CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học 1.1 Một số khái niệm * Bồi thường Bồi thường là quá trình hoặc hình thức đền bù cho các cá nhân hoặc tổ chức bị ảnh hưởng bởi các biện pháp pháp lý, chính sách hoặc hoạt động kinh doanh của một bên thứ ba. Bồi thường thường được áp dụng trong các trường hợp mất mát về tài sản, thu nhập, hoặc ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống do các hoạt động phát triển. Bồi thường về đất là Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất (Luật Đất đai, 2013); • Thu hồi Nhà nước thu hồi đất là quyết định của nhà nước thu lại quyền sử dụng đất của người đã được Nhà nước trao quyền sử dụng đất trước đó hoặc người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai bi nhà nước thu lại theo quy định của Luật Đất đai năm 2013 (Luật Đất đai,2013); • Hỗ Trợ Hỗ trợ là việc Nhà nước giúp người dân có đất bị thu hồi thông qua việc cấp kinh phí để di dời đến nơi ở mới hoặc đào tạo nghề mới.
Hỗ trợ trong bối cảnh giải phóng mặt bằng là các biện pháp mà nhà nước hoặc chủ đầu tư dự án cung cấp cho các cá nhân, hộ gia đình bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất. Hỗ trợ có thể bao gồm các khoản tiền bồi thường, hỗ trợ tái định cư, hỗ trợ đào tạo nghề, và các chính sách xã hội khác nhằm giúp người dân vượt qua giai đoạn khó khăn khi mất đất, mất nơi ở hoặc mất nguồn thu nhập. Mục tiêu của việc hỗ trợ là đảm bảo rằng những người bị ảnh hưởng có thể nhanh chóng ổn định cuộc sống và không bị thiệt thòi trong quá trình phát triển dự án 4 *Giải phóng mặt bằng Giải phóng mặt bằng là quá trình tổ chức thực hiện các công việc liên quan đến di dời nhà cửa, cây cối và các công trình xây dựng trên một phần đất nhất định. Quá trình này thường được thực hiện để cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng các công trình mới trên diện tích đó * Tái định cư Tái định cư là quá trình di dời cư dân từ khu vực hiện tại của họ đến nơi khác do quy hoạch đô thị, phát triển hạ tầng, hoặc các hoạt động khác mà cần thu hồi đất đai.
Quá trình tái định cư thường đi kèm với việc cung cấp nhà ở mới, hỗ trợ nghề nghiệp, và các dịch vụ cơ bản khác để đảm bảo rằng cư dân có điều kiện sống tốt hơn sau khi di dời. Các quy định về thu hồi đất Đầu tiên, khi Nhà nước thu hồi mảnh đất gây thiệt hại cho tài sản khác liên kết với mảnh này, chủ sở hữu của tài sản này sẽ được nhận khoản bồi thường xứng đáng. Thứ hai, các tổ chức kinh doanh hoặc cá nhân có thiệt hại do việc Người Nhà nước thu hộ mảnh toàn liền kết với hoạt dòng sản xuất kinh doanh mong muốn như: tổ chức, gia viên kinh doanh,.sẽ được chi trả số tiền thiệt hàng đã gánh chịu. - Thẩm quyền thu hồi đất: Được chia thành các cấp như sau: Thu hồi đất đối với tổ chức, cơ sở tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; Thu hồi đất nông nghiệp thuộc quỹ đất công ích của xã, phường, thị trấn thì Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định thu hồi.
Thu hồi đất ở của người Việt Nam đang định cư ở nước ngoài nhưng sở hữu nhà ở tại Việt Nam; Thu hồi đất đối với hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư thì Ủy ban nhân dân cấp huyện quyết định thu hồi đất. - Về thông báo thu hồi đất: Cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải thông 5 báo kế hoạch thu hồi đất, điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm tài sản trên đất cho người có đất bị thu hồi biết ít nhất là 90 ngày đối với đất nông nghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp. - Ban thực hiện công tác thu hồi: Tổ chức dịch vụ công về đất đai, Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. - Quản lý đất đã được thu hồi: Tuỳ từng mục đích thu hồi, đất đã được thu hồi sẽ giao cho chủ đầu tư, tổ chức dịch vụ công về đất đai hoặc UBND cấp xã để quản lý (Luật Đất đai năm 2013) 1.
Nguyên tắc và điều kiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 1. Đối với bồi thường Nguyên tắc bồi thường Đầu tiên, khi Nhà nước thu hồi mảnh đất gây thiệt hại cho tài sản khác liên kết với mảnh này, chủ sở hữu của tài sản này sẽ được nhận khoản bồi thường xứng đáng. Thứ hai, các tổ chức kinh doanh hoặc cá nhân có thiệt hại do việc Người Nhà nước thu hộ mảnh toàn liền kết với hoạt dòng sản xuất kinh doanh mong muốn như: tổ chức, gia viên kinh doanh,.sẽ được chi trả số tiền thiệt hàng đã gánh chịu. Điều kiện bồi thường Những cá nhân, hộ gia đình sử dụng đất không thuộc diện thuê đất có thu tiền hàng năm, phải có đầy đủ giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và quyền sử dụng đất ở, hoặc các giấy tờ liên quan trực tiếp tới tài sản bị thu hồi.
Tuy nhiên, ở tình huống không có giấy tờ hoặc không giống những nhân tố cần thiết để cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo Luật Đất đai hiện hành, bao gồm cả những trường hợp được miễn yêu cầu giấy chứng nhận theo quy định tại khoản 2 Điều 77 của Luật Đất đai, những người Việt Nam đã xây 6 dựng nhà ở gắn liền với việc sử dụng đất tại Việt Nam nhưng vẫn chưa được cấp Giấy chứng nhận vẫn có thể được bồi thường. Đối với hỗ trợ khi thu hồi đất Các loại hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất gồm có: a) Hỗ trợ duy trì cuộc sống và sản xuất ổn định; b) Hỗ trợ về huấn luyện, chuyển dịch ngành nghề và giải quyết việc làm trong các tình huống mà đất nông nghiệp của gia đình hoặc cá nhân sản xuất trực tiếp bị thu hồi hoặc trong các tình huống di dời nhà do việc thu hồi để kinh doanh dịch vụ của gia đình hoặc cá nhân; c) Hỗ trợ tái lập cư trong các tình huống mà Nhà nước thu hồi các khu vực sinh sống của gia đình hoặc cá nhân hay người Việt Nam sinh sống ở nước ngoài trong khi phải di chuyển điểm sinh sống; d) Các loại hỗ trợ khác: Hỗ trợ di chuyển; hỗ trợ thuê nhà. Đối với tái định cư khi thu hồi đất Tái định cư: Ủy ban nhân dân tỉnh có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án tái định cư để cung cấp dịch vụ tái định cư cho người có đất bị thu hồi và cần tái định cư; Khu tái định cư phải được xây dựng có cơ sở hạ tầng đồng bộ để bảo đảm cho người sử dụng điều kiện tốt hơn hoặc ngang bằng với khu tái định cư trước đó; Thỏa thuận tái định cư cần gắn liền với việc tạo và chuyển đổi việc làm công việc Trường hợp không có khu tái định cư thì người bị thu hồi đất sẽ được bồi thường bằng tiền và ưu tiên mua, thuê nhà công vụ đối với khu vực thành thị và bồi thường đất ở đối với khu vực thành thị nông thôn. Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 1.
Nhóm yếu tố về chính sách Pháp luật đất đai a. Các Văn bản pháp luật về lĩnh vực đất đai. Các văn bản pháp luật về đất đai của Nhà nước đã tạo lập cơ sở pháp lý vững chắc phục vụ công tác triển khai thi hành các văn bản quản lý về đất đai, 7 giải quyết các mối quan hệ đất đai; Hệ thống pháp luật đất đai liên tục thay đổi, để thích ứng hơn với điều kiện phát triển kinh tế thị trường, đảm bảo quốc phòng, an ninh và trật tự xã hội. Theo quy định, việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thường được các cơ quan chính phủ điều chỉnh, bổ sung và hoàn thiện đều đặn, nhằm giải quyết các khó khăn trong công tác này, phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Tuy nhiên, do sự không đồng nhất của pháp luật về đất đai qua từng giai đoạn đã gây ra nhiều trở ngại cho việc bồi thường và tái định cư. Thực tế cho thấy việc xây dựng các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý và sử dụng đất đai có ý nghĩa quan trọng trong công tác bồi thường giải tỏa mặt bằng, hỗ trợ và tái ổn định cuộc sống của người dân. Hệ thống văn bản pháp luật đất đai cũng có những hạn chế như là khối lượng lớn, tính chồng chéo cao, nội bộ hệ thống thiếu đồng bộ, chồng chéo gây lúng túng trong giải quyết và có khe hở trong thi hành pháp luật. Các văn bản Pháp luật của từng địa phương không có tính đồng bộ.
Một số vấn đề trong cống tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không được hướng dẫn chi tiết, cho nên việc triển khai thi hành cần có hướng dẫn của cơ quan chức năng cấp trên trực tiếp giải quyết. Đăng ký đất đai, cấp GCNQSDĐ Mục tiêu của việc này là để ghi chép thông tin về tình trạng pháp lý liên quan đến việc sử dụng và sở hữu đất cũng như các tài sản khác gắn liền với nó, cũng như để điều chỉnh việc quản lý của một miếng đất trong hồ sơ chính thức. Quá trình này không chỉ giới hạn ở việc ghi chép thông tin về quyền sử dụng pháp lý để thực hiện các quyền và nghĩa vụ theo Luật Đất Đai năm 2013 mà còn giúp loại bỏ sự chậm trễ trong việc xử lý các thủ tục, từ trước kia khi phải có giấy tờ chứng minh rõ ràng về quyền sử dụng mới có thể tiến hành việc này. Sự chậm trễ này đã tạo ra tình trạng không kiểm soát được trong việc điều chỉnh và giao dịch các loại bất động sản, khiến cho môi trường luật pháp không được tuân thủ một cách rõ ràng.
8 Chính vì thế mà công tác bồi thường GPMB đã gặp phải nhiều vướng mắc đối với việc tính diện tích đất bồi thường. Giải quyết kiếu kiện, khiếu nại, tố cáo đất đai. Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái đinh cư là một công việc phức tạp, ảnh hưởng lớn trực tiếp đến quyền lợi, nghĩa vụ của người dân.