ĐẶT VẤN ĐỀ Đậu xanh (Vigna radiate (L) wilczek) là cây thực phẩm ngắn ngày với nhiều ưu điểm trong hệ thống nông nghiệp (Nusrat et al., 2014), cũng là cây có giá trị kinh tế cao được trồng ở nhiều nước trên thế giới và cả ở Việt Nam. Hạt đậu xanh cung cấp nguồn thực phẩm giàu đạm, đáp ứng nhu cầu về dinh dưỡng của con người, vật nuôi; là nguyên liệu cho một số ngành công nghiệp chế biến và là cây cải tạo đất tốt. Quả và lá non đậu xanh còn được dùng như một loại rau xanh cao cấp rất giàu khoáng chất và vitamin (Riaz Ullah et al. Với thời gian sinh trưởng ngắn, đậu xanh là cây trồng có giá trị đặc biệt trong hệ thống canh tác, luân canh tăng vụ.
Ở Việt Nam, đậu xanh được trồng từ lâu đời trên hầu khắp các vùng trong cả nước và có vai trò quan trọng chỉ sau sau lạc, đậu tương (Trần Đình Long và Lê Khả Tường,1998). Riêng miền Bắc, đậu xanh hiện được gieo trồng khá phổ biến nhưng vẫn chỉ được coi là loại cây trồng thứ yếu và chưa được gieo trồng nhiều trong vụ Đông. Trong khi đó sau hai vụ lúa diện tích đất trồng cây vụ Đông rất lớn nhưng hiện vẫn chưa được sử dụng hiệu quả. Trước thực tế đó, phát triển cây đậu xanh bằng các giống có năng suất cao, thích hợp trồng vụ Đông sẽ làm đa dạng cây trồng, góp phần làm tăng thu nhập cho nông dân.
Mặt khác, mặc dù đậu xanh là đối tượng được các nhà nông học chú ý quan tâm, nhưng các nghiên cứu để phát triển cây đậu xanh vụ Đông còn rất hạn chế. Do đó, hiện vẫn còn rất thiếu các giống đậu xanh thích hợp cho trồng vụ Đông ở miền Bắc. Để cây đậu xanh có thể trở thành một trong những cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao thì việc đẩy mạnh công tác nghiên cứu, tuyển chọn, đánh giá, sử dụng những giống đậu xanh triển vọng là hết sức cần thiết. Giống đậu xanh ĐX14 được Hội đồng khoa học Bộ Nông nghiệp và PTNT thông qua đề nghị công nhận sản xuất thử năm 2014.
Theo Nguyễn Ngọc Quất và cs. (2013), giống đậu xanh ĐX14 luôn thể hiện những đặc tính ưu việt về sinh trưởng phát triển, cho năng suất thực thu cao nhất đạt từ 2,0 - 2,1 tấn/ha. Vì vậy nếu đưa được giống đậu xanh ĐX14 vào trồng trong vụ Đông ở miền Bắc có thể sẽ giúp mở rộng diện tích và nâng cao hiệu quả sử dụng đất ở vùng này. Tuy nhiên để một giống có thể đạt được tiềm năng năng suất thì có rất nhiều biện pháp, trong đó sử dụng phân bón là một trong những biện pháp quan trọng.
Xu 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hướng sử dụng nhiều phân bón hóa học hiện nay đã làm thiếu hụt các nguyên tố vi lượng trong đất, đây chính là một trong những nguyên nhân làm hạn chế năng suất và làm cho cây đậu xanh dễ bị nhiễm sâu bệnh. Vì vậy, cần thiết phải bổ sung các nguyên tố vi lượng cho cây đậu xanh, đặc biệt là bổ sung bằng con đường qua lá. Xuất phát từ những yêu cầu thực tế nêu trên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Đặc điểm sinh trưởng, phát triển của một số giống đậu xanh và ảnh hưởng của phân bón qua lá đến cây đậu xanh giống ĐX14 trồng vụ Đông” nhằm tuyển chọn những giống đậu xanh có năng suất cao, thích hợp trồng vụ Đông tại miền Bắc Việt Nam. Đồng thời đánh giá ảnh hưởng của một số loại phân bón qua lá đến quá trình sinh trưởng phát triển và năng suất của giống đậu xanh ĐX14 trong vụ đông.
MỤC ĐÍCH, YÊU CẦU VÀ Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI 1. Mục đích của đề tài Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, phát triển của 09 giống đậu xanh và ảnh hưởng của 02 loại phân bón qua lá tới cây đậu xanh giống ĐX14 trồng vụ Đông, nhằm xác định được giống và phân bón qua lá thích hợp, phục vụ phát triển cây đậu xanh trồng vụ Đông. Phạm vi nghiên cứu - Đề tài tiến hành thí nghiệm trên 09 giống đậu xanh, với 2 loại phân bón qua lá; - Thời gian thực hiện: vụ đông năm 2018; - Địa điểm: Thanh Trì - Hà Nội. Yêu cầu của đề tài - Tuyển chọn được giống đậu xanh triển vọng cho năng suất cao, chất lượng thích hợp để gieo trồng trong vụ Đông.
- Xác định được ảnh hưởng của phân bón lá A2 và Bolas đến sinh trưởng, phát triển và năng suất của giống đậu xanh ĐX14 trồng trong vụ Đông. Ý nghĩa của đề tài Ý nghĩa khoa học: Kết quả của đề tài sẽ cung cấp các dẫn liệu khoa học mới về các giống đậu xanh triển vọng cho năng suất, chất lượng cao thích hợp 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trồng trong vụ Đông; ảnh hưởng của một số loại phân bón qua lá đến sinh trưởng, phát triển và năng suất của giống đậu xanh ĐX14 trồng trong vụ Đông. Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài sẽ là cơ sở để xây dựng quy trình kĩ thuật gieo trồng một số giống đậu xanh trong vụ Đông nhằm tăng năng suất, chất lượng của cây đậu xanh, từ đó góp phần làm tăng hiệu quả kinh tế trên đơn vị diện tích, mở rộng diện tích gieo trồng và đa dạng cây trồng trong vụ đông. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. VAI TRÒ VÀ TÌNH HÌNH SẢN XUẤT ĐẬU XANH 2. Vai trò chung của cây đậu xanh Cây đậu xanh đã được chú trọng phát triển ở nhiều quốc gia trên thế giới từ nhiều năm nay, đặc biệt là ở châu Á. Trồng đậu xanh chủ yếu để thu hoạch hạt.
Hạt đậu xanh là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao do có chứa hàm lượng protein phong phú và rất dễ tiêu hóa. Protein trong hạt đậu xanh chứa đầy đủ các loại axit amin không thay thế đặc biệt là lizin, vì vậy sử dụng bột đậu xanh kết hợp với bột ngũ cốc để tạo ra thực phẩm giàu protein rất tốt (vì lizin là axit amin hạn chế trong lúa gạo) (Zhang et al. Từ hạt đậu xanh có thể chế biến thành rất nhiều sản phẩm khác nhau như làm bánh kẹo, đồ xôi, nấu chè, làm rau giá, chế biến thành bột dinh dưỡng… Sử dụng sản phẩm đậu xanh giúp tăng cường sức khỏe cho phụ nữ và trẻ em bị thiếu máu (Shanmugasundaram et al. Hạt đậu xanh có chứa các hợp chất thúc đẩy quá trình trao đổi chất ở cơ thể.
Trong y học cổ truyền Trung Quốc, các bộ phận của cây đậu xanh được sử dụng để điều trị các căn bệnh như viêm gan, viêm dạ dày, nhiễm độc, giải nhiệt hạ khí, giải độc tiêu phù, tả, mờ đục giác mạc… (Zhang et al. Ngoài giá trị dinh dưỡng, cây đậu xanh còn có khả năng cố định đạm sinh học nhờ cộng sinh với vi khuẩn cố định đạm Rhizobium SP (đáp ứng 60 - 70% nhu cầu đạm của cây). Sau khi thu hoạch, thân lá đậu xanh để lại trên đồng ruộng là nguồn phân xanh có tác dụng làm tăng chất hữu cơ và dinh dưỡng cho đất. Ở Việt Nam nhiều vùng đã lựa chọn cây đậu xanh trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, luân canh, xen canh, gối vụ (Trần Đình Long và Lê Khả Tường, 1998; Ngoài ra, hạt đậu xanh là mặt hàng xuất khẩu của nhiều quốc gia trên thế giới như Ấn Độ, Sri Lanka, Trung Quốc.
(Nair et al. Tình hình sản xuất đậu xanh trên thế giới Đậu xanh là một trong những loại cây họ đậu đã được trồng phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới. Đặc biệt ở châu Á, đậu xanh chính là một trong những cây họ đậu quan trọng nhất. Từ năm 2010 - 2014, diện tích trồng đậu xanh trên thế giới liên tục tăng đều qua các năm.
Năng suất đậu xanh cũng ngày càng tăng lên do có nhiều giống mới được lai tạo và đưa vào sử dụng. Đồng thời đã áp dụng rộng rãi các biện pháp kĩ thuật tiên tiến, đem lại những kết quả tích cực (năng suất tăng 1,11 tấn/ha). 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong những năm gần đây, do nhu cầu của con người về nguồn dinh dưỡng protein từ thực vật tăng nhanh nên sản xuất đậu xanh trên thế giới ngày càng phát triển. Năm 2003, trên thế giới diện tích trồng đậu xanh chỉ khoảng 5,5 triệu ha, nhưng chỉ sau 10 năm diện tích trồng đã đạt khoảng trên 6 triệu ha (Nair et al., 2013); tốc độ tăng trung bình khoảng 2.5% /năm (Tomooka et al.
Lượng đậu xanh tiêu thụ trên thế giới từ năm 1984 đến 2006 tăng từ 22% lên 66% và sản lượng hàng năm tăng đều (Shanmugasundaram et al. Theo kết quả điều tra của Trung tâm Nghiên cứu và phát triển rau màu châu Á (AVRDC), hàng năm trên thế giới có khoảng 23 nước sản xuất đậu xanh, với tổng diện tích trên 6 triệu ha; sản lượng hàng năm thu được khoảng 3 triệu tấn. Ba quốc gia sản xuất đậu xanh lớn nhất là Ấn Độ, Trung Quốc và Myanmar (Nair et al. Cây đậu xanh phân bố tại những nơi có nhiệt độ trung bình ban ngày trên 20ºC, tập trung chủ yếu ở khu vực Nam và Đông Nam Á bao gồm các quốc gia Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và Việt Nam (Nair et al.
Hiện nay tại Ấn Độ, diện tích trồng đậu xanh là 3,5 triệu ha; sản lượng hạt đạt 1,2 triệu tấn (Nair et al. Trung Quốc có diện tích trồng đậu xanh trên 700.000 ha, sản lượng đạt 980.000 tấn (Nair et al. Riêng ở khu vực châu Á, Pakistan là một trong những quốc gia sản xuất đậu xanh lớn với diện tích trồng năm 2009 là 231.100 ha và sản lượng thu được là 157.400 tấn; năng suất trung bình là 0,72 tấn/ha. Ngoài ra cây đậu xanh cũng là cây trồng quan trọng của một số quốc gia như Myanmar, Bangladesh, Sri Lanka.
Đậu xanh có thể trồng ở điều kiện độ ẩm và mức phân bón thấp, là một trong những cây đậu đỗ lấy hạt trong hệ thống canh tác nhờ nước trời ở vùng đất khô hạn và bán khô hạn của Sri Lanka. Về hình thái, hạt đậu xanh có màu vàng hoặc màu xanh. Vỏ hạt có dạng trơn bóng hoặc xanh mốc. Thị hiếu của người tiêu dùng về màu sắc hạt ở các quốc gia là khác nhau.
Ví dụ, vỏ hạt màu xanh trơn bóng được người dân Ấn Độ, Bangladesh, Pakistan và Úc ưa chuộng; trong khi đó người dân In-đô-nê-xia, Tanzania, Kenya, Việt Nam lại ưa chuộng hạt xanh. Còn hạt màu vàng được người dân Philippines và Sri Lanka ưa chuộng (Nair et al.