Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ CHẤT LƯỢNG CÔNG CHỨC CẤP XÃ 1. Những vấn đề chung về công chức cấp xã 1. Khái niệm công chức cấp xã, phường, thị trấn Có thể nói, “đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã có vai trò hết sức quan trọng trong xây dựng và hoàn thiện bộ máy chính quyền cơ sở trong hoạt động thực thi công vụ. Hiệu lực, hiệu quả của bộ máy chính quyền cấp xã nói riêng và hệ thống chính trị nói chung xét đến cùng được quyết định bởi phẩm chất năng lực và hiệu quả công tác của đội ngũ này.
Vì vậy, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã vững vàng về chính trị, văn hóa, có đạo đức lối sống trong sạch, có trí tuệ kiến thức và trình độ năng lực để phục vụ Nhân dân là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Đảng Nhà nước và cả hệ thống chính trị”. Cho đến nay, vẫn chưa có một khái niệm chung, thống nhất về công chức trên thế giới. Tuy nhiên, tại nhiều quốc gia đã nêu ra những “dấu hiệu chung của công chức như sau: - Công dân của nước đó; - Được tuyển dụng thông qua thi tuyển; - Được bổ nhiệm vào một ngạch hoặc một vị trí công việc; - Được hưởng lương từ ngân sách Nhà nước; - Đảm nhiệm một công vụ nhất định;”. Ở các nước phát triển như Anh, Thái Lan, Singapore quy định “công chức là những người làm công tác chuyên môn nghiệp vụ trọng bộ máy hành chính thuộc chính phủ”.
Ở Đức, Hà Lan, Tây Ban Nha xác định phạm vi 11 “công chức bao gồm cả những người thực thi công vụ và các tổ chức cung ứng dịch vụ công hoặc trong ngành luật khác tư pháp” [22, tr 35]. Ở Việt Nam, khái niệm công chức được hoàn thiện gắn với sự phát triển của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký sắc lệnh số 76/SL ngày 20 tháng 5 năm 1950 về Quy chế công, xác định công chức Việt Nam là những công dân Việt Nam được chính quyền Nhân dân tuyển để giữ một chức vụ thường xuyên trong các cơ quan Chính phủ, ở trong hay ở ngoài nước, trừ những trường hợp riêng biệt do Chính phủ quy định. Hiện nay, căn cứ Điều 4, Luật Cán bộ, công chức số 22/2008/QH12 ban hành ngày 13 tháng 11 năm 2008 quy định công chức như sau: Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội Nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an Nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội (sau đây gọi chung là đơn vị sự nghiệp công lập), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách Nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thì lương được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật.
Cũng trong Luật Cán bộ, công chức, Khoản 3 Điều 4 quy định: “Công chức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh 12 chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách Nhà nước”. Trong Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX ngày 18 tháng 3 năm 2002 về đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở xã, phường, thị trấn” đã nêu lên một trong những vấn đề cơ bản đó là: Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức ở cơ sở có năng lực tổ chức và vận động Nhân dân thực hiện đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước công tâm, thạo việc, tận tụy với dân, biết phát huy sức dân, không tham nhũng, không ức hiếp dân; thực hiện trẻ hóa đội ngũ, chăm lo công tác đào tạo, bồi dưỡng, giải quyết hợp lý và đồng bộ chính sách đối với cán bộ cơ sở. Những quan điểm chủ trương đặt nền tảng nhằm xác định các chức danh cán bộ công chức và chuẩn hóa đội ngũ cán bộ công chức cấp xã. Công chức cấp xã gồm có các chức danh: Trưởng Công an, Chỉ huy trưởng Quân sự; Văn phòng - thống kê; Địa chính - xây dựng - đô thị và môi trường; Tài chính - kế toán; Tư pháp - hộ tịch; Văn hóa - xã hội.
Chức danh Trưởng Công an hiện nay trên địa bàn quận Bình Thạnh là công an chính quy thực hiện theo quy định của pháp luật chuyên ngành; Chỉ huy trưởng Quân sự thực hiện các nhiệm vụ theo quy định của pháp luật về quốc phòng. Do đó, Luận văn không nghiên cứu hai chức danh trên. Vị trí, vai trò của công chức cấp xã Đội ngũ công chức cấp xã hằng ngày thực hiện tiếp nhận và giải quyết một khối lượng công việc lớn, phức tạp, đa dạng liên quan đến mọi mặt của đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng ở cơ sở.Chính vì vậy, để công chức cấp xã thực sự trở thành nền tảng vững mạnh của chế độ chính trị của Nhà nước, vấn đề có ý nghĩa then chốt cần thực hiện 13 quyết liệt là phải xây dựng đội ngũ cán bộ cấp xã có đủ phẩm chất năng lực đáp ứng yêu cầu mới của giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Nhìn chung, thông qua phương thức làm việc, thực hiện nhiệm vụ, đội ngũ công chức xã giúp trao truyền tải trực tiếp những chủ trương, đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước đối với người dân.
Giúp người dân tiếp cận đúng, đủ và kịp thời nhất việc thực hiện chủ trương đường lối của Đảng, kiểm tra việc thực hiện trên thực tế có đúng quy định hay không. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu rõ “cấp xã là gần gũi Nhân dân nhất, là nền tảng của hành chính. Cấp xã làm được việc thì mọi công việc đều xong xuôi” [25, tr 309]. Cấp xã là đơn vị hành chính cơ sở có vai trò rất quan trọng trong bộ máy hành chính.
Cấp xã có những điểm đặc trưng trong tổ chức và vận hành quyền lực chính trị, quyền lực Nhà nước. Đây là nơi trực tiếp lãnh đạo, quyết định, tổ chức, điều hành nhằm đưa đường lối chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước vào cuộc sống, là nơi gần dân nhất, tiếp nhận thông tin của cuộc sống ý kiến của Nhân dân để phản ánh về Đảng và Nhà nước trong quá trình xây dựng và hoàn thiện chính sách pháp luật. Chính vì vậy, công chức cấp xã là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân. Giống như một đơn vị trung gian truyền tải những chủ trương, những chính sách của Đảng đến người dân đồng thời là kênh tiếp nhận những phản hồi, nắm bắt kịp thời tâm tư nguyện vọng của Nhân dân, những góp ý và ý kiển phản ảnh về chính hoạt động của công chức cũng như những chính sách được áp dụng trong thực tế.
Từ đó, có những điều chỉnh, bổ sung và sửa đổi một cách kịp thời, phù hợp với tâm tư, nguyện vọng của người dân, phục vụ một cách có hiệu lực hiệu quả hơn trong hoạt động quản lý Nhà nước. Đặc biệt, công chức cấp xã có vai trò quan trọng trong xây dựng chính quyền, tạo niềm tin cho Nhân dân. Công chức trước hết là những con người 14 được đào tạo bài bản, có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, được trao nhiệm vụ sử dụng quyền lực Nhà nước để thực thi, điều hành công vụ. Hoạt động công vụ có hiệu lực, hiệu quả hay không chính là thể hiện thông qua hoạt động công vụ của công chức.
Hình ảnh người công chức chính là hình ảnh đại diện một phần của cả bộ máy, thông qua hiệu quả hoạt động của mình, người dân ngày càng tin tưởng và ủng hộ cho cả bộ máy hành chính Nhà nước nói riêng cũng như hệ thống chính trị nói chung. Đặc điểm công chức cấp xã Luật Cán bộ, công chức 2008 quy định công chức nói chung có những đặc điểm như: - "Là công dân Việt Nam; - Được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, giữ chức vụ, chức danh và làm việc liên tục trong cơ quan Nhà nước; - Trong biên chế, hưởng lương từ ngân sách Nhà nước và các chế độ có liên quan theo quy định của pháp luật" [28, tr 7]. Công chức cấp xã cũng mang những đặc điểm chung của công chức Việt Nam. Tuy nhiên, do đặc thù của cấp hành chính trong hệ thống chính trị thì công chức cấp xã mang những đặc điểm riêng như sau: - Công chức cấp xã làm công tác chuyên môn thuộc biên chế của Ủy ban nhân dân cấp xã.
- Hoạt động công vụ đa dạng, phức tạp vì Ủy ban nhân dân cấp xã là cơ quan hành chính ở cơ sở gắn liền với sản xuất và đời sống trong cộng đồng dân cư. Trong hoạt động của mình, công chức cấp xã có điều kiện tiếp xúc, nắm bắt nhanh nhất tâm tư nguyện vọng của Nhân dân, từ đó có thể đề xuất nhiều biện pháp đảm bảo lợi ích của Nhân dân địa phương. Mặt khác do gắn 15 với hoạt động của Nhân dân, công chức cấp xã có khả năng phát hiện và ngăn chặn sớm nhất các hành vi vi phạm pháp luật. Do vậy, đội ngũ công chức cấp xã có vai trò quan trọng trong việc chăm lo lợi ích của Nhân dân, đảm bảo trật tự an toàn xã hội, phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương.
Nếu đội ngũ công chức cấp xã có đủ phẩm chất, năng lực và trình độ sẽ đảm bảo cho chính quyền cấp xã nói chung cũng như Ủy ban nhân dân quận nói riêng hoạt động có hiệu quả. - Công chức cấp xã đa số là người địa phương, sinh sống tại địa phương, có quan hệ thân tộc và gắn bó với bản địa. Ta có thể thấy, công chức cấp tỉnh, cấp thành phố, nguồn tuyển dụng đa dạng, thu hút được nhiều người ở địa phương khác đến làm việc thì công chức cấp xã tuyển dụng chủ yếu là người địa phương. Chính vì vậy, điều này có những yếu tố thuận lợi vì công chức cấp xã là người địa phương nên gắn bó lâu dài với công việc và am hiểu tình hình địa phương, sát dân và thuận lợi cho thực thi công vụ.