CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐIỆN TÍN HÀNG HẢI VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu điện tín hàng hải 1. Tình hình nghiên cứu thư tín thương mại 1. Tình hình nghiên cứu thư tín thương mại trên thế giới Do yêu cầu cấp thiết của việc giao tiếp trong hoạt động thương mại, việc phân tích diễn ngôn thư tín thương mại đã được giới nghiên cứu ngôn ngữ học quan tâm từ rất lâu.
Đặc biệt là các tác giả Anh- Mỹ đã biên soạn công phu những giáo trình thư tín thương mại tiêu chuẩn, phân loại thư tín nhằm giúp cho người sử dụng nắm bắt nhanh các nguyên tắc, chiến lược hay mô hình biên soạn văn bản thư tín. Trong số những nhà khoa học đã có công trình nghiên cứu đáng chú ý về thư tín thương mại, chúng tôi xin dẫn một số tác giả tiêu biểu như sau: Bovee [89] đưa ra các nguyên tắc viết nhấn mạnh chiến lược lịch sự dương tính, tránh phân biệt về giới tính (sex discrimination) và nhấn mạnh hành vi trực ngôn (direct discrimination) trong thư tín thương mại. Bhatia [91] đã phân tích diễn ngôn thư tín thương mại theo phương pháp phân tích thể loại. Trong tác phẩm này, tác giả đã trình bày 7 bước thoại dành cho thư bán hàng và thư xin việc trong tiếng Anh.
Henry và Roseberry [104] cũng theo hướng phân tích trên, đã đưa ra 14 bước thoại trong thư xin việc.Mill, [119] trong cuốn Business letters (Thư tín thương mại) đã nêu ra các tình huống, các loại thư tín thương mại. Tuy vậy, đây chỉ là cuốn giáo trình phục vụ giảng dạy, không phải là công trình nghiên cứu ngôn ngữ học. Nhiều nhà nghiên cứu khác tập trung so sánh - đối chiếu thư tín thương mại giữa các nền văn hóa khác nhau và theo hướng khác so với luận án mà chúng tôi đang thực hiện. Tình hình nghiên cứu thư tín thương mại ở Việt Nam Việc nghiên cứu thư tín thương mại nói chung đã thu hút được giới nghiên cứu ngôn ngữ học Việt Nam chủ yếu chỉ từ thời kỳ sau Đổi mới (1986) do yêu cầu của nền kinh tế thị trường.
Có thể nêu một số tác giả tiêu biểu như sau: Hoàng Anh [1], trình bày chi tiết văn bản, kết cấu văn bản và phân loại thư tín và thư công vụ. Đây là cuốn sách tham khảo quý đối với những nghiên cứu chuyên sâu về văn bản, kết cấu văn bản. Ngoài ra, cuốn sách còn cung cấp cơ sở lí thuyết để phân biệt thư tín công vụ với thư từ giao dịch thương mại. Nguyễn Trọng Đàn [23] viết luận án tiến sĩ nghiên cứu “Phân tích diễn ngôn thư tín thương mại”.Luận án đã phân tích đối chiếu một số đặc điểm về ngữ vực của thư tín giữa tiếng Anh và tiếng Việt.
Nguyễn Đức Hoạt [105],trong luận án tiến sĩ“Politeness Markers in Vietnamese requests”(Chỉ dấu lịch sự trong lời đề nghị tiếng Việt) đã phân tích sự khác biệt về một số chiến lược sử dụng câu để thể hiện chiến lược lịch sự trong diễn ngôn thương mại tiếng Việt và tiếng Anh. Trần Thị Thu Hương [44] nghiên cứu chi tiết, phân loại thư tín. Đây là cuốn sách cung cấp cho độc giả cơ sở để phân biệt thư từ, thư công vụ và thư tín cũng như điện tín. Cuốn sách [1] và [44] hiện được sử dụng làm giáo trình giảng dạy trong một số trường đại học và học viện hành chính.
Nguyễn Thành Lân [50] đã bảo vệ luận án tiến sĩ “Phương pháp xây dựng và chuyển dịch văn bản thương mại Anh- Việt, Việt – Anh”, nghiên cứu nguyên tắc và mô hình xây dựng văn bản thư tín thương mại bằng tiếng Anh dành cho người Phương Đông. Nguyễn Xuân Thơm [68] trong luận án tiến sĩ “Các yếu tố ngôn ngữ trong đàm phán thương mại quốc tế (Anh - Việt đối chiếu).” đã so sánh đối chiếu đặc điểm về ngữ vực bằng tiếng Anh và tiếng Việt trong đàm phán thương mại. Lê Hùng Tiến [70], trong luận án tiến sĩ “Một số đặc điểm của ngôn ngữ luật pháp tiếng Việt”, đã phân tích diễn ngôn văn bản luật pháp, trong đó có các văn bản hợp đồng thương mại. 7 Ngoài ra, một số tác giả khác đã biên soạn giáo trình về soạn thảo văn bản để giảng dạy trong một số trường đại học và học viện hành chính.
Đây cũng là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng trong việc triển khai đề tài luận án này. Nhìn chung,các công trình trên tập trung phân tích các yếu tố lịch sự hay nghiên cứu phương pháp chuyển dịch văn bản thư tín giữa các nền văn hóa và là các công trình so sánh- đối chiếu, không phân tích văn bản thư tín thương mại rút ngắn. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ điện tín hàng hải 1. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ điện tín hàng hải trên thế giới Sau một thời gian phát triển rực rỡ, điện tín dân sinh (ĐTDS) đã chấm dứt.
Hiện nay chỉ còn những nhánh phát triển của nó trong các lĩnh vực hẹp khác, như quân đội (Military radiograms), an ninh (Police radiograms) hàng không (Air way radiograms) và hàng hải (Marine radiograms). Tài liệu trong lĩnh vực này không nhiều. Tổ chức Viễn thông Quốc tế - ITU phát hành cuốn “Manual for use by the Maritime mobile and maritime mobile- satellite services” (Hướng dẫn sử dụng dịch vụ vệ tinh di động và các dịch vụ hàng hải di động). Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) ấn hành tài liệu“IMO standard vocabulary phrases” (Cụm từ tiêu chuẩn hàng hải) bao gồm các mẫu câu, yêu cầu thủy thủ phải sử dụng trong các tình huống cụ thể, trong đó có một số tình huống có liên quan tới ĐTHH.
Cho đến nay, chúng tôi chưa tìm thấy công trình nghiên cứu ngôn ngữ học nào về điện tín nói chung và ĐTHH bằng tiếng Anh nói riêng. Tình hình nghiên cứu điện tín hàng hải ở Việt Nam Hàng hải là một ngành kinh tế quan trọng của nhiều quốc gia. Ngôn ngữ được IMO chọn trong giao dịch là tiếng Anh. Mặc dù tài liệu tra cứu chuyên ngành bằng tiếng Anh khá phong phú nhưng theo kết quả chúng tôi tìm hiểu, tài liệu nghiên cứu bằng các ngôn ngữ nói chung và bằng tiếng Anh nói riêng lại rất khiêm tốn, có thể nói hầu như là không có.
ĐTHH là một lĩnh vực chuyên ngành hẹp, việc nghiên cứu thể loại văn bản này cũng chưa có. Chúng tôi chỉ tìm thấy những tài liệu sau: 8 Cuốn “English for nautical students and shipofficers” (Tiếng Anh dành cho sinh viên hàng hải và sĩ quan tàu biển) [124] do Nguyễn Tường Luân biên soạn, bao gồm một số đoạn đọc hiểu tiếng Anh hàng hải, trong đó có một số bức ĐTHH. Đây cũng chỉ là tài liệu giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành cho sinh viên hàng hải chứ không phải là một nghiên cứu ngôn ngữ học. Cuốn “Ship’s correspondence” (Thư- Điện- Kháng cáo) [125] do Nguyễn Tường Luân biên soạn năm 1991 là cuốn sách sưu tầm các bức thư tín hàng hải, ĐTHH và kháng cáo hàng hải cũng chỉ dùng làm tài liệu giảng dạy.
Khái niệm diễn ngôn và phân tích diễn ngôn 1. Khái niệm diễn ngôn Khi nghiên cứu văn bản, các nhà nghiên cứu đều thấy cần thiết phải phân biệt hai khái niệm “ văn bản” và “ diễn ngôn”, nhưng đây là công việc hết sức khó khăn và còn đang tranh luận chưa dứt. Hiện nay có hai nhóm quan điểm. Nhóm quan điểm thứ nhất cho rằng hai khái niệm này có thể dùng thay cho nhau.
Nhóm quan điểm ngược lại cho rằng hai thuật ngữ này không thể đồng nhất. Chúng tôi xin bắt đầu bằng việc phân tích khái niệm “văn bản” như sau: Việc nghiên cứu văn bản (text) với tư cách là một đơn vị ngôn ngữ trên câu được bắt đầu bởi J.R Firth - nhà nghiên cứu ngôn ngữ người Anh. Đến nay đã có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tới vấn đề này, chẳng hạn, Haris (1952),Mitchell (1957),Halliday và Hasan (1976),G. Dưới đây là một số định nghĩa về văn bản được dẫn theo Diệp Quang Ban [5, tr.5]: Từ điển Bách khoa thư : “ Văn bản là (1) một quãng viết hay phát ngôn, lớn hay nhỏ, mà do cấu trúc đề tài chủ đề của nó hình thành nên một đơn vị, loại như một truyện kể, một bài thơ, một đơn thuốc, một biển chỉ đường, v.v… (2) Văn học: trước hết được coi như một tài liệu viết, thường đồng nghĩa với sách… (3) Trong phân tích diễn ngôn, đôi khi được đánh đồng với ngôn ngữ viết, còn diễn ngôn thì được dành cho ngôn ngữ nói hay diễn ngôn được dùng bao gồm cả văn bản” 9 Trần Ngọc Thêm [66]: “Nói một cách chung nhất thì văn bản là một hệ thống mà trong đó các câu mới chỉ là các phần tử.
Ngoài các câu - phần tử, trong hệ thống văn bản còn có cấu trúc. Cấu trúc của văn bản chỉ ra vị trí của mỗi câu và những mối quan hệ, liên hệ của nó với nhưng câu xung quanh nói riêng và với toàn văn bản nói chung. Sự liên kết là mạng lưới của những quan hệ và liên hệ ấy” Halliday & Hasan [102]: “Văn bản là ngôn ngữ thực hiện một chức năng giao tiếp cụ thể, trong một ngữ cảnh giao tiếp cụ thể.Văn bản đối lập với các từ, các câu bị tách khỏi ngữ cảnh giao tiếp.Văn bản có thể ở hình thức ngôn ngữ nói, viết hay bất kỳ các phương tiện diễn đạt nào mà chúng ta có thể nghĩ đến.” [ Dẫn theo Hồ Ngọc Trung, 82,tr 10] Như trên đã đề cập, các ý kiến về hai thuật ngữ văn bản (text) và diễn ngôn (discourse) vẫn còn chưa thống nhất. Có ý kiến cho rằng văn bản và diễn ngôn là hai thuật ngữ riêng biệt.
Các tác giả nhóm này khẳng định rằng diễn ngôn là sản phẩm của lời nói, có mục đích giao tiếp rõ ràng và được kết nối với nhau trên cơ sở mạch lạc, lô gích và có ngữ cảnh giao tiếp nhất định. Trong khi đó, văn bản chỉ là sản phẩm tồn tại dưới dạng ngôn ngữ viết, kết nối với nhau bằng các phương tiện liên kết bề mặt và có thể được phân tích mà không cần dựa vào ngữ cảnh giao tiếp. Các tác giả có quan điểm này là: G.v… Có quan điểm trái ngược với quan điểm vừa nêu, chẳng hạn, M. Các tác giả này cho rằng hai thuật ngữ văn bản và diễn ngôn chỉ là một.
Nhóm tác giả phân biệt văn bản và diễn ngôn coi là hai thuật ngữ khác nhau không phải là không có cơ sở vì văn bản viết và nói có những đặc điểm khác nhau. Như chúng ta biết, khi giao tiếp trực tiếp bằng lời nói, chúng ta không chỉ giao tiếp bằng ngôn từ mà còn bằng cả các yếu tố ngoại ngôn, như quần áo, màu sắc, dáng bộ, cử chỉ, nét mặt, ánh mắt.