Chương 1: Các đặc điểm cơ bản của pháp luật hình sự phong kiến Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV Chương 2: Các đặc điểm cơ bản của pháp luật hình sự phong kiến Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV Chương 3: Vấn đề lĩnh hội những giá trị pháp luật hình sự truyền thống trong quá trình hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam đương đại. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ PHONG KIẾN VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ X ĐẾN THẾ KỶ XV 1. Pháp luật hình sự dƣới các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê (trƣớc thế kỷ XI) Thời kỳ này bắt đầu từ năm 939 khi Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng và xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa - đây là sự kiện đánh dấu việc ra đời nhà nước phong kiến Việt Nam độc lập tự chủ đầu tiên, không những đã là thực tế mà còn được khẳng định cả trên danh nghĩa và pháp lý. Chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hơn một nghìn năm ở nước ta (từ năm 207TCN - 939).
Triều Ngô bắt đầu từ Ngô Quyền, qua Ngô Xương Văn và Ngô Xương Xí, truyền được ba đời, kéo dài 26 năm. Sau khi Ngô Quyền mất (năm 944), năm 945 Dương Tam Kha (em vợ Ngô Quyền, con của Dương Đình Nghệ) đã tiếm ngôi và xưng là Bình Vương, việc này đã dẫn đến tình trạng nổi loạn cát cứ của 12 lãnh chúa địa phương vào cuối thời nhà Ngô, nước ta rơi vào nạn mà sử sách gọi là loạn 12 sứ quân suốt hơn 20 năm (944 - 967). Sau đó, Đinh Bộ Lĩnh đã dẹp tan nạn cát cứ, thống nhất giang sơn về một mối, lên ngôi Hoàng đế, đặt Quốc hiệu là Đại Cồ Việt, lập lên Nhà Đinh, tồn tại 12 năm (968 - 980), trải qua 2 đời vua là Đinh Tiên Hoàng (968 - 979) và Đinh Phế Đế (979). Nhà Tống bên Trung Quốc nghe tin Đinh Tiên Hoàng mất và Phế Đế còn nhỏ tuổi, muốn thừa cơ đem quân sang lấy nước ta.
Vì sự nghiệp bảo vệ nền độc lập dân tộc và vì quyền lợi của giai cấp thống trị, Thái Hậu Dương Vân Nga cùng tướng sĩ và một số quan lại đã tôn Thập Đạo tướng quân Lê Hoàn lên làm vua (năm 980), vẫn đặt tên nước là Đại Cồ Việt. Triều đại Tiền Lê tồn tại trong 29 năm (980 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 1009), trải qua 3 đời vua : Lê Đại Hành (980 - 1005), Lê Long Việt (1005) và Lê Long Đĩnh (1005 - 1009). Do hoàn cảnh lịch sử trong giai đoạn này nên hoạt động lập pháp dưới các triều đại phong kiến Việt Nam đầu tiên này vẫn chưa được chú trọng và hiện có rất ít sử liệu còn ghi chép lại về pháp luật Việt Nam nói chung và pháp luật hình sự nói riêng giai đoạn này, chủ yếu được biết đến rất ít qua Đại việt sử ký toàn thư, còn phần Hình luật chí trong Lịch triều hiến chương loại chí lại không đề cập đến pháp luật thế kỷ X. Việc nghiên cứu sự hình thành của luật hình sự phong kiến Việt Nam trong giai đoạn này cho thấy những đặc điểm cơ bản sau đây: 1.
Thực trạng pháp luật Dưới thời nhà Ngô, hiện không có nguồn tài liệu nào cho thấy về việc ban hành pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng mà trong Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi nhận, năm 950, khi đem quân đi đánh thôn Đường, Ngô Xương Văn bảo với hai viên chỉ huy sứ Dương Cát Lợi và Đỗ Cảnh Thạch rằng “ Đức của tiên vương ta thấm khắp lòng dân, phàm chính lệnh ban ra không ai không vui lòng nghe theo”(Theo Đại Việt sử ký toàn thư, ngoại kỷ toàn thư 5), điều này chỉ cho thấy dưới triều đại Nhà Ngô cũng đã bắt đầu có những quy định pháp luật nhưng nội dung, hình thức của “chính lệnh” như thế nào thì không được ghi nhận. Dưới triều đại Nhà Đinh, theo các nguồn sử liệu còn lưu lại thì có thể nhận thấy rằng, việc quy định hành vi nào là tội phạm và áp dụng hình phạt nào tương ứng đều tùy ý của Vua hay các viên quan đứng đầu khu vực, chẳng hạn dưới triều Đinh “ Vua(chỉ Đinh Tiên Hoàng) muốn lấy uy thế để ngự trị thiên hạ mới đặt vạc dầu lớn ở sân triều, nuôi hổ dữ ở trong cũi, hạ lệnh rằng : người nào trái phép sẽ phải chịu tội bỏ vào vạc dầu nấu hay cho hổ ăn, mọi người sợ không dám trái”(Theo Trương Hữu Quýnh trong Đại cương lịch sử Việt Nam, T1, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2005). Sở dĩ thời kỳ này Đinh Tiên Hoàng áp dụng cách thức thi hành hình phạt khủng khiếp đối với người phạm tội nhằm đe dọa các lực lượng cát cứ vũ trang còn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tàn dư chống đối lại nhà Đinh, giữ vững sự ổn định đất nước và quyền lực tập trung của triều đình. Trong Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim cũng nhận định : “Hình luật uy nghiêm như thế thì cũng quá lắm, nhưng nhờ có những hình luật ấy thì dân trong nước mới dần dần được yên”.
Tuy nhiên việc ban hành pháp luật dưới triều Đinh không được lịch sử đề cập tới, tương tự dưới triều Ngô. Thời Tiền Lê, nhà vua thường tùy tiện xét xử, vua Lê Đại Hành vẫn giữ nguyên hình phạt và cách thức thi hành các hình phạt dưới triều Đinh. Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận: Theo sứ nhà Tống là Tống Cảo thì cách xử tội của vua Lê Đại Hành như sau: “ Tả hữu có lỗi nhỏ cũng giết đi hoặc đánh từ 100 đến 200 roi, bọn giúp việc ai hỏi có điều gì trái ý cũng đánh 30 hay 50 roi, truất làm tên gác cổng khi hết giận lại gọi về làm chức cũ”. Năm 1002, vua Lê “định luật lệnh”, tiếc rằng sách xưa không còn nên không có thông tin cụ thể.
Thời vua Lê Long Đĩnh áp dụng những cách thức thi hành hình phạt tàn bạo hơn, Đại Việt sử ký toàn thư có đoạn viết “ Vua tính hiếu sát, phàm người bị hành hình, hoặc sai lấy cỏ gianh quấn vào người mà đốt để cho lửa cháy gần chết, hoặc sai kép hát người nước Tống là Lâm Thủ Tâm lấy dao ngắ n dao c ùn xẻo từng mảnh để cho không được chết chóng, người ấy đau đớn kêu gào thì Thủ Tâm nói đùa rằng “nó không quen chịu chết”, Vua cả cười. Đi đánh dẹp bắt được tù thì giải đến bờ sông, khi nước triều rút, sai người làm lao dưới nước, dồn cả vào trong ấy, đến khi nước triều lên, ngập nước mà chết; hoặc bắt trèo lên ngọn cây cao rồi chặt gốc cho cây đổ, người rơi xuống chết. Với những ghi chép lịch sử trên, có thể nhận định rằng hình pháp thời Ngô, Đinh và Tiền Lê tuy được ghi nhận rất ít ỏi trong sử sách nhưng nhìn chung là rất hà khắc và tàn bạo, đây là đặc điểm chung của hầu hết các quốc gia thời cổ trung đại nhằm ổn định trật tự xã hội, chống lại các thế lực chống đối và giữ vững vương quyền, đặc biệt ở Đại Việt lúc bấy giờ khi mà Nhà nước phong kiến non trẻ mới được thành lập, vấn đề thống nhất đất nước, chống lại tình trạng cát cứ, ổn định xã hội còn nhiều khó khăn nên việc vua Đinh Tiên Hoàng hay Lê Đại Hành áp dụng 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính sách pháp luật hà khắc chỉ là nhằm mục đích thị uy, trừng trị những thế lực chống đối và xác lập tổ chức bộ máy Nhà nước chứ không áp dụng cho toàn dân. Việc xét xử ở Trung ương chủ yếu do vua định đoạt, còn ở các địa phương thì do các quan trông coi quyết định.
Hình thức pháp luật Cho đến nay, chưa có nguồn sử liệu nào khẳng định một cách chắc chắn rằng việc áp dụng pháp luật của Nhà nước phong kiến Việt Nam giai đoạn chúng ta đang nghiên cứu có dựa trên luật thành văn hay không? Đây là một vấn đề lý luận cần được nghiên cứu làm sáng tỏ. Tuy nhiên, dựa trên những nguồn sử liệu mà chúng ta có hiện nay có thể thấy rằng, thời kỳ này, người Việt đã tiếp thu chữ Hán từ thời Bắc thuộc, đến thế kỷ thứ X, tầng lớp đông đảo người biết chữ Hán chính là vua quan, quý tộc, sư sãi, nho sỹ, đồng thời trong sử sách có đôi chỗ nói đến hiện tượng vua “chính lệnh ban ra”, “định luật lệ”, “xuống chiếu”… Điều này cho thấy, rất có thể trong giai đoạn này pháp luật thành văn đã hình thành, đặc biệt là dưới triều Tiền Lê thì có thể khẳng định pháp luật thành văn đã được hình thành, trong Đại Việt sử ký toàn thư có viết “năm 1002, vua Lê định luật lệnh”. Ngoài ra, vào thời kỳ này pháp luật thành văn đã được sử dụng tại Trung Hoa phong kiến, cho nên chính quyền phong kiến Việt Nam giai đoạn này hoàn toàn có điều kiện áp dụng kinh nghiệm lập pháp của họ để áp dụng vào nước ta. Việc áp dụng pháp luật hình sự của đế chế Trung Hoa phong kiến ở Việt Nam thời kỳ này.
Mặc dù hiện nay chưa có nguồn sử liệu nào khẳng định việc áp dụng bộ luật nhà Đường (năm 653) của nhà nước phong kiến Việt Nam trong giai đoạn này, nhưng qua những diễn biến lịch sử trước thế kỷ thứ XI, có thể nhìn nhận rằng, trước khi Nhà nước phong kiến độc lập tự chủ Việt Nam đầu tiên được thành lập, nước ta đã trải qua hàng nghìn năm Bắc thuộc, đã chịu ảnh hưởng rất lớn của chính sách đô hộ của đế chế Trung Hoa phong kiến, trong đó có việc bị áp dụng những quy định 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật nói chung và chính sách hình sự nói riêng của chính quyền đô hộ, đồng thời sau khi giành được độc lập, do hoàn cảnh lịch sử của Đại Việt lúc đó phải xây dựng và bảo vệ chính quyền trong điều kiện đất nước còn nhiều rối ren nên việc xây dựng hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng trong giai đoạn lịch sử này vẫn chưa được Nhà nước phong kiến Việt Nam dưới các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê quan tâm. Trong khi đó, trong giai đoạn này Bộ luật nhà Đường của đế chế Trung Hoa lại có ảnh hưởng rất lớn đến các quốc gia trong khu vực như Nhật Bản, Triều Tiên.