Đặt vấn đề Trong cuộc sống hằng ngày của con người, thực phâm giữ vai trò rất quan trọng trong từng bữa ăn của gia đình, rau là một loại thực phẩm thiết yêu không thé thiếu. Đặc biệt là khi các nguồn lương thực và những thức ăn giàu đạm đã Cung cấp đầy đủ trong các khẩu phan. Rau là một nhân tố cân bằng dinh dưỡng và giúp con người kéo dài tuổi thọ. Rau cung cấp cho con người nhiều loại vitamin, các khoáng chất.
Điều đáng quan tâm, một số các loại rau còn cung cấp các loại vitamin, axit hữu cơ, các hợp chất thứ cấp có lợi cho sức khỏe., các hợp chất này thường có ít hoặc không có trong thịt, cá, trứng. Mướp hương (Luffa cylindrical (L.) hay còn gọi là mướp ngọt, là loại cây rau thân leo ăn quả được trồng phô biến ở các nước châu A và Việt Nam, có hàm lượng dinh dưỡng và giá trị y học rất cao. Mướp hương chứa hàm lượng cao các chất khoáng: Mg, Ca, Na, Fe, Cu. và chứa nhiều các vitamin: B, C, D.
Ngoài ra xơ của mướp hương còn là nguyên liệu cho tam lọc các kim loại nặng (Oboh và ctv, 2011). Mướp hương là cây trồng nhiệt đới, sinh trưởng nhanh và khả năng đậu quả tôt nên có thê sản xuât trái vụ. Mướp hương là thực vật lưỡng bội có bội nhiễm sắc thể 26 (n = 13) cây mướp hương có hoa đơn tính đồng chu (Bal và ctv, 2004), thụ phan phải nhờ tới côn trùng nên nguy cơ suy thoái giống và một số nguồn gen mang tính trạng quý đang dần biến mat. Ngoài ra với sự phát triển của ngành công nghiệp và xây dựng cũng ảnh hưởng không nhỏ tới sự đa dạng của mướp hương.
Qua đó cho thấy, việc thu thập mẫu giống và đánh giá đa dạng hình thái là rất cần thiết. Xuất phát từ thực tế trên, đề tài “Nghiên cứu đánh giá đa dạng hình thái của một số giống mướp hương phục vụ công tác chọn tạo giống” là nhiệm vụ cần thiết và quan trọng trong việc chọn tạo giống, giúp bước đầu đánh giá và sàng lọc giống triên vọng về các tính trạng tot như: chong chịu hạn, chịu mặn, năng suât cao, sô lượng và chất lượng quả, hình thái và hương vị quả. so với các giống khác dựa trên những tính trạng đó có thé phục vụ công tác chọn tạo giống dé dang hơn. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá được sự đa dạng về các chỉ tiêu liên quan đến dạng quả và năng suất quả của mẫu giống mướp hương thu thập tại huyện Ninh Phước tỉnh Ninh Thuận qua đó phục vụ công tác chọn tạo giống mướp hương trong tương lai.
Nội dung nghiên cứu Nội dung 1: Điều tra, thu thập một số mẫu giống mướp hương tại huyện Ninh Phước tỉnh Ninh Thuận phục vụ công tác chọn tạo giống mướp hương Nội dung 2: Đánh giá hình thái của 05 mẫu giống mướp hương thu thập tại huyện Ninh Phước tỉnh Ninh Thuận trong thời gian từ tháng hai đến tháng bảy năm 2022 tại Thủ Đức, Tp. TONG QUAN TÀI LIEU 2. Tống quan về cây mướp hương 2. Nguồn góc và phân loại mướp hương Mướp (danh pháp khoa học: Luffa cylindrical L.), thuộc tông Sicyoea, chi Mướp (Luffa), họ Bau Bí (Cucurbitaceae), lớp thực vat hai lá mam (Magnoliopsida).
Chi Mướp chủ yếu có 7 loài trong đó 4 loài phân bố ở khu vực Châu Au, Chau A và Châu Phi còn 3 loài còn lại phân bố ở Châu Mỹ vs vùng Caribe. Những chỉ mướp hương cô xưa nhất tập trung ở đông Hymalaya, Đông và Đông Nam Á (Nguyễn Mạnh Chinh và Phạm Anh Cường, 2007). Trong 4 loài phân bố ở Châu Âu, Châu Á và Châu Phi thì có 2 loài địa phương mướp hương (Luffa cylindrica) và mướp khía (Luffa acutangula) và 2 loài hoang đã là graveolen và L. echinata nhưng chúng đều là cây giao phan và có bộ nhiễm sắc thé là 26 (2n=13).
Mướp hương (Luffa cylindrical) là loài cây dé trồng phát triển tốt nhất ở khu vực nhiệt đới mà không đòi hỏi nhiều kỹ thuật chăm sóc. Ở Việt Nam, mướp hương là loại rau dé trồng, quen thuộc với người dân Việt Nam. Có thé trồng mướp trên giản, bờ ao, làm giản phía trên mặt ao, có thể tiết kiệm đất, quả rất sai và trông làm cảnh quan. Đặc điểm thực vật học cây mướp hương Thân: Tương tự các loài khác trong họ bầu bí, mướp là cây leo thân thảo có tua cuốn dai 15 cm và không dễ bị đứt đôi.
Thân có góc cạnh, màu lục nhạt, có nhiều tua cuốn, phân nhánh rất mạnh. Thân mướp có thé bò dài hơn 9 mét và bám được vào bat cứ vật gì trên lối bò của nó. Trên thân thường có 5 đường gân chạy dọc và có lông mọc li ti. Lá: mọc xen kẽ trên cây với cuống dài từ 10 - 15 cm, chia 5 - 7 thùy.
Thùy lá có thê phân ra sâu sắc và đột ngột nhọn lên như đỉnh. Lá có màu xanh đậm, xanh hoặc xanh nhạt tùy mỗi giống. Hình dang lá có thé là hình tròn, hình thận hoặc hình trái tim, bê mặt lá sân sùi, trải rộng, xung quanh lá có răng cưa nhỏ, bê mặt có lông nhám. Hoa: Hoa mướp hương luôn ở dạng đơn tính cùng gốc nghĩa là trên thân có cả hoa đực và hoa cái.
Hoa đực phát theo chùm dạng chùy, có khoảng 4 - 20 bông trên một chùm với cuống dài 12 - 35 em. Hoa cái cũng mọc ở nách lá như hoa đực nhưng lại mọc đơn lẻ. Hoa cái nở suốt trong ngày với 5 cánh hoa rộng, màu vàng tươi. Chủ yếu thụ phấn nhờ côn trùng, thời gian thụ phấn thường xảy ra trong khoảng 9 - 10 giờ sáng.
Quả: mướp hương có hình elip hoặc hình trụ dải 30 - 60 cm, đường kính từ 10 - 12 cm. Quả có gân nhưng gân quả không dé thấy và dé nổi như mướp khía. Chop quả to nhờ đài hoa lớn rộng ra. Da quả trơn láng, nhẫn, khi gia thì vỏ chuyên sang mau nâu, khô, hơi cứng và giòn, bên trong còn lại toàn xơ và hạt.
Quả có mùi thơm thoang thoảng nên có tên gọi là mướp hương (Siemonsma va ctv, 1993). Hạt: Trong quả có rất nhiều hạt. Khung hạt mở rộng có hình trái xoan, lồi 2 mặt. Hạt có màu hơi đen, nâu, trắng sữa có vài giống hạt có mùi thơm.
Quanh hạt có cánh mang hẹp nhô lên như đường ngoại biên. Trong mỗi quả chín có từ vài chục tới vai trăm hạt. Khối lượng trung bình 1000 hạt khoảng 88 g (Aiton và Hortus Kewensis, 1789). Đặc điểm sinh trưởng và phát triển cây mướp hương Mướp là cây có nguồn gốc ở vùng Nhiệt Đới và Á Nhiệt Đới nên sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu ấm áp.
Khung nhiệt tối thích của mướp là từ 18 - 30°C. Mướp nảy mam nhanh ở nhiệt độ 25 - 30°C. Khi nhiệt độ dưới 10°C cây sinh trưởng chậm, quá trình thụ phan thụ tinh bị ảnh hưởng rụng hoa. Nhiệt độ thấp kéo dai cây sẽ chết nhưng khi nhiệt độ cao hơn 40°C, hô hấp lớn hơn quang hợp dẫn đến cây chết.
Nhiệt độ ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian ra hoa của cây. Nhiệt độ càng thấp thời gian ra hoa của cây càng kéo dài. Cũng như các cây họ bau bí, mướp rất man cảm với sương giá đặc biệt là nhiệt độ thấp dưới 0°C. Vì vậy ở nước ta người dân trồng mướp quanh năm.
Ở những vùng cận nhiệt đới cây mướp có thể thích nghi và sinh trưởng tốt vào mùa hè. Mướp cũng như một sô cây trong họ bâu bí là cây ưa ánh sáng nhiêu. Khi ánh sáng yếu và thiếu cây sinh trưởng kém phát triển, cây ra hoa muộn va dé bị rung, năng suất thấp, chất lượng giảm, hương vị kém. Mướp yêu cầu cường độ ánh sáng mạnh dé sinh trưởng, phát triển và tạo năng suất cao.
Do đó không nên trồng mướp với mật độ cao, cây thiếu ánh sáng, sinh trưởng chậm, ra hoa cái chậm và nhanh rụng và sâu, bệnh phát triển. Trong quá trình sinh trưởng, biện pháp kỹ thuật như tỉa lá gốc, các nhánh mọc sát đất để tạo độ thông thoáng cho giàn mướp là rất cần thiết. Mướp có thê trồng được trên nhiều loại đất, nhiều mùn, tầng canh tác dày, giàu dinh dưỡng, giữ am nhung thoát nước tốt. Yêu cầu đất có độ pH trung bình 6,0 - 6,7 là thích hợp nhất cho sinh trưởng phát triển của mướp.
Cây mướp cũng được trồng trên đất cát hoặc đất sét néu được cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng. Mướp đòi hỏi lượng dinh dưỡng cân đối giữa phân bón hữu cơ và phân vô cơ dé sinh trưởng phát triển tốt. Cũng tùy loại đất sẽ có chế độ dinh dưỡng thích hợp kiến nghị dùng cho mướp. Trên thực tế vẫn chưa có nhiều nghiên cứu về chế độ dinh dưỡng, phân bón cho mướp.
Tuy nhiên khi trồng mướp trên những chân đất giàu dinh dưỡng và bón day đủ phân hữu cơ hoai mục thi yêu cầu về dinh dưỡng của mướp là sử dụng phân bón với tỷ lệ N:P:K = 100:50:50 kg/ha. Mướp có khả năng chịu hạn tốt, nhưng là cây rất mẫn cảm với điều kiện ngập úng (Robinson và Decker-Walter, 1996). Vì mướp là cây rau có hệ rễ ăn sâu, rộng, nhiều nhánh, có thé hút nước ở tang đất sâu. Vì vậy cây cần nhiều nước và phải có hệ thống tưới tiêu nước hợp lý.
Khi ruộng mướp bị ngập 4 ngày, cây sẽ bị thay đổi hình thái học của cây. Dé dam bảo cho cây sinh trưởng, phát triển tốt luôn luôn phải cung cap đủ âm cho cây. Mướp là cây ưa ẩm, cây sinh trưởng tốt trong điều kiện 4m độ 70 - 80%. Thời kỳ ra quả rộ va quả phát triển yêu cầu độ 4m cao 80 - 90% vì ở giai đoạn này hàm lượng nước trong thân lá, quả của mướp lên đến trên 90%.
Tuy nhiên độ âm không khí quá cao lại là điều kiện thích hợp cho sự phát triển bệnh như đốm lá, chết ẻo cây con, bị đòi đục lá gây hại cho mướp. Mướp yêu cầu âm độ không khí rất thấp, tương tự như dưa hấu, bầu, bí. Các cây trong họ bầu bí nếu trồng trong điều kiện âm độ không khí cao sẽ ảnh hưởng đến quá trình thụ phan, thụ tinh của cây và dễ bị sâu bệnh (Lệ Thị Khánh, 2009). Sầu bệnh hại trên cây mướp hương Theo Phạm Văn Biên và ctv (2003), cây mướp hương thường xuất hiện một số loại sâu, bệnh hại.
Sâu hại Ruồi đục quả (Bactrocera cucurbita): Phá hại nhiều loài cây họ bau bí như dưa leo, khô qua, bau, bí, mướp. Rudi trưởng thành có dang hình giống ruồi nhà nhưng nhỏ hơn một chút, dài khoảng 6 - 8 mm, màu vàng, có các vạch đen trên ngực va bụng.