Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Thơ và ngôn ngữ thơ ca 1. Khái niệm thơ Thơ là một loại hình nghệ thuật dùng ngôn ngữ làm chất liệu, dưới sự chắt lọc ngôn từ cũng như cách kết cấu của chúng được sắp xếp một cách logic nhất định tạo nên hình tượng, âm thanh gây ấn tượng cho người đọc và người nghe. Thơ là loại hình văn học có bề dày lịch sử.
Có thể nói trong khoảng thời gian từ 384-322 TCN ở châu Âu đã có định nghĩa về thơ và nó được xuất phát từ nhà hiền triết người Hi Lạp Aristotle. Còn ở Việt Nam có thể coi thơ bắt nguồn từ những câu ca dao tục ngữ có vần điệu mà thành. Thơ, Thơ ca hay thi ca, là thuật ngữ dùng để chỉ loại hình nghệ thuật sáng tác tổng hòa các mặt: ân nhạc, nhịp điệu, hội họa nhưng phải ngắn gọn, cô đọng súc tích. Vậy thơ là gì? Đây là một câu hỏi vẫn còn nhiều sự tranh cãi của giới chuyên ngành và chưa đi đến một sự thống nhất.
Hơn thế ở mỗi nền văn hóa lại có những quan niêm, nhận định, định nghĩa về thơ rất khác nhau. Ở phương Tây có những nhận định, định nghĩa về thơ khá thú vị. Alfred De Vigny (1797-1863) - một trong những nhà thơ nổi tiếng của Pháp nhận định: “Thơ là sự đẹp tuyệt trần của sự vật, và sự chiêm ngưỡng vẻ đẹp ấy trong lý tưởng”. Ste'phane Mallarme' (1842-1898) cho rằng: “Thơ là một sự tái tạo lí tính của vũ trụ”… “Thơ ca là sự biểu hiện ý nghĩa bí ẩn của sinh tồn, nhờ ngôn ngữ của con người được cô đọng vào tiết tấu thiết yếu của nó” (theo Lịch sử văn học Pháp thế kỉ XIX, tr.327); hay “Thơ là tham vọng của một diễn từ mang chở nhiều nghĩa hơn và được trộn lẫn với nhiều âm nhạc hơn là ngôn ngữ thông thường không mang và cũng không thể mang trong nó” (Vale’ry, Sự chuyển tiếp của Verlaine,1921, Tạp văn).
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lau’rence Ferlingghetti - nhà thơ cuối cùng của thế hệ “Beat generation” - nhóm nhà thơ “không tùy thời” vào những năm 50 của thế kỉ XX tại Mĩ đã có nhiều định nghĩa về thơ rất mới lạ được in trong một bài viết có tên “52 định nghĩa về thơ để sử dụng trong thế kỉ XXI” như sau: “Thơ,đó là những cách đi đến nơi tận cùng của ý thức”, “Thơ, là chiếc lá chói lọi của tưởng tượng. Nó phải rực sáng và làm cho bạn gần như mù quáng”, “Thơ, được tạo thành bởi những quầng sáng tan dần trong đại dương âm thanh”, “Thơ, là cái gì tồn tại giữa các dòng chữ”, “Thơ là một tiếng nói li khai chống lại sự lãng phí từ ngữ và sự thừa thãi điên rồ của chữ in”…(Thơ là gì? Báo Thơ, 24, tháng 6/2005, tr 21). Cũng theo ông, để có một định nghĩa chuẩn mực về thơ là điều bất khả, bởi mỗi bài thơ đã mang cho mình một định nghĩa, thậm chí hơn thế: “Không nghi ngờ gì nữa, có bao nhiêu bài thơ thì có từng ấy định nghĩa, thậm chí còn nhiều hơn nữa bởi vì các Giáo sư và nhà phê bình thơ còn đông hơn các nhà thơ”. Ở phương Đông, trong nền văn học trung đại của Trung Quốc, khái niệm “thơ là gì?” đã được luận bàn từ rất sớm.
Ngược dòng thời gian trở về đời Đường ta thấy, nhà thơ Bạch Cư Dị đã đưa ra các yếu tố cốt yếu tạo thành điều kiện tồn tại của thơ: “Cảm hóa được lòng người chẳng gì trọng yếu bằng tình cảm, chẳng gì đi trước được ngôn ngữ, chẳng gì gần gũi bằng âm thanh, chẳng gì sâu sắc bằng ý nghĩa. Với thơ, gốc là tình cảm, mầm lá là ngôn ngữ, hoa là âm thanh, quả là ý nghĩa”. Nhận định này của Bạch Cư Dị đã nêu lên mối quan hệ gắn bó giữa các nhân tố cấu thành nên một tác phẩm, cũng giống như một chỉnh thể ngoài đời thực là gốc rễ, mần lá, hoa, quả luôn gắn liền với nhau. Ở Việt Nam, khái niệm “thơ là gì?” đã được giới chuyên ngành đưa ra luận bàn với nhiều quan điểm rất khác nhau.
Trước tiên phải kể đến nhà thơ Chế Lan Viên với quan niệm: “Thơ là thể loại văn học có độ hàm súc cao, là sự dồn nén cảm xúc đến mức cô đúc”.Và thật thiếu xót khi ta không đưa ra định nghĩa về thơ của Phan Ngọc- một dịch giả, nhà ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam: “Thơ là cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhận phải nhớ, phải cảm xúc, và phải suy nghĩ do chính hình thức tổ chức này”[41, tr 23]. Qua đó ông đi đến khẳng định muốn định nghĩa về thơ phải đáp ứng các điều sau: - Có giá trị phổ quát, - Mang tính hình thức giúp người ta nhận diện được thơ, không cần phải có kinh nghiệm và hiểu biết nghệ thuật, - Giúp người ta nắm được thực chất của thơ, để làm thơ, đọc thơ, giảng thơ có kết quả. Nhà thơ Mã Giang Lân trong cuốn Tìm hiểu thơ đã đưa ra định nghĩa rằng: “Thơ là một thông báo thẩm mĩ trong đó kết hợp bốn yếu tố: Ý- Tình- Hình- Nhạc”, sau khi ông tóm tắt toàn bộ các quan niệm, nhận định về thơ từ trước đến nay. Còn theo nhóm tác giả phê bình và nghiên cứu Văn học Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn từ điển thuật ngữ văn học: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu”.[22, tr 309] Như vậy, theo bề dày lịch sử nghiên cứu và phê bình văn học đã có rất nhiều nhận định, định nghĩa về thơ qua đó ta có thể rút ra một số đặc điểm chung của thơ ca như sau: Thơ là một phức hợp của hệ thống ngôn từ có tổ chức, có vần điệu, nhịp điệu, bộc lộ cảm xúc của tác giả bằng hình ảnh thông qua ngôn từ.
Khái niệm ngôn ngữ thơ Đối với mỗi tác phẩm văn học thì ngôn ngữ chính là nguyên căn tạo dựng nên nó; mỗi thể loại lại có một thứ ngôn ngữ khác nhau với những nét đặc trưng khu biệt mà chỉ thể loại đó mới có. Và với ngôn ngữ thơ thì tính đặc trưng đó lại càng đậm nét bởi: đối với thơ ngôn ngữ là chất liệu, là phương tiện biểu hiện, là mục đích hướng tới. Có thể nói ngôn từ trong tác phẩm thơ ca được sử dụng một cách hữu hạn, bởi dung lượng ngôn ngữ thơ ca hạn chế nhất trong các thể loại văn học. Quả đúng như một nhà thơ đã từng nói ngôn ngữ thơ ca được “đúc lại như huân chương”.
Hay nói như Pautôpxki: “Những chữ xơ xác nhất mà chúng ta đã nói đến cạn cùng, đã mất sạch tính chất hình tượng đối với chúng ta, những chữ ấy trong thơ ca lại sáng lấp lánh lại kêu giòn và tỏa hương”. Cũng bởi vì lẽ thế mà ta có thể coi ngôn ngữ thơ là đỉnh cao của sự chắt 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lọc nên chính vì vậy mà Maiacôpski cho rằng: “Quá trình sáng tạo ngôn ngữ thơ ca cũng giống như những người lọc quặng ra đi um, lọc lấy tinh chất, tìm ra trong những cái bộn bề của những tấn quặng từ đẹp, ánh sáng kim cương”. “Thơ ca là cái tinh hoa tối cao của ngôn ngữ, là cái ánh ngời phi thường của nó, chỗ rách cảm động nhất của nó”. Trong cuốn “ngôn ngữ thơ Việt Nam”, PGS.
TS Nguyễn Hữu Đạt đã nhận định về cách tổ chức ngôn ngữ thơ như sau: “được trình bày bằng hình thức ngắn gọn và súc tích nhất với cách tổ chức ngôn ngữ có vần điệu và các quy luật phối âm riêng của từng ngôn ngữ” [11, tr. Điều này càng được khẳng định bởi GS. TS Nguyễn Thiện Giáp: “Do yêu cầu thể hiện thế giới nội tâm, thế giới tinh thần, cách tổ chức ngôn ngữ của thơ khác hẳn cách dùng lời nói của các phong cách chức năng phi nghệ thuật”[20, tr. Đặc trưng ngôn ngữ thơ Từ sự nhận diện về thơ và ngôn ngữ thơ như trên, ta có cơ sở làm sáng rõ đặc trưng của ngôn ngữ thơ dựa trên ba bình diện: ngữ âm, ngữ nghĩa, ngữ pháp.
Về ngữ âm Thơ là sự sáng tạo là tiếng nói của trí tuệ, tâm hồn con người. Khu vườn nội tâm của mỗi nhà thơ được hiện hữu bởi sự tổng hòa các mặt như: nhịp điệu, âm thanh và ý nghĩa của từ. Đặc tính thanh học của ngôn ngữ được tổ chức một cách chặt chẽ trong thơ ca. Điều này trái ngược hoàn toàn trong văn xuôi, do đó đã tạo nên tính nhạc trong thơ.
Tính nhạc trong thơ được tạo nên dựa trên cơ sở sự phong phú về thanh điệu, nguyên âm, phụ âm của tiếng Việt. Đặc biệt phải kể đến vai trò của thanh diệu trong việc tạo ra nét khác biệt, ấn tượng của tính nhạc trong thơ ca của người Việt mình. Bởi thanh điệu là sức mạnh, là đặc trưng quan trọng của tiếng Việt. Theo các nhà chuyên môn, nhạc tính thể hiện ở ba mặt cơ bản trong thơ: sự cân đối, sự trầm bổng và sự trùng điệp: - Sự cân đối ở đây chính là mặt tương xứng hài hòa giữa các dòng thơ.
Sự 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hài hòa có thể là cách sắp xếp tổ chức, có thể là âm thanh hay hình ảnh. - Sự trầm bổng của ngôn ngữ thể hiện ở nhịp điệu. Nhịp thơ chính là nhịp của cảm xúc, cảm nhận của tác giả. Nó xoay vần đều đặn, nhịp nhàng như tháng năm bốn mùa.
Sự trầm bổng còn được thể hiện ở ở cách hòa âm, sự thay đổi độ cao giữa hai nhóm thanh điệu. - Trong ngôn ngữ thơ ca sự trùng điệp thể hiện ở việc dùng vần, điệp từ, ngữ và điệp cú. Chúng như là chất kết dính gột các dòng thơ lại với nhau thành một chỉnh thể thống nhất, tạo nên vẻ đẹp viên mãn cho ngôn ngữ thơ. Tính nhạc trong ngôn ngôn ngữ thơ đã khiến cho bài thơ trở thành một sinh thể nghệ thuật tồn tại gần gũi với âm nhạc.
Bạn đọc không khó để bắt gặp những bài hát có cốt lõi từ thơ ca. * Vần Vần là yếu tố quan trọng xây dựng nên sự hòa âm giữa các câu thơ mà sự hòa âm lại là yếu tố trước hết để tạo nên tính nhạc của thơ.