Chương 1 KHÁI QUÁT TRUYỆN VỀ LOÀI VẬT VÀ SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN NHẬT ÁNH 1. Vài nét về truyện về loài vật ở Việt Nam 1. Những thành tựu nổi bật Truyện về loài vật có nguồn gốc xa xưa từ những câu chuyện truyền miệng, được gọi truyện ngụ ngôn, hoặc truyện cổ tích loài vật. Ở Việt Nam, loại truyện này đã có quá trình phát triển lâu dài và đã có thành tựu trên nhiều phương diện, góp phần làm phong phú hơn nền văn học dân tộc.
Trong thế kỷ XX, XXI này, truyện loài vật phát triển mạnh mẽ với sự đóng góp của nhiều thế hệ tác giả. “Truyện thiếu nhi về bản chất là truyện người lớn, theo nghĩa, thiếu nhi nhận thức được những vấn đề của người lớn trong đó hoặc người lớn nhận thức được mình rõ hơn thông qua cái nhìn phản biện của trẻ em” [6,tr. Truyện về loài vật gắn liền với văn học thiếu nhi, vì đây là đối tượng tiếp nhận chính. Theo tác giả Lã Thị Bắc Lý, văn học thiếu nhi là một bộ phận của văn học dân tộc, cũng có quá trình hình thành và phát triển qua các thời kì lịch sử của nó.
Theo đó, truyện viết cho thiếu nhi nói chung hay truyện viết về loài vật trong văn học thiếu nhi nói riêng cũng mang những đặc điểm và thành tựu theo sự phân kì lịch sử này. Trước Cách mạng tháng Tám, văn học thiếu nhi nói chung, truyện về loài vật nói riêng bắt đầu được chú ý nhưng chưa trở thành phong trào. Dù vậy, mảng truyện này cũng có những thành tựu bước đầu: Dế mèn phiêu lưu ký, Võ sĩ bọ ngựa, Đám cưới chuột của Tô Hoài; Con mèo mắt ngọc của Nam Cao; Vợ cóc, Con rắn, Cóc tía của Khái Hưng; Hang thuồng luồng, Con rắn trắng của Ngọc Giao…Trong đó, Dế mèn phiêu lưu kí (Tô Hoài) là tác phẩm tiêu biểu nhất. Sau Cách mạng, nền văn học dành riêng cho trẻ em mới được quan tâm phát triển theo đúng nghĩa.
Bên cạnh các tờ báo Thiếu niên, Tuổi trẻ, Xung phong, Măng non…, thời kỳ này có sự đóng góp dày dặn của nhiều nhà văn tên tuổi như Tô Hoài, Đoàn Giỏi, Nguyễn Huy Tưởng, Võ Quảng, Phạm Hổ, Nguyễn Đinh Thi, Thy Thy Tống Ngọc,. Truyện về loài vật theo đó cũng ở trên đà phát triển mạnh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Thời kì kháng chiến chống Mĩ, số lượng các sáng tác viết về loài vật cũng tăng lên đáng kể và có nhiều tác phẩm xuất sắc. Nếu như ở chặng đường đầu của quá trình sáng tác, chỉ có một vài truyện ít ỏi đăng trên báo thì đến nay, khi đất nước được giải phóng, đi lên con đường xã hội chủ nghĩa, số lượng tác phẩm tăng lên hàng nghìn cuốn, gồm những tác phẩm tinh tuyển ở trong nước và ngoài nước.
Thể loại, đề tài trở nên phong phú, đa dạng. Chất lượng truyện cũng tăng lên đáng kể. Đội ngũ nhà văn bắt đầu chú trọng đến đề tài, nội dung phản ánh trong truyện. Đặc biệt, nghệ thuật viết truyện cũng không ngừng được cách tân, có khả năng tái hiện muôn mặt của hiện thực cuộc sống.
Từ những năm 1975 đến đầu thập kỷ 80, văn học chuyển biến mạnh mẽ, gắn liền với đời sống xã hội và hơn bao giờ hết văn học có nhiều tìm tòi mạnh dạn từ nội dung đến hình thức, từ tư tưởng đến thủ pháp nghệ thuật, vai trò chủ thể của người nghệ sĩ được coi trọng và phát huy. Văn học thiếu nhi cũng không đi khỏi quỹ đạo chung ấy. Các sáng tác cho các em thời kì này đã có sự mở rộng về đề tài cũng như hướng tiếp cận đời sống và khả năng khám phá con người, trong đó, đề tài lao động, học tập và sinh hoạt của con người được tập trung khai thác thông qua hình thức miêu tả thế giới loài vật. Truyện viết về con người nhưng lại được “thể hiện dưới hình thức đồng thoại với rất nhiều chất thơ, nhưng không vì thế mà kém đi tính chân thực, giản dị” [26,tr.
Bên cạnh đó, mảng truyện loài vật được thể hiện dưới hình thức truyện tranh cũng khá phát triển cùng với những tên tuổi như Thy Thy Tống Ngọc với Chú lợn đất; Văn Hồng, Mai Long với Cá rô ron không vâng lời mẹ… Trong những năm 1980 - 1990, hàng loạt sáng tác về loài vật trình làng với tên tuổi của các nhà văn Lâm Thị Mỹ Dạ, Phạm Hổ, Ma Văn Kháng, Trần Mạnh Hảo, Vũ Tú Nam, Vũ Duy Thông, Nguyễn Nhật Ánh… Những năm đầu của thế kỉ XXI cho đến nay, truyện loài vật trở thành một phần không nhỏ, đóng vai trò quan trọng trong văn học thiếu nhi với một số lượng lớn. Đó là các sáng tác tiếp nối mạch đề tài của các tác giả thời kỳ trước như Vũ Tú Nam, Nguyễn Nhật Ánh… và là sự trình làng mới mẻ của những tác giả trẻ Nguyễn Đình Quảng, Nguyễn Thị Bích Nga, Phạm Thành Long… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Cùng với sự mở rộng và phong phú của đề tài, nghệ thuật viết truyện loài vật cũng ngày một hấp dẫn và có những thành công đáng kể. Ở giai đoạn đầu, truyện chỉ mới dừng lại ở việc mượn những cốt truyện đơn giản, ít tình tiết để ghi lại những sự kiện, nội dung chính. Nay, với những cốt truyện thú vị, phong phú xuất phát từ thực tế cuộc sống con người cùng những chi tiết sinh động, “truyện đã tìm được nhiều con đường khác nhau để đi vào thế giới tâm hồn” [27,tr.43] của người đọc, tạo được nhiều hứng thú và tình cảm ở họ.
Do đặc trưng của truyện nên các khi sáng tạo một tác phẩm, nhà văn rất chú ý đến việc nhân hóa loài vật, tạo cho truyện chất thơ, chất dí dỏm, vui tươi. Thế giới loài vật vừa mang những đặc điểm riêng biệt của giống loài vừa mang những nét tính cách của thế giới loài người. Có thể nói, từ sau thời kì Đổi mới, văn học nước nhà - trong đó có văn học thiếu nhi có nhiều khởi sắc. Trong bước tiến của văn học thiếu nhi, truyện loài vật dần dần được hình thành và không ngừng phát triển.
Sâu sắc và thấm đẫm tính nhân văn, những trang viết về đề tài loài vật luôn phảng phất bóng dáng trẻ thơ với những suy nghĩ trong trẻo và thánh thiện, với cái nhìn bao dung và nhân hậu trước cuộc đời. Xuất phát từ những ý tưởng, nội dung, cốt truyện và những hình ảnh quen thuộc, truyện viết về loài vật trong nền văn học mới có những bước phát triển và đạt nhiều thành tựu. Sự phong phú về đề tài, thể loại cùng với đội ngũ nhà văn chuyên nghiệp, số lượng tác phẩm có chất lượng, sự đổi mới ở nội dung và nghệ thuật đã dần dần đưa truyện loài vật đi vào quỹ đạo chung của sự nghiệp đổi mới diện mạo chung của nền văn học nước nhà. Đặc điểm truyện về loài vật Trong nền văn học dân tộc, truyện viết về loài vật đã có những đóng góp to lớn vào việc duy trì và phát triển những thể loại đã có hoặc bị bỏ quên trong thời gian khá dài.
Từ thực tiễn sáng tác và thành tựu của thể loại, chúng ta có thể thấy được những đặc điểm nổi bật của truyện loài vật với tư cách là một “sản phẩm” hiện đại trên hai phương diện: nội dung và nghệ thuật. Về nội dung Nội dung phản ánh trong truyện loài vật khá đa dạng và phong phú. Bằng những hình thức thể hiện độc đáo, nội dung của những sáng tác viết về loài vật không bó hẹp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 ở việc miêu tả những đặc điểm tự nhiên của thế giới loài vật. Đa số truyện hướng tới thể hiện những nội dung, cảm hứng khác nhau: đời sống sinh hoạt, đời sống lao động chiến đấu, những điều kì diệu của thế giới tự nhiên, những tình cảm, cảm xúc thú vị nhiều cung bậc của con người.
Trước hết, mỗi sáng tác về loài vật đem đến cho người đọc một câu chuyện thú vị về thế giới loài vật. Đó là thế giới của những cô Nhà Trò yếu đuối, những gã Nhện ranh ma, những Dế Choắt còm cõi mà sâu sắc, những họ hàng nhà Kiến nóng nảy mà tình nghĩa, những Dế Mèn - Dế Trũi trượng nghĩa rong chơi giữa trời đất bao la, anh em bốn cõi một nhà… trong Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài. Đó là tình bạn của Kiến Lửa và Kiến Nâu với hành trình phiêu bạt giữa thế giới của côn trùng như Mối, Nhện, Chuồn chuồn… trong Ngàn dặm xa của Nguyễn Đình Chính. Rõ ràng, truyện loài vật phán ánh thế giới của loài người, nhưng được nhìn của con mắt xanh non, phù hợp với đối tượng độc giả là thiếu nhi.
Thông qua đó, đời sống loài vật được tái hiện, để từ đây, độc giả được đưa đến những miền tưởng tượng phong phú mà ở đó, tâm hồn con người được mở rộng và có thêm những hiểu biết về cuộc sống, về thế giới tự nhiên quanh mình. Bên cạnh đó, truyện loài vật còn có nội dung khoa học, đưa người đọc đến những miền đất mới lạ, từ đó, người đọc có thể khám phá thế giới tự nhiên đa dạng, phong phú qua câu chuyện về các “nhân vật” loài vật. Truyện của Viết Linh, Thanh Hào, Nguyễn Thị Bích Nga… đem đến những kiến thức khoa học một cách nhẹ nhàng, khiến độc giả cảm thấy đây không chỉ là những bài giới thiệu đơn giản về thế giới khoa học mà đó còn là những câu chuyện thú vị xoay quanh thế giới tự nhiên. Song song với đó, truyện của Nguyễn Thị Ấm, Nguyễn Đình Quảng, Tô Hoài, Nguyễn Nhật Ánh… lại đưa người đọc đến với những bài học đạo đức giản dị của cuộc sống.
Có thể nói, mỗi câu chuyện loài vật ẩn chứa những giá trị giáo dục sâu sắc. Ngoài ra, giống như các hình thức văn học khác, truyện về loài vật cũng phản ánh hiện thực. Những chủ trương, chính sách của Đảng, nhà nước và tâm huyết của các tác giả viết cho thiếu nhi đã góp phần không nhỏ cho sự xuất hiện của một loạt những thành tựu trong sáng tác của Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Đoàn Giỏi, Ma Văn Kháng, Võ Quảng, Phạm Hổ, Hà Ân,.Thời kì này, đặc điểm nổi bật của truyện loài LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 vật là viết về con vật để nói về con người, về cuộc sống mới. Nội dung truyện vì thế mang đậm hơi thở của thời đại.