CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Vài nét về dân tộc Dao Việt Nam là một quốc gia đa văn hóa, đa dân tộc. Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, cộng đồng các dân tộc Việt Nam đã gắn bó ruột thịt với nhau, đoàn kết vượt qua mọi khó khăn, thử thách để sinh tồn và phát triển. Trên hành trình lịch sử, mỗi dân tộc lại tạo ra những yếu tố văn hóa, văn học có bản sắc riêng, có giá trị riêng được thể hiện trong các mặt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần.
Sự chi chút những giá trị tinh thần của lớp lớp thế hệ đã tạo nên kho tàng tri thức rộng lớn, có trữ lượng dồi dào, có ảnh hưởng mạnh mẽ đến cuộc sống của mọi thế hệ con người trên mảnh đất Việt Nam. Theo thống kê của Tổng cục thống kê (2019) dân tộc Dao đứng thứ chín trong số 54 dân tộc ở Việt Nam, với gần một triệu người. Người Dao cư trú chủ yếu tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu, Tuyên Quang,. đến một số tỉnh trung du như: Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình và gần đây mới có một số ít chuyển vào sinh sống ở khu vực Tây Nguyên.
Người Dao có nhiều nhóm khác nhau phân biệt theo vùng. Tên gọi các nhóm Dao dựa vào nhiều yếu tố không chỉ là phong tục, tập quán mà còn dựa trên trang phục và những đặc điểm hình thức. Người du nhập vào Việt Nam qua quá trình thiên di từ Trung Hoa sang nước ta. Vì vậy nhiều câu chuyện tái hiện lại cuộc hành trình của người Dao từ thuở đi khai hoang, lập địa.
Thực chất người Dao sống theo lối du canh du cư, di chuyển qua nhiều miền đất. Phần lớn họ sống trên núi cao và phân thành các nhóm nhỏ lẻ. Tuy nhiên theo lối sống linh hoạt nên người Dao chịu ảnh hưởng văn hóa của nhiều vùng miền. Điều này góp phần hình thành nền văn hóa Dao phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc.
Để tạo thành bản sắc dân tộc có rất nhiều yếu tố như: phong tục tập quán, ẩm thực, lễ hội,.Một trong những nét nổi bật nhất để tạo nên hồn cốt cũng như đặc điểm riêng dễ nhận biết nhất của mỗi dân tộc chính là những bộ trang phục đầy sắc màu. Dân tộc Dao cũng vậy, những bộ trang phục của họ là sản phẩm 8 được tạo ra từ đôi bàn tay khéo léo và sáng tạo của bà con dân tộc Dao. Đối với người Dao trang phục truyền thống làm nổi bật những đặc trưng của dân tộc, là minh chứng cho sự hình thành và phát triển từ bao đời của dân tộc Dao. Vì vậy, dân tộc Dao là một trong số các dân tộc mà trang phục của đồng bào được đánh giá cao về chất liệu và hình thức thẩm mỹ.
Theo quan sát của chúng tôi trang phục của người phụ nữ Dao mang nhiều nét độc đáo với áo dài, áo con, khăn đội đầu, dây lưng, xà cạp và trang sức bằng bạc. Về cơ bản trang phục của dân tộc Dao gồm 5 màu: Đỏ, xanh, trắng, vàng, đen, trong đó chủ yếu là màu đỏ. Bởi với người Dao màu đỏ tượng trưng cho sự vui vẻ và mang đến niềm hạnh phúc, lạc quan cho con người. Váy của phụ nữ Dao thường may bằng vải bông chàm trang trí nhiều hoa văn kín cả thân váy.
Váy gồm sáu mảnh, khâu thành hai mảnh lớn hở, không khép mĩ. Cạp váy được viền bằng vải màu trắng. Vòng cạp rộng tùy vòng bụng. Nền chàm in nhiều hoa văn xanh lơ, có hoa văn chính.
Hoa văn là các vòng tròn có vạch chéo qua tâm giống như bánh xe, hình dích dắc. Khi mặc, người Dao choàng váy từ trước ra sau rồi thít chặt cạp váy, hai rìa váy giáp nhau lệch một bên. Người phụ nữ Dao thường tự vẽ các hoa văn trên váy. Bút vẽ là một đoạn tre bánh tẻ vót nhọn hay một lưỡi sắt gắn chặt vào cán, mực vẽ bằng sáp ong.
Mỗi buổi tối sau bữa ăn người phụ nữ thường ngồi cạnh bếp hơ cho sáp ong nóng chảy, lấy ngòi bút chấm vẽ lên mặt vải. Áo dài là trang phục toát lên sự duyên dáng của phụ nữ Dao, đồng bào Dao thường dệt áo dài bằng vải lanh chàm và đính hạt cườm tạo điểm nhấn cho chiếc áo. Những hoa văn trang trí ở trên trang phục người Dao thường là hình vuông, hình chữ nhật màu đỏ, vàng, trắng hay hình cây thông, hình quả trám. tạo sự gần gũi, hài hòa với thế giới tự nhiên.
Vẻ đẹp độc đáo trong trang phục của người Dao phải kể đến chiếc khăn đội đầu. Khăn được trang trí bằng nhiều họa tiết như: Cây vạn hoa, hình cách đoạn, hình vết hổ. Các họa tiết được thêu thành hình nổi với nhiều màu sắc, làm tăng thêm vẻ đẹp của chiếc khăn. Phụ nữ Dao thường tự tay làm trang phục với các công đoạn rất tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên trì và khéo léo.
Trước khi về nhà chồng, các cô gái Dao thường ở nhà 9 tập trung cho việc thêu thùa, khâu vá, hoàn thành bộ trang phục của riêng mình. Đối với nam giới, trang phục gồm khăn đội đầu, áo và quần. Trang phục của nam giới chủ yếu là màu chàm. Khăn đội đầu của nam giới gồm hai loại khăn đội bên trong và khăn đội bên ngoài.
Hoa văn trên khăn đội đầu của nam giới thường mang các gam màu trắng, vàng và đỏ. Có thể nói, trang phục của đồng bào dân tộc Dao về màu sắc và chất liệu đều bắt nguồn từ tự nhiên. Đây là sản phẩm thủ công được thêu dệt bởi đôi bàn tay duyên dáng của những người phụ nữ Dao. Trang phục chính là nét đẹp tạo nên bản sắc riêng của từng đồng bào các dân tộc ở Việt Nam.
Về nhà ở người Dao thường sống ở nhà sàn và thường dùng lịch âm để tính thời gian sản xuất cũng như sinh hoạt. Cũng như người Kinh, đồng bào người Dao rất chú trọng việc chọn tuổi và hướng làm nhà. Đối với họ hợp tuổi sẽ giúp gia đình làm ăn thuận lợi, nhà cửa yên ấm. Ngày nay, người Dao sống định cư ổn định thành làng bản, họ phát triển kinh tế nông nghiệp với trồng trọt chăn nuôi là chủ yếu, ngoài ra còn phát triển nghề thủ công truyền thống như thêu dệt thổ cẩm, rèn đúc, làm nghề mộc rất đa dạng để phục vụ cho cuộc sống gia đình mình.
Hiện nay, tỉ lệ nghèo đói ở các gia đình người Dao đã giảm đáng kể. Họ đã tiếp cận được với các dịch vụ xã hội, khoa học kĩ thuật để áp dụng vào lao động sản xuất chuyển đổi cơ cấu kinh tế cây trồng như lúa, ngô. Con em người dân tộc Dao ở các tỉnh miền núi ngày nay đã được đến trường nhiều hơn so với trước đây, do vậy trình độ dân trí của người Dao được nâng cao hơn trước rất nhiều. Có thể nói, dân tộc Dao với nhiểu bản sắc văn hóa độc đáo đã trở thành một mảnh ghép quan trọng trong bức tranh muôn màu của văn hóa các dân tộc Việt Nam hiện nay.
Trong ý nghĩa đó, việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Dao càng trở nên có ý nghĩa hơn bao giờ hết. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay, việc nâng cao ý thức văn hóa dân tộc, trân trọng và quảng bá trên diện rộng sẽ góp phần tích cực hơn nữa 10 vào công cuộc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo đúng tinh thần Nghị quyết của các kì Đại hội từ 1986 đến nay. Truyện cổ dân tộc Dao trong mạch chảy văn hóa, văn họcDao 1. Khái niệm truyện cổ Trong văn hóa, văn học có vai trò vô cùng quan trọng.
Văn học được coi là gương mặt ngôn từ của văn hóa dân tộc. Văn học dùng ngôn ngữ dân tộc để nhận thức, phản ánh đời sống xã hội và con người thông qua hình tượng nghệ thuật và các vấn đề quan trọng của đời sống xã hội. Vì vậy, văn học mang những đặc trưng cơ bản như: trực tiếp tái hiện đời sống văn hóa của từng dân tộc, là kết tinh văn hóa thẩm mĩ của dân tộc, bảo tồn những gì được xem là đẹp, là hay. Các tác phẩm văn học sẽ được cảm nhận bằng tâm hồn và cái nhìn đầy nhân văn của độc giả, đòi hỏi phải dùng trí tưởng tượng, sự liên tưởng, suy luận cảm xúc với tất cả mọi giác quan và tâm hồn mới có thể hình dung được những sự vật, hiện tượng trong đời sống, điều đó nói lên rằng ngôn từ mang tính chất phi vật thể.
Nhờ đó nó sẽ diễn tả được những sự việc theo dòng chảy lịch sử hàng ngàn năm, vạn năm trên một không gian hữu hạn hoặc vô hạn. Trong văn học dân gian truyện cổ dân gian là một thể loại truyện lưu giữ những giá trị văn hóa, văn học từ lâu đời. Theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê năm 2003), cổ: xưa cũ. Truyện cổ: Chỉ những truyện xưa cũ cũng là cách nói tắt của truyện cổ dân gian.
Vì thế, truyện cổ dân gian là một khái niệm được dùng như một tên gọi chung cho loại tự sự dân gian với các thể loại: Thần thoại, sử thi, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn. Truyện cổ dân gian và truyện cổ tích là hai khái niệm khác nhau. Sự khác nhau ấy đã được giới nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam chỉ ra từ lâu, tuy nhiên vẫn có người hiểu và sử dụng hai khái niệm này như nhau. Từ truyện trong các cụm từ truyện dân gian, truyện cổ dân gian, truyện cổ tích với từ truyện trong những danh từ được dùng để chỉ một số thể loại của văn chương viết như: truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài, v.
có chung nguồn gốc. Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, truyện là danh từ có hai nét nghĩa:“ Tác phẩm văn học miêu tả tính cách nhân vật và diễn 11 biến của sự kiện thông qua lời kể chuyện của nhà văn vàthường dùng đi đôi với sách kinh do các nhà triết học của Trung Quốc thời cổ viết” [28, tr. Như vậy, cách giải thích ý nghĩa từ truyện của các từ điển là tương đối thống nhất. Cần thấy rằng, khi truyện trở thành một thuật ngữ văn học thì nó được sử dụng với ý nghĩa khá phong phú, đa dạng và phức tạp.
Một trong những đặc điểm lớn nhất trong các tác phẩm của nhà Nho thời phong kiến là hiện tượng văn sử bất phân. Trong sách vở của họ, tính chất sử học và tính chất văn học nhiều khi không được phân biệt một cách rạch ròi.