MỞ ĐẦU Từ xưa, con người đã sử dụng nguồn nước mặt để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hàng ngày làm nước tắm, nước uống, nước tưới tiêu…. Đến bây giờ thì nước mặt vẫn là nguồn nước chủ yếu cung cấp cho sinh hoạt, sản xuất của con người. Đến nay nhiều tỉnh thành trong cả nước đã có nhiều nhà máy, xí nghiệp sản xuất hàng cơ khí, hàng tiêu dùng, thực phẩm …được xây dựng đã tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa cho xã hội, giải quyết công ăn việc làm, góp phần nâng cao mức sống cho người dân ở thành thị cũng như ở nông thôn. Bên cạnh những mặt tích cực đó, chất và nước thải từ các nhà máy, xí nghiệp chưa được xử lý hoặc xử lý chưa được triệt để đã xả ra môi trường xung quanh khu vực sản xuất, xuống ao hồ, kênh rạch gây ô nhiễm môi trường, trong đó có môi trường nước mặt, làm tổn hại đến sức khỏe cộng đồng.
Vĩnh Phúc là tỉnh có nguồn tài nguyên nước mặt vô cùng phong phú, do có một hệ thống các sông ngòi, đầm, hồ tự nhiên và nhân tạo, đây là nguồn nước quan trọng cung cấp chủ yếu cho đời sống và hoạt động sản xuất. Tỉnh Vĩnh Phúc đang trên đà công nghiê ̣p hóa - hiê ̣n đa ̣i hóa , quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng. Trong quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Vĩnh Phúc đến năm 2020 thì phát triển công nghiệp là nền tảng; du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn; phấn đấu đưa Vĩnh Phúc trở thành tỉnh công nghiệp trước năm 2020. Tuy nhiên bên cạnh những thành tựu đã đạt được, tỉnh Vĩnh Phúc đã và đang phải đối mặt với nguy cơ suy thoái môi trường, đặc biệt là môi trường nước mặt đang bị suy thoái nghiêm trọng và có chiều hướng gia tăng.
Do đó việc đánh giá chất lượng nước mặt, nắm bắt tình hình chất lượng nước mặt hiện tại để có các biện pháp quản lý cho phù hợp, kịp thời xử lý các nguồn gây ô nhiễm là hết sức cần thiết. Trên cơ sở đó đề tài: “Đánh giá chất lượng môi trường nước mặt tại tỉnh Vĩnh Phúc nhằ m đề xuấ t giải pháp phát triển bền vững” được lựa chọn thực hiện, góp phần đưa ra những cảnh báo về tình trạng chất lượng môi trường nước mặt ở một số thủy vực trong tỉnh. Từ đó có thêm cơ sở khoa học, thực tiễn nhằm đưa ra các công nghệ, giải pháp thích hợp để xử lý tình trạng ô nhiễm nguồn nước mặt ở những vùng này. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Tổ ng quan về điề u kiêṇ tƣ ̣ nhiên - kinh tế - xã hội của tỉnh Vĩnh Phúc 1. Điề u kiêṇ tƣ ̣ nhiên a) Vị trí địa lý Hình 1.1: Vị trí địa lý của tỉnh Vĩnh Phúc Vĩnh Phúc là tỉnh trung du thuộc vùng Đông Bắc - Bắc bộ có toạ độ địa lý 21008’ - 21019 vĩ độ Bắc và 1050109’ - 105047’ kinh độ Đông. Diện tích tự nhiên hơn 1.231 km2, là một tỉnh nhỏ, xếp thứ 60/63 tỉnh của cả nước [8]. Có địa giới hành chính như sau: phía Bắc giáp tỉnh Thái Nguyên và Tuyên Quang, phía Đông và phía Nam giáp Hà Nội, phía Tây giáp Phú Thọ + Phía Tây Bắc giáp tỉnh Tuyên Quang.
+ Phía Đông Bắc giáp tỉnh Thái Nguyên. + Phía Đông và Nam giáp Thủ đô Hà Nội. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ. b) Đi ̣a hình - đi ̣a mạo Vĩnh Phúc có địa hình đa dạng, thấp dần từ Đông Bắc xuống Tây Nam, có 3 vùng sinh thái đặc trưng rõ rệt: đồng bằng, trung du, miền núi.
Phía Bắc là dãy núi Tam Đảo, phía Tây và Nam giới hạn bởi Sông Lô và Sông Hồng. Điểm cao nhất là núi Tam Đảo, với độ cao 1.529 m, vùng gò đồi cao trung bình 15-20m, vùng đất canh tác nông nghiệp và vùng đất thấp nhất từ 8-12 m. Vùng đồng bằng có diện tích 32.800 ha, gồm các huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc và một phần thị xã Phúc Yên, đất đai bằng phẳng, thuận tiện cho phát triển cơ sở hạ tầng, các điểm dân cư đô thị và thích hợp cho sản xuất nông nghiệp. Vùng trung du chạy dài từ Tây Bắc xuống Đông Nam.
Vùng có diện tích tự nhiên khoảng 24.900 ha, chiếm phần lớn diện tích của huyện Tam Dương, Bình Xuyên, thành phố Vĩnh Yên, một phần huyện Lập Thạch, thị xã Phúc Yên. Quỹ đất đồi của vùng có thể xây dựng công nghiệp và đô thị, phát triển cây ăn quả, cây công nghiệp kết hợp chăn nuôi gia súc. Trong vùng còn có nhiều hồ lớn như Đại Lải, Xạ Hương, Vân Trục, Liễn Sơn, Đầm Vạc là nguồn cung cấp nước cho hoạt động sản xuất, cải tạo môi sinh và phát triển du lịch. Vùng núi có diện tích tự nhiên 65.300 ha, vùng này chiếm phần lớn diện tích huyện Lập Thạch và huyện Sông Lô, một phần huyện Tam Đảo, huyện Bình Xuyên, thị xã Phúc Yên.
Trong vùng có dãy núi Tam Đảo là tài nguyên du lịch quý giá của tỉnh và của cả nước c) Đặc điểm khí hậu, thủy văn ở tỉnh Vĩnh Phúc Vĩnh Phúc nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, trong năm được chia thành 4 mùa trong đó có 2 mùa rõ rệt là mùa mưa (Tháng 4-11), mùa khô (tháng 12 - tháng 3 năm sau). Nhiệt độ trung bình năm từ 23 oC đến 25oC, nhiệt độ cao nhất từng có là 38oC và thấp nhất là 2oC. Mặt khác do ảnh hưởng của yếu tố địa hình nên có sự chênh lệch khá lớn về nhiệt độ giữa vùng đồng bằng và miền núi. Vùng Tam Đảo, nằm ở độ cao 1.000 m so với mực nước biển, có nhiệt độ trung bình năm là 18,2oC, trong khi đó các vùng Vĩnh Yên có nhiệt độ trung bình năm là 23,5oC.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Số giờ nắng trung bình năm từ 1.744 giờ, phân bố không đồngđều trong năm, cao nhất vào tháng 7, tháng 8 và thấp nhất vào tháng 2. Lượng mưa trung bình hàng năm từ 1.600 mm, phân bố không đồng đều theo không gian và thời gian. Về thời gian, mưa tập trung chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 10 (chiếm 80 % tổng lượng mưa của cả năm). Về không gian, ở miền núi lượng mưa thường lớn hơn ở đồng bằng và trung du, lượng mưa bình quân cả năm của vùng đồng bằng và trung du tại trạm Vĩnh Yên là 2.386,8 mm trong khi đó lượng mưa bình quân cả năm của vùng núi tại trạm Tam Đảo là 2.
Vĩnh Phúc là một tỉnh nằm ở đỉnh tam giác vùng đồng bằng Bắc Bộ châu thổ sông Hồng, có nguồn tài nguyên nước tương đối dồi dào, nhưng có giới hạn. Tài nguyên nước của tỉnh gồm nước mặt và nước dưới đất. *) Tài nguyên nước mặt: Tỉnh Viñ h Phúc có mạng lưới sông suối, hồ đầm, ao khá đa dạng và phong phú. Sông Hồng chảy qua địa bàn tỉnh có chiều dài 45 km, lưu lượng bình quân dòng chảy lớn nhất 5.090 m3/s, lưu lượng bình quân dòng chảy nhỏ nhất 200-300 m3/s; sông Lô chảy qua địa bàn tỉnh ta với chiều dài 35 km, lưu lượng dòng chảy bình quân lớn nhất 1.460 m3/s, lưu lượng bình quân dòng chảy nhỏ nhất 145 m3/s; sông Phó Đáy phần lớn nằm trên địa bàn tỉnh, lưu lượng bình quân dòng chảy lớn nhất 970 m3/s, lưu lượng bình quân dòng chảy nhỏ nhất 2,9 m3/s; hệ thống sông Phan và sông Cà Lồ nằm trên địa bàn tỉnh với chiều dài là 82 km, lưu lượng bình quân dòng chảy lớn nhất 220 m3/s, lưu lượng bình quân dòng chảy nhỏ nhất 0,64 m3/s.
Ngoài ra, trên địa bàn tỉnh còn có khoảng 184 hồ chứa nước như: Hồ Đại Lải, Thanh Lanh, Làng Hà, Đầm Vạc, Xạ Hương, Vân Trục, Đầm Thủy… tổng dung tích 79,12 triệu m3; các đầm phá, hồ, ao tự nhiên, tổng dung tích khoảng 26,4 triệu m3; và trữ lượng nước các sông, suối, khe lạch nhỏ khoảng 5,5 triệu m3. Nguồ n nước mă ̣t vô cùng phong phú trên đảm bảo phu ̣c vu ̣ tố t cho hoa ̣t đô ̣ng kinh tế và dân sinh trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc. *) Tài nguyên nước dưới đất: Tài nguyên nước dưới đất ở tỉnh Vĩnh Phúc tương đối dồi dào nhưng phân bố không đều và có giới hạn. Qua tổng hợp, tính toán từ các tài liệu điều tra tìm kiếm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thăm dò, các nhà địa chất thuỷ văn đã đánh giá được trữ lượng tự nhiên (trữ lượng động và trữ lượng tĩnh) ở các huyện đồng bằng trên địa bàn tỉnh khoảng gần 85,8 triệu m3, trữ lượng động tự nhiên ở các huyện miền núi khoảng 238.282 m3/ngày đêm, và trữ lượng động tự nhiên ở các huyện đồng bằng khoảng 276.
Tổng trữ lượng khai thác tiềm năng của toàn tỉnh khoảng 2,12 triệu m3/ngày đêm và có sự phân bố nguồn nước ngầm không đồng đều theo khu vực. Hiện nay nguồn nước ngầm đang được khai thác ở thành phố Vĩnh Yên và thị xã Phúc Yên với lưu lượng 28.000 m3/ngày đêm nhưng đòi hỏi phải xử lý tốn kém. Tại một số vùng nông thôn, nhân dân khai thác nước ngầm từ các giếng khoan (với lưu lượng khoảng 15.000 m3/ngày đêm) nhưng chất lượng nước còn hạn chế. Tài nguyên nước dưới đấ t là mô ̣t nguồn tài nguyên rất quý cần phải được quản lý chặt chẽ, nhằm khai thác sử dụng một cách hợp lý, có hiệu quả, chống suy thoái cạn kiệt và ô nhiễm nguồn nước dưới đất.
Ngoài ra, với lượng mưa trung bình 1.600 mm/năm thì hàng năm toàn tỉnh có khoảng 21.936 ngàn m3 nước mưa, lượng nước này bổ sung dồi dào cho nguồn nước mặt và một phần ngấm xuống đất tạo thành nguồn nước ngầm. Mưa phân bố không đồng đều, ở các xã trung du miền núi phía bắc của tỉnh có lượng mưa nhiều hơn ở các xã đồng bằng. Đây cũng là một khối lượng nước khổng lồ, là nguồn lợi để phát triển nông nghiệp của tỉnh Vĩnh Phúc. Tuy nhiên, do mưa phân bố không đồng đều theo khu vực và theo mùa nên thường gây ra tình trạng úng lụt cục bộ và trên diện rộng, dẫn đến không ít những tác hại đến năng suất cây trồng, vật nuôi và nhiều ngành kinh tế khác.
Những hoạt động của đời sống con người đã tác động mạnh mẽ đến các quá trình trong chu trình thuỷ văn, gây nên những ảnh hưởng có lợi cũng như bất lợi tới số lượng và chất lượng tài nguyên nước.