầm máu, áp xe, vết loét lâu ngày không liền sẹo. [8, 16, 17, 18]Từ lâu đời người dân Pê Ru đã dùng hạt cây Sen cạn (Tropaeolum majus L.) để điều trị bệnh phổi và đường tiết niệu [19, 20, 10]. Người dân Ấn Độ từ lâu đã dùng lá của cây Ba ché (Desmodium triangulare (Retz.) để chữa kiết lị và tiêu chảy [23]. Người dân Phillipin dùng vỏ cây Bồ cu vẽ (Breynia fruticosa (L.f) để làm thuốc cầm máu, chữa lở loét chóng lành.

Người dân Malaysia dùng cây Húng chanh (Coleus amboinicus Lour.) dùng cho phụ nữ sau khi sinh nở, cây Hương nhu tía (Ocimum sanctum L.) chữa bệnh sốt rét và bệnh ngoài da rất tốt [9]. Người dân Bungari thì dùng cây Hoa hồng là biểu trưng của đất nước để chữa nhiều chứng bệnh [24]. Đông y Trung Quốc dùng cây Ngải cứu (Artemisia rulgaris L.) trị thổ huyết trực tràng xuất huyết và các bệnh phụ nữ rất có hiệu quả. 5 Trong sách "Cây thuốc Trung Quốc" xuất bản năm 1985 đã liệt kê một loạt các cây cỏ chữa bệnh như Gấc (Monordica cochinchinensis (Lour.) chữa nhọt độc viêm tuyến hạch, hạt chữa sưng tấy đau khớp, tụ máu.

Cải soong (Nasturtium officinale R.) giải nhiệt, chữa lở mồm, chảy máu chân răng. Đời nhà Hán năm 168 Trước Công Nguyên tại Trung Quốc trong cuốn sách "Thủ hận bị cấp phương" tác giả đã liệt kê 52 đơn thuốc chữa bệnh từ các loài cây cỏ. Vào giữa Thế kỷ XVI đời Lý, Lý Thời Trân đã thống kê được 12.000 vị thuốc trong tập "Bản thảo cương mục" được nhà xuất bản Y học trích dẫn năm 1963 [25]. Trong chương trình điều tra cơ bản nguồn tài nguyên thiên nhiên khu vực Đông Nam Á, Perry đã nghiên cứu hơn 1.000 tài liệu khoa học về thực vật và dược liệu đã được công bố và được các nhà khoa học kiểm chứng và tổng hợp thành cuốn sách về cây thuốc vùng Đông và Đông Nam Á "Medicinal Plants of East and South east Asia" 1985 [27].

Theo thống kê của tổ chức Y học thế giới (WHO) thì đến năm 1985 đã có gần 20.000 loài thực vật (trong tổng số 250.000 loài đã biết) được sử dụng làm thuốc hoặc cung cấp các hoạt chất để chế biến thuốc [7].000 loài [6, 7], Trung Quốc có khoảng 5.000 loài [27], vùng nhiệt đới Châu Mỹ có hơn 1. Cũng theo WHO thì mức độ sử dụng thuốc y học cổ truyền ngày càng cao, ở Trung Quốc tiêu thụ hàng năm hết khoảng 700.000 tấn dược liệu [27]. Sản phẩm y học dân tộc đạt giá trị hơn 1.7 tỷ USD vào năm 1986 [28]. Nhật Bản năm 1979 nhập 21.000 tấn, đến năm 1980 tăng lên 22.640 tấn dược liệu tương đương 50 triệu USD [6, 7].

Điều đó chứng tỏ đối với các nước công nghiệp phát triển thì việc sử dụng cây thuốc phục vụ cho nền y học cũng phát triển mạnh. 6 Ngày nay theo thống kê của WWF trên thế giới có khoảng 250.000 loài thực vật bậc cao thì có đến 35.000 loài được sử dụng vào mục đích chữa bệnh [29, 30]. Trong đó Trung Quốc có trên 10.000 loài [32], Ấn Độ có khoảng 7.000 loài [33, 34], Indonesia có khoảng 7.500 loài, Malaysia có khoảng 2.000 loài [25], Hàn Quốc có khoảng 1.000 loài có thể sử dụng được trong y học truyền thống [36]. Châu Mỹ La Tinh nơi có chứa 1/3 số loài thực vật trên thế giới cũng có truyền thống sử dụng cây cỏ làm thuốc, đặc biệt là ở người dân bản địa.

Schule đã phát hiện gần 2.000 loài cây thuốc được sử dụng ở vùng Amazon thuộc Colombia [37]. Các quốc gia Châu Phi số loài cây thuốc ít hơn như Somalia có 200 loài [38], Botswana có 314 loài [2]. Các hoạt động mưu cầu cuộc sống của con người ngày nay đã và đang gây sức ép lên sự sinh tồn của các loài cây thuốc trên thế giới. Nhiều loài thuốc quý hiếm bị khai thác bừa bãi nên đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng hoặc đã bị tuyệt chủng.

Theo Raven (1987) và Ole Harmann (1988) trong vòng hơn một trăm năm trở lại đây, có khoảng 1.000 loài thực vật đã bị tuyệt chủng, khoảng 60.000 loài bị gặp rủi ro hoặc sự tồn tại bị đe dọa vào thế kỷ sau. Trong số những loài thực vật bị đe dọa có một tỷ lệ không nhỏ của thực vật có khả năng làm thuốc, hoặc khả năng này con người chưa phát hiện mà đã bị tuyệt chủng [39]. Theo WB, tri thức truyền thống về y học ở Châu Phi, Châu Á, Châu Mỹ La Tinh rất dễ bị đe dọa. Tri thức này đang bị mất với tốc độ nhanh hơn các di sản trí tuệ bản địa khác [40].

Trên thế giới có khoảng 1.000 loài cây thuốc đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Trong số đó có khoảng 120 loài ở Ấn Độ [40], 77 loài ở Trung Quốc, 75 loài ở Maroco [37], 61 loài ở Thái Lan [41] và 35 loài ở Băngladet [42]. 7 Trước tình hình suy thoái các nguồn gen động thực vật nói chung, trên thế giới đã quan tâm đến vấn đề ngăn chặn sự tuyệt chủng, bảo vệ các nguồn gen quý hiếm từ rất sớm. Công ước CITES (ngày 30 tháng 03 năm 1973) tại Washington với mục tiêu về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp.

Đây chính là công cụ hỗ trợ các quốc gia ngăn chặn buôn bán quốc tế bất hợp pháp không bền vững động thực vật hoang dã, nâng cao nhận thức về bảo tồn loài. Tại Hội nghị quốc tế về bảo tồn quỹ gen cây thuốc họp từ ngày 21 - 27 tháng 03 năm 1983 tại Chiềng Mai - Thái Lan, hàng loạt các công trình nghiên cứu về tính đa dạng và việc bảo tồn cây thuốc đã được đặt ra [28]. Công ước đa dạng sinh học của hội nghị thượng đỉnh về môi trường tại Rio de Janiero năm 1992 có các mục tiêu về bảo tồn đa dạng sinh học, sử dụng các thành phần của đa dạng sinh học, chia sẻ công bằng lợi ích thu được từ việc sử dụng nguồn gen. Công ước nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc bảo tồn trong các điều kiện tự nhiên với các hoạt động hỗ trợ cho bảo tồn các khu tự nhiên, giải quyết các nhu cầu xác định và giám sát các thành phần đa dạng sinh học quan trọng.

Công ước là chìa khóa quan trọng để ngăn chặn sự tuyệt chủng của các loài động thực vật hoang dã nói chung và thực vật làm thuốc nói riêng trong thế kỷ 21. Tổng quan nghiên cứu cây thuốc ở Việt Nam Việt Nam được đánh giá là nước đứng thứ 16 trên thế giới về sự phong phú và đa dạng sinh vật. Trong đó hệ thực vật cũng rất phong phú và đa dạng. Hiện nay, đã biết 10.386 loài thực vật bậc cao có mạch, dự đoán có thể tới 12.000 loài cây có ích, được sử dụng làm thuốc, rau ăn, lấy gỗ, thuốc nhuộm.Nguồn tài nguyên cây cỏ chủ yếu tập trung ở 6 Trung tâm đa dạng sinh vật trong cả nước là Đông Bắc, Hoàng Liên Sơn, Cúc Phương, Bạch Mã, Tây Nguyên và Cao nguyên Đà Lạt [43].

8 Việt Nam có nguồn y học cổ truyền giàu truyền thống, phong phú về các cây thuốc, bài thuốc và vị thuốc.000 năm dựng nước và giữ nước người Việt Nam phải đấu tranh với thiên nhiên, bệnh tật và chiến tranh, dần dần đã tích lũy được kinh nghiệm và tri thức trong sử dụng cây thuốc. Việt Nam có 54 dân tộc khác nhau. Từ ngàn đời nay, họ đã có nhiều kinh nghiệm sử dụng nguồn cây cỏ và động vật sẵn có để bồi bổ sức khỏe và làm thuốc phòng chữa bệnh.