MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và đô thị hóa nên việc triển khai các dự án đầu tư trong nhiều lĩnh vực, chẳng hạn như: Các khu công nghệ cao, khu kinh tế, khu công nghiệp, cụm - điểm công nghiệp làng nghề, khu đô thị; phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng là một việc hết sức cần thiết, tạo ra lợi thế canh tranh của quốc gia và địa phương, qua đó thu hút đầu tư của các tổ chức, doanh nghiệp. Để thực hiện các công việc trên cần sử dụng diện tích đất đai rất lớn và việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng chắc chắn sẽ phải được thực hiện. Một trong những nội dung được quan tâm nhất là công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư và đây cũng chính là điều kiện ban đầu để triển khai các dự án đầu tư.
Vì thế, nó có thể góp phần thúc đẩy các dự án được triển khai nhanh, đúng tiến độ hoặc có thể trở thành rào cản làm chậm quá trình triển khai dự án và thậm chí có thể gây mất ổn định xã hội. Để các dự án được triển khai thuận lợi, sớm phát huy hiệu quả thì công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư giữ vai trò quan trọng quyết định hiệu quả trong công tác đầu tư xây dựng của các dự án và nhìn rộng hơn, ảnh hưởng tới tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Hà Nội là thủ đô, là trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa của cả nước nên quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa đang diễn ra hết sức mạnh mẽ. Chương Mỹ là một huyện nằm ở phía Tây thủ đô Hà Nội, cách trung tâm thành phố 20km.
Là cửa ngõ kết nối Thủ đô Hà Nội với các tỉnh phía Tây Bắc qua tuyến đường Quốc lộ 6; huyện Chương Mỹ đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa và xây dựng nông thôn mới, phấn đấu đạt chuẩn huyện nông thôn mới vào năm 2020. Hiện nay, trên địa bàn huyện có nhiều dự án đầu tư đang được triển khai thực hiện trong đó có Dự án cải tạo, nâng cấp, mở rộng và chỉnh trang đường Quốc lộ 6 (đoạn km 19+920 đến km 2 22+220). Quá trình thực hiện các chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người sử dụng đất nên việc GPMB gặp rất nhiều khó khăn do các nguyên nhân khác nhau. Hậu quả là phát sinh nhiều vấn đề kinh tế, xã hội phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của nhà nước, người dân và các nhà đầu tư.
Bản thân đang công tác tại Phòng Tài nguyên và Môi trường, liên quan trực tiếp đến công tác thu hồi đất; bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất. Do đó tôi nhận thấy cần phải không ngừng học hỏi, nghiên cứu nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ để áp dụng, vận dụng vào thực tiễn. Xuất phát từ thực tiễn đó, tôi quyết định thực hiện đề tài: “Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án cải tạo, nâng cấp, mở rộng và chỉnh trang đường Quốc lộ 6 tại huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ quản lý đất đai của tôi. Mục đích nghiên cứu 1.
Mục tiêu chung Đánh giá được thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại dự án cải tạo, nâng cấp, mở rộng và chỉnh trang đường Quốc lộ 6 tại huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội. Mục tiêu cụ thể (1) Đánh giá những thuận lợi, khó khăn và các yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi, thường hỗ trợ và tái định cư tại địa phương; (2) Đánh giá việc thực hiện, áp dụng các quy định, chính sách bồi thường hỗ trợ và tái định cư đối với người bị thu hồi đất tại dự án. (3) Xác định, phân tích được các nguyên nhân quan trọng ảnh hưởng trực tiếp tới công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. (4) Đề xuất giải pháp khắc phục khó khăn và nâng cao hiệu quả công 3 tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu - Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án cải tạo, nâng cấp, mở rộng và chỉnh trang đường Quốc lộ 6 (đoạn km 19+920 đến km 22+220) có các đối tượng liên quan gồm: (1) Hộ gia đình, cá nhân và tổ chức thuộc diện bị thu hồi đất để thực hiện Dự án. (2) Các cán bộ thuộc các Phòng, ban chuyên môn của huyện; các cán bộ trong Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư dự án, tổ công tác điều tra, đo đạc, kiểm đếm lập phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, đại diện hệ thống chính trị tại khu dân cư nơi có đất bị thu hồi. Phạm vi nghiên cứu + Phạm vi về không gian: Dự án cải tạo, nâng cấp, mở rộng và chỉnh trang đường Quốc lộ 6 (đoạn km 19+920 đến km 22+220) đoạn qua thị trấn Chúc Sơn, xã Ngọc Hòa và xã Tiên Phương, huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội.
+ Phạm vi về thời gian: Từ tháng 5/2019 đến tháng 11/2019. - Thời gian nghiên cứu số liệu thứ cấp: Từ năm 2011 đến tháng 7/2019. - Thời gian nghiên cứ số liệu sơ cấp: Trong năm 2019. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài * Ý nghĩa khoa học: Góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận và pháp lý trong công tác thu hồi đất; bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
* Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của đề tài giúp cho các nhà quản lý đất đai có các giải pháp đẩy nhanh công tác thu hồi đất; bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thực hiện dự án, đảm bảo quyền lợi của các hộ gia đình, cá nhân, tổ chức có đất bị thu hồi theo quy định của pháp luật. 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Công tác bồi thƣờng (BT), hỗ trợ (HT) và tái định cƣ (TĐC) 2. Sự cần thiết của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 2.
Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất, theo quy định tại “Khoản 12, Điều 3, Luật Đất đai 2013 (Quốc hội, 2013)”. Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển, được quy định tại “Khoản 14, Điều 3, Luật Đất đai 2013” Khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào các mục đích quốc phòng an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế thì phải thực hiện công tác BT, HT và TĐC nhằm đảm bảo quyền lợi cho những tổ chức, cá nhân có đất bị thu hồi. Nhu cầu thu hồi đất trong công cuộc CNH-HĐH đất nước CNH- HĐH và đô thị hoá là con đường phát triển của mọi quốc gia trên thế giới. Sức ép về việc phân bổ quỹ đất phù hợp để có thể phục vụ quá trình phát triển sản xuất cũng như phục vụ cuộc sống sinh hoạt của người dân.Vì vậy việc sử dụng quỹ đất hợp lý phục vụ cho nền kinh tế luôn là nhiệm vụ hàng đầu và công tác quản lý, sử dụng vốn đất quốc gia cũng cần được nâng cao trước xu thế vận động của nền kinh tế.
Xuất phát từ những lý do trên mà việc thu hồi đất để phục vụ quá trình CNH- HĐH là vấn đề tất yếu và không thể tránh khỏi. Công cuộc giải phóng mặt bằng (GPMB), thu hồi đất đang diễn ra ở nhiều nơi, song còn tồn tại nhiều bất cập: 5 Một là, chưa đảm bảo được cân bằng giữa lợi ích chung (Nhà nước, xã hội, cộng đồng) và lợi ích riêng (cá nhân, hộ gia đình, tổ chức bị ảnh hưởng). Hai là, kinh phí dùng để BT, HT và TĐC từ ngân sách Nhà nước trong khi lợi ích cho phát triển mang lại chưa trở thành nguồn thu đầy đủ, ổn định và hợp pháp của nhà đầu tư. Ba là, việc dựa vào chứng cứ pháp lý để giải quyết bồi thường chưa thỏa đáng vì hệ thống pháp luật chưa đồng bộ và còn chồng chéo.
Đặc điểm của quá trình bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Quá trình BT, HT và TĐC mang tính đa dạng và phức tạp, cụ thể như sau: * Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên địa bàn khác nhau với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và trình độ dân trí nhất định. Đối với khu vực trung tâm, mật độ dân cư cao, giá trị đất và tài sản lớn, dẫn đến quá trình BT, HT và TĐC có những thuận lợi, khó khăn khác với khu vực ven đô, khu vực nông thôn. * Tính phức tạp: Ở khu vực nông thôn, dân cư sống chủ yếu nhờ sản xuất nông nghiệp. Đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng, đặc biệt là khi trình độ dân trí, trình độ sản xuất của người dân còn hạn chế, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp không cao.
Công tác tuyên truyền, vận động dân cư di chuyển là rất khó khăn, việc hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp rất cần thiết. Mặt khác, công tác định giá bồi thường trên khu vực này gặp nhiều khó khăn, do cây trồng, vật nuôi vừa đa dạng vừa không tập trung. Việc bồi thường đối với đất ở có nhiều phức tạp hơn vì: Đất ở có giá trị lớn, liên quan trực tiếp tới đời sống người dân. Bên cạnh đó là tâm lý không muốn di chuyển chỗ ở, thay đổi môi trường sống của người dân.
Từ những điểm trên có thể nhận thấy công tác BT, HT và TĐC tại những khu vực khác nhau thì sẽ có những đặc điểm khác nhau và cần phải có phương án bồi thường sao cho phù hợp, thoả đáng. Tình hình thực hiện bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ tại một số nƣớc trên thế giới và ở Việt Nam 2.
