Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Cay ca chua (Solanum lycopersicum L.1 Nguồn gốc và phân loại Cà chua có nguồn gốc ở Peru, Ecuador, Bolivia và ở các nước Nam Mỹ thuộc khu vực nhiệt đới khô, nhiều ánh nang mặt trời. Những loại cà chua hoang dai gần gũi với cà chua trồng trọt ngày nay vẫn còn được tìm thấy ở dọc theo dãy núi Anpơ (Peru), Ecuador, Bolivia. Các nhà thực vật học De Candolle (1884), Mulle (1940), Luckwill (1943) Becker - Dillinggen (1956) thống nhất cho rằng cây cà chua có nguồn gốc ở bán đảo Galanpagos bên bờ biên Nam Mỹ ở Peru, Ecuador, Chile. Tuy nhiên Mehico là đất nước đầu tiên trồng trọt hóa cây cà chua (Trần Khắc Thi và Mai Thị Phương Anh, 2003).
Cây cà chua thuộc họ ca (Solanaceae), chi Lycopersicon gồm 12 loại tất cả cả đều có nguồn gốc ở Châu Mỹ. Đã có nhiều tác giả đưa ra các phân loại cà chua, nhưng cho đến nay hệ thống phân loại của I.B Libner Nonnecker (1989) được sử dụng đơn giản và rộng rãi nhất. Chi Lycopersicon có hai chi phụ dựa vào màu sắc quả đó là chỉ phụ Eulycopersicon (quả đỏ) và chi phụ Eriopersicon (quả không chín đỏ và có màu sắc khác), (Trần Khắc Thi và Mai Thị Phương Anh, 2003). Tùy vào khả năng sinh trưởng và phân nhánh các giống cà chua được chia làm 4 hình dạng: + Dạng sinh trưởng vô hạn (Indeterminate).
+ Dạng sinh trưởng hữu hạn (Determinate). + Dạng sinh trưởng bán hữu hạn (Semideterminate). Cà chua được trồng phô biến tại Việt Nam ở các tỉnh miền Bắc, miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ. Nhưng chủ yếu cà chua được trồng nhiều ở vùng đồng bằng sông Hồng và trung du Bắc Bộ, các tỉnh bắc Trung Bộ như Thanh Hóa, (Đà Lạt) Lâm Đồng.2 Đặc điểm thực vật học của cây cà chua ở giai đoạn cây con Ré cà chua thuộc loại rễ chùm.
Khả năng tái sinh của hệ rễ cà chua mạnh, khi dé chính bị đứt, rễ phụ phát triển mạnh. Dựa vào đặc tính này mà nha vườn có thé nhồ cây giống ở thời kỳ 2 - 3 lá thật trồng ra nơi có diện tích rộng hơn vườn ươm dé kích thích rễ phát triển. Ở nhiệt độ từ 18 - 20°C rễ cây phát triển mạnh, khi nhiệt độ xuống thấp 14 - 16 °C sự phát triển của rễ chậm lại 15 - 20 ngày. Nhiệt độ trên 35°C rễ cà chua có thể sẽ chết.
Rễ cả chua có khả năng chịu hạn. Thân cây cà chua thuộc loại thân bụi. Ở thời kỳ cây con, toàn thân phủ một lớp lông tơ mềm, chứa nhiều nước, có dạng hình tròn hoặc bầu dục, có màu tím nhạt, thân giòn dễ gãy. Lá cà chua thuộc loại kép lông chim lẻ, mỗi lá kép có từ 3 - 4 đôi lá chét, ở ngọn có một lá riêng biệt gọi là đỉnh lá.
Mỗi lá chét có răng cưa nông hay sâu khác nhau tùy giống, biến chủng. Trên mặt lá còn có một lớp lông tơ. Hạt nhỏ hẹp, nhiều lông có màu vàng hơi tối.3 Yêu cầu điều kiện ngoại cảnh của cây cà chua ở giai đoạn cây con 1.1 Nhiệt độ Cà chua thuộc nhóm cây ưa âm. Nhiệt độ thích hợp cho hạt nảy mầm là 25 - 30°C, nhiệt độ càng cao nảy mầm càng nhanh.
Cà chua có thê sinh trưởng và phát triển ở nhiệt độ 15 - 35°C, nhiệt độ thích hợp 22 - 24°C. Theo Wang (1942) cây con trồng được hai tuần tuổi sẽ chết khi nhiệt độ ở 41°C.2 Ánh sáng Cà chua là cây có phản ứng không chặt chẽ với độ dài ngày. Thời gian chiếu sáng không ảnh hưởng đến sản lượng cà chua. Yếu tố quan trọng là cường độ ánh sáng.
Cây con ở giai đoạn ươm, nếu đầy đủ ánh sáng (4.000 Lux) thì cây cứng cáp, có bộ 5 lá khỏe tuổi cây con sẽ ngắn hơn. Cà chua ưa cường độ ánh sáng mạnh (10.000 Lux), ánh sáng đầy đủ, cường độ quang hợp tăng, cây ra hoa đậu quả sớm hơn, tỷ lệ đậu quả cao và chất lượng cũng sẽ tốt hơn.3 Nước và độ 4m Theo cấu tạo của lá và hệ rễ thì cà chua được xếp vào dạng tiêu hao nước và hút nước trung bình. Thời gian sinh trưởng dài, khối lượng thân lá lớn nên yêu cầu độ âm lớn. Nhu cầu nước của cà chua ở các giai đoạn sinh trưởng rất khác nhau khi ra hoa kết quả nhu cầu nước cao nhất (75 - 85%).
Hiện tượng nứt quả thường xảy ra khi tưới nước quá nhiêu hoặc mưa to sau thời gian bị hạn kéo dài. Am độ không khí yêu cầu phải thấp hơn 4m độ dat. Độ âm dat thuận lợi cho cà chua là 60 - 70% (Trần Thị Kiếm, 2000) có thé 70 - 80% (Tạ Thu Cúc, 2007) và độ âm tương đối của không khí là 45 - 65%.4 Đất và chất dinh dưỡng Ca chua thích hợp với đất thoát nước khá với độ chua trung tính như là đất thịt nhẹ, đất thịt, đất đỏ bazan, đất phù sa có hàm lượng bón lá khoảng 1,5% độ pH tốt nhất là 6,0- 6,5. Cà chua yêu cầu chất dinh dưỡng cao, Kali cần thiết nhất rồi đến Nito, Photpho, Canxi ty lệ NPK thường là (1,5: 1: 2).
Cà chua là cây rất man cảm với phân bón lá và phân vô cơ, sử dụng phân bón hợp lý sẽ nâng cao năng suất và phẩm chất trái. Thiếu đạm, sinh trưởng thân lá bị kìm ham, cây còi coc, sinh trưởng chậm, năng suất thấp. Thiếu lân cây cũng ngừng sinh trưởng, kéo dài thời gian phát dục của quả và cây cũng chín muộn. Thiếu kali, sẽ giảm độ rắn của quả và hàm lượng các chất dinh dưỡng, cây ngừng sinh trưởng, mép lá có màu nâu vàng sau đó cuộn lại và chết.
Thiếu canxi, các lá có đốm vàng xám trên ngọn, sau đó héo rụng, bị nặng cây héo và chết. Thiếu boron, bộ lá và rễ kém phát triển, chồi đỉnh dễ bị thối, quả biến dạng, nhỏ, không hạt, chín không đều và nút trái.4 Kỹ thuật ươm cây giống Đất gieo hạt cà chua phải đảm bảo nhu cầu dinh dưỡng đầy đủ cho cây, không có mâm mông sâu bệnh hại và sạch cỏ đại. Hạt giống cần phải chọn lọc từ các giống thuần chủng hoặc lai, có tỷ lệ nảy mầm cao, không bị nhiễm bệnh, độ thuần khiết lớn hơn 95% và tỷ lệ nảy mầm lớn hơn 85%. Hạt giông được xử lý nảy mâm, dé ráo nước, gieo hạt vào dat đã được chuân bi có độ âm thích hợp.5 Hình thành cây con và tiêu chuẩn đánh giá cây con Cây con được hình thành khi bắt đầu hút nước và quang hợp.
Ban đầu cây con vẫn phụ thuộc vào mô dinh dưỡng từ các mô dự trữ của hạt, khi cây con hoàn chỉnh và bám chắc vào đất nó bắt đầu hút nước và tạo ra hầu hết dinh dưỡng: lúc này cây đã có khả năng sống độc lập và quá trình nảy mầm hoàn thành. Cây con được xem là phát triển bình thường khi dat 1 trong 2 tiêu chuẩn: cây con nguyên vẹn là cây con phát triển đầy đủ, khỏe mạnh. Hai là cây khuyết tật nhẹ, cây con mọc cân đôi gân như cây khỏe mạnh. Cây con bat thường: Đó là khi cây con không mọc tốt trong cùng điều kiện đất dai, nhiệt độ, âm độ ánh sáng.
Cây có thé bị nhữn do bệnh, bị hư hại lá mam, cây bị chin ngắn phát triển còi cọc hoặc cây bị mất đỉnh ngọn, lá mọc ít hoặc không có lã.6 Khoảng thời gian khảo sát sự nảy mầm Khoảng thời gian khảo sát sự nảy mầm khác nhau ở các loài. Khoảng thời gian này quy định tùy loại hạt thay đổi khoảng 5 ngày như hạt đay, 5 ngày như hạt cải xanh 14 ngày như hạt cà chua, 21 ngày như hat rau cần, 28 ngày như hat măng tây, hạt gỗ téch, 70 ngày như hat Rosa spp, (Lê Quang Hưng, 2007). Khoảng thời gian pha vỡ miên trạng hạt trước hay trong thời gian khảo sát không được tính vào giai đoạn khảo sát sự nảy mâm của hạt.1 Khái niệm Hạt là nguồn duy trì cá thể cho các thế hệ cây trồng trong quần thể sinh vật. Quá trình sinh sản của hạt được diễn ra đầu tiên là cây phân hóa mầm hoa đến hình thành hoa, nở hoa, thụ phan, thụ tinh, hình thành hạt, quả chín và cuối cùng là phân tán hạt.2 Sự nảy mầm của hạt Sự nảy mâm của hạt là sự mọc mâm và phát triên của cây con đên giai đoạn đạt hình thái câu trúc cân thiệt, đủ sức phát triên mạnh hơn thành cây hoàn chỉnh dưới điêu kiện đất đai thích hợp ( Lê Quang Hưng, 2007).
Sự nảy mầm của hạt giống trong điều kiện phòng thí nghiệm là sự xuất hiện và phát triển của cây mầmở giai đoạn mà các bộ phận chính của nó có thể hoặc không thé phát triển thành cây bình thường dù được gieo trồng trong các điều kiện thuận lợi ở ngoài đồng ruộng (Bộ NN&PTNT, 2003). Sự nảy mầm của hạt có thể xem là bắt đầu của quá trình sinh trưởng và phát triển của cây. Hạt đang ngủ nghỉ chuyền sang trạng thái nảy mầm là cả một quá trình biến đôi sâu sắc về sinh ly và sinh hóa xảy ra trong hạt (Hoàng Minh Tan và ctv, 2006).3 Cơ chế nảy mầm của hạt giống Sự nảy mam bình thường của hạt bắt đầu bằng sự hút nước và kết thúc với sự mọc dai một trục phôi gọi là rễ mầm. Các diễn tiến này là sự hydrate hóa protein, thay đôi cầu trúc của màng tế bao, tăng hô hap, tông hợp đại phân tử và kéo dài tế bào (Bewley và Black, 1994).
Hạt khi hội đủ điều kiện nảy mầm nhưng không nảy mầm gọi là hạt bất động (quiescent). Những hạt bat động chứa các tế bào dự trữ, thường có độ 4m hạt thấp (5 — 15%), hoạt động biến dưỡng bị ngừng lại, có thể kéo dài nhiều năm và có thể mọc mầm lại do sự hydrate làm thúc đầy biến dưỡng, thường với tác nhân của nhiệt độ thích hợp và sự hiện diện của oxy. Tiến trình nảy mầm của hạt xảy ra nhưng có thể không tạo nên rễ mầm, mặc dù dưới các điều kiện phù hợp cho sự nảy mầm như hút nước, tăng hô hấp, tong hợp acid 8 nucleic và protein, trạng thái lúc đó được gọi là miên trạng (dormancy) hạt giống. Chế độ nhiệt và ánh sáng giúp kích thích nảy mầm do ảnh hưởng của miên trạng.4 Xử lý nảy mầm Xử lý nảy mam là tác động đồng loạt lên lượng hạt giống cần gieo nhằm kích thích hạt nảy mam nhanh và đều.
Biện pháp là tác động vào vỏ hạt làm cho hạt dé thắm nước, trương nở và xúc tiễn hoạt động sống của hạt, thúc đây sự hình thành nhú rễ và mâm cây.