MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bước vào lứa tuổi 16, 17, HS THPT đã có được mức độ trưởng thành về tư tưởng và tâm lý đủ để các em bắt đầu xây dựng cho mình những kế hoạch của cuộc sống tự lập, trong đó có việc hoạch định một hướng nghề nghiệp trong tương lai. Nghề nghiệp - việc làm không chỉ tạo ra thu nhập để đáp ứng các nhu cầu sống mà còn là phương tiện để các em HS hiện thực hóa những hoài bão, ước mơ, thể hiện trách nhiệm công dân của mình. Thế nhưng, chọn được một nghề phù hợp không chỉ với mong muốn, khả năng của bản thân mà còn phù hợp với yêu cầu chung của nghề và xã hội lại không phải là chuyện đơn giản, nhất là với những bạn trẻ còn đang ngồi trên ghế nhà trường với vốn hiểu biết, kinh nghiệm còn hạn chế.
Thực tế thời gian qua cho thấy, việc chọn nghề của học sinh trung học phổ thông (THPT) còn nhiều bất cập, nhiều em có quan niệm học đại học là con đường duy nhất để dẫn đến thành công, có địa vị cao trong xã hội. Số khác lại lấy sự đánh giá, phán xét thiếu căn cứ của dư luận xã hội để lựa chọn nghề mà không cần quan tâm mình có phù hợp với nghề đó hay không. Theo thống kê, hàng năm chúng ta có gần 450 nghìn cử nhân đại học, cao đẳng tốt nghiệp ra trường, nhưng có đến 63% không có việc làm, 37% số còn lại có việc làm thì hầu hết phải đào tạo lại và có nhiều người không làm đúng nghề mình đã học. [83] Trong khi đó, có đến 69% các doanh nghiệp, khu chế xuất trong cả nước thiếu hụt trầm trọng lao động có tay nghề đã qua đào tạo.
Vậy đâu là nguyên nhân của hiện trạng này? Biện pháp nào có thể cải thiện được thực trạng đó? Câu trả lời chỉ có thể có lời giải khi chúng ta tìm hiểu và phân tích những đặc điểm tâm lý đã điều khiển hoạt động chọn nghề của học sinh trong mối liên quan tới các yếu tố ảnh hưởng khác như gia đình, nhà trường, xã hội… Tuy nhiên hiện nay, để điều chỉnh, điều khiển quá trình chọn nghề của học sinh, chúng ta mới chủ yếu dừng lại ở các biện pháp tác động giáo dục, sư phạm mà chưa chú ý thật đầy đủ đến các biện pháp tác động tâm lý. Sự thiếu hụt này xuất phát từ chỗ hiện chưa nhiều các nghiên cứu thuộc lĩnh vực tâm lý đề cập đến vấn đề chọn nghề của HS THPT cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn. Vì thế, việc nghiên cứu 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các đặc điểm tâm lý trong họat động chọn nghề của HS THPT sẽ là căn cứ khoa học để tổ chức các hoạt động GDHN một cách có hiệu quả, đáp ứng được không chỉ nhu cầu của HS mà còn những yêu cầu của nền kinh tế - xã hội trong giai đoạn hội nhập và phát triển hiện nay. Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn các đặc điểm tâm lý biểu hiện trong hoạt động chọn nghề của nhóm HS lớp 12, chỉ ra các yếu tố tâm lý – xã hội có ảnh hưởng đến các đặc điểm này, trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp tác động tâm lý nhằm nâng cao hiệu quả chọn nghề của các em.
Nhiệm vụ nghiên cứu 3. Nghiên cứu lý luận: Khái quát và hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về đặc điểm tâm lý của HS THPT trong họat động chọn nghề (các khái niệm và một số đặc điểm tâm lý cơ bản của họat động chọn nghề và các nhân tố tâm lý – xã hội có ảnh hưởng tới đặc điểm này.) nhằm xây dựng cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án. Nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát thực trạng những đặc điểm tâm lý cơ bản trong hoạt động chọn nghề của HS thể hiện ở 3 mặt: nhận thức, thái độ, hành động và ảnh hưởng của nó đến hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 THPT. Chỉ ra những những yếu tố ảnh hưởng đến các đặc điểm tâm lý trong hoạt động chọn nghề của các em hiện nay.
Đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả chọn nghề của học sinh và thực nghiệm biện pháp tư vấn nghề cho HS THPT trước khi các em có quyết định lựa chọn nghề, nhằm giúp các em có được sự lựa chọn nghề phù hợp. Đối tƣợng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Đặc điểm tâm lý trong họat động chọn nghề biểu hiện ở nhận thức, thái độ và hành động của HS lớp 12 THPT. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Khách thể nghiên cứu Thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tiến hành nghiên cứu trên những nhóm khách thể như sau: + 709 HS lớp 12 tại 6 trường THPT ở Hà Nội, Thái Bình và Lào Cai. + 60 giáo viên đang trực tiếp tham gia giảng dạy môn “Giáo dục hướng nghiệp” và 12 cán bộ là lãnh đạo tại các trường THPT. + 120 cha mẹ HS có con trong diện nghiên cứu. Giới hạn phạm vi nghiên cứu 5.
Giới hạn nội dung nghiên cứu: Đặc điểm tâm lý biểu hiện trong họat động chọn nghề rất đa dạng, phong phú và phức tạp, do đó chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu một số đặc điểm tâm lý nổi trội biểu hiện trong hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 THPT (hệ chính quy) được thể hiện ở 3 mặt nhận thức, thái độ, hành động và một số nhân tố tâm lý – xã hội (họat động giáo dục hướng nghiệp nhà trường, gia đình, nhóm bạn bè, động cơ, định hướng giá trị nghề.) có ảnh hưởng đến các đặc điểm tâm lý này. Giới hạn địa bàn nghiên cứu: Để đảm bảo tính đại diện vùng miền trong nghiên cứu, chúng tôi lựa chọn 3 tỉnh, tại Hà Nội nghiên cứu tại 2 trường THPT Trần Nhân Tông và Trường THPT Đống Đa; tại Thái Bình nghiên cứu tại Trường THPT Nguyễn Trãi và trường THPT Nguyễn Đức Cảnh; tại Lào Cai nghiên cứu ở Trường THPT Số 1 và số 2 Bát Xát. Giới hạn về khách thể nghiên cứu: Để thực hiện được mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án, chúng tôi lựa chọn 3 nhóm xã hội sau với tính cách là khách thể nghiên cứu của đề tài: một là nhóm HS lớp 12; hai là nhóm giáo viên và đội ngũ lãnh đạo nhà trường, và ba là nhóm cha mẹ HS có con đang theo học lớp 12 tại các trường THPT. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Giới hạn về phương pháp luận tiếp cận vấn đề nghiên cứu: Để thực hiện các mục tiêu nghiên cứu đề ra, đề tài được tiến hành trên cơ sở vận dụng các phương pháp tiếp cận chính sau: Tiếp cận họat động, tiếp cận hệ thống.của Tâm lý học họat động. Giả thuyết khoa học Chúng tôi cho rằng, đặc điểm tâm lý nổi bật trong họat động chọn nghề của đa số học sinh lớp 12 hiện nay là chưa nhận thức đầy đủ và sâu sắc về đối tượng lựa chọn; chưa có thái độ thật tích cực; chưa thể hiện tính chủ động và tích cực trong các hành động chọn nghề. Những đặc điểm tâm lý này có mối quan hệ chặt chẽ đến đến những sai lầm trong lựa chọn nghề của các em. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên, song nguyên nhân chủ yếu là do các hoạt động GDHN cho HS ở trường THPT thời gian qua còn nhiều bất cập.
Nếu tư vấn nghề cho học sinh lớp 12, thì có thể giúp các em hiểu biết đầy đủ hơn về vai trò, ý nghĩa của nghề đối với bản thân và xã hội, giúp các em có thái độ tích cực khi đánh giá, phán xét về những giá trị của nghề, và thực hiện nhiều hành động tích cực để tìm kiếm và lựa chọn được nghề phù hợp. Phƣơng pháp nghiên cứu 7. Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản. Phương pháp điều tra viết bằng bảng hỏi.
Phương pháp trắc nghiệm tâm lý. Phương pháp phỏng vấn sâu. Phương pháp thực nghiệm tác động. Phương pháp mô tả chân dung tâm lý trong họat động chọn nghề của một số trường hợp điển hình.
Phương pháp chuyên gia. Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đóng góp mới của luận án 8.
Về phương diện lý luận: Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần bổ sung, làm phong phú thêm về phương diện lý luận những đặc điểm tâm lý của HS THPT trong hoạt động chọn nghề và những nhân tố ảnh hưởng tới nó. Đặc biệt luận án đã chỉ ra mối quan hệ mang tính nhân quả giữa đặc điểm tâm lý với sự phù hợp trong lựa chọn nghề của HS. Về phương diện thực tiễn: Luận án đã làm rõ thực trạng một số đặc điểm tâm lý của HS lớp 12 trong hoạt động chọn nghề, chỉ ra ảnh hưởng các đặc điểm tâm lý này tới kết quả chọn nghề của HS trong bối cảnh đất nước hiện nay. Đồng thời luận án cũng chỉ ra một số nhân tố tâm lý xã hội có ảnh hưởng đến các đặc điểm tâm trong hoạt động chọn nghề của HS lớp 12 như hoạt động GDHN trong trường phổ thông và trong các gia đình, nhân tố sự vận động của nhu cầu thị trường lao động, nhân tố định hướng giá trị, động cơ chọn nghề của HS… Kết quả thực nghiệm biện pháp tư vấn nghề đã chứng minh được tầm quan trọng và hiệu quả cao của nó đối với việc nâng cao nhận thức, có thái độ và hành động tích cực đối với họat động chọn nghề của HS, góp phần nâng cao hiệu quả và chất lượng quyết định chọn nghề của các em, nếu được tổ chức một cách chặt chẽ, khoa học với đội ngũ cán bộ tư vấn được đào tạo đầy đủ về tâm lý học.
Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo bổ ích cho việc giảng dạy Tâm lý học lao động, Tâm lý học hướng nghiệp của giảng viên Khoa Tâm lý học, cho cán bộ quản lý, giáo viên các trường THPT và các phụ huynh học sinh trong quá trình tiến hành hoạt động GDHN cho con em mình. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN TÂM LÝ HỌC VỀ ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ HOẠT ĐỘNG CHỌN NGHỀ CỦA HỌC SINH LỚP 12 THPT 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề Nghề xuất hiện khi sản xuất của xã hội loài người có sự phân công lao động. Nghề nghiệp cổ xưa nhất được biết đến là nghề săn bắn, hái lượm, trồng chọt và chăn nuôi.