CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO THƠ HỮU THỈNH VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN 1. Hành trình sáng tạo thơ Hữu Thỉnh 1. Thơ Hữu Thỉnh những năm tháng chống Mỹ và thời kỳ hậu chiến Năm 1964 khi đế quốc Mỹ mở rộng cuộc chiến tranh ra miền Bắc, cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào thời kỳ mới, gay go, căng thẳng, khốc liệt và dữ dội. “Chiến tranh càng mở rộng, càng ác liệt, thơ càng mở rộng kích thước phát triển” [44,117].
Thời kỳ này thơ được coi là một mũi nhọn, có tính xung kích nhất, lên tiếng kịp thời trước mọi biến cố lịch sử. Mặt khác thơ nối liền tình cảm suy nghĩ của mỗi người thành tiếng nói cảm thông chung, trở thành nhịp đập chung của trái tim toàn dân tộc. Thơ có mặt khắp mọi nơi trong cuộc chiến tranh đầy đạn bom, khói lửa. Thơ hoà theo dòng người, theo những đoàn quân “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, trong ba lô hành quân ra trận, trong những đêm liên hoan văn nghệ, trên các tờ báo liếp “lịch sử thơ ca dân tộc chưa từng biết đến thời kỳ nào mà thơ lại có được một cuộc sống phong phú và sôi nổi đến thế” [44,117].
Chỉ trong vòng 10 năm (1965 - 1975) đã có tới bốn cuộc thi thơ diễn ra trong không khí sôi sục bom đạn nhưng cũng vô cùng náo nhiệt bởi những chiến công vang dội của quân và dân ta ở hai miền Nam Bắc. Thơ đã bám sát hiện thực cuộc sống và phản ánh trung thành những sự kiện lớn lao của đất nước, phản ánh tinh thần chiến đấu dũng cảm, hi sinh quên mình vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Thơ đã ghi lại nhiều hình ảnh về con người, đất nước trong những năm tháng lịch sử không thể nào quên. Đây là thời kì “thơ quần chúng nhất là thơ bộ đội phát triển mạnh” [44,118].
Nối tiếp truyền thống thơ báng súng của những anh vệ quốc trong 10 Hà Thị Anh – Cao học Văn K54 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh kháng chiến chống Pháp, những người lính chống Mỹ “lại viết bài thơ trên báng súng” (Hoàng Trung Thông). Bức tranh toàn cảnh về cuộc kháng chiến anh dũng của dân tộc sẽ khuyết đi một mảng nếu thiếu vắng tiếng thơ của những nhà thơ trực tiếp cầm súng, xông vào trong lửa đạn, từng giờ, từng phút đối mặt với cái chết để nói về chiến tranh, để tự nói về đồng đội của mình. Chính hoàn cảnh lịch sử cụ thể đó dẫn tới sự hình thành, xuất hiện của một lớp nhà thơ trẻ chống Mỹ. Nhìn vào diện mạo chung của đội ngũ các nhà thơ trẻ chống Mỹ, ta thấy rõ một điều chưa bao giờ dân tộc ta có một đội ngũ nhà thơ và người làm thơ đông đảo, sung sức như vậy.
Tuy nhiên, thế hệ các nhà thơ trẻ thời kỳ chống Mỹ chỉ thật sự xuất hiện khi họ ý thức được tiếng nói riêng, giọng điệu riêng của thế hệ mình. Khát vọng cao đẹp về Tổ quốc, nhân dân, về thế hệ mình đã trở thành ý thức nghệ thuật, trở thành nhu cầu, là sự thôi thúc bên trong của các nhà thơ trẻ. Hữu Thỉnh cũng như nhiều nhà thơ khác luôn ý thức sâu sắc về vị trí, vai trò của thế hệ mình, sự xuất hiện kịp thời, đúng lúc của thế hệ mình: Không có sách chúng tôi làm ra sách Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình (Đường tới thành phố) Và mỗi nhà thơ bằng phong cách riêng của mình đã đem đến một cái nhìn, một cách cảm nhận riêng về cuộc chiến tranh, con người, cuộc đời, nói lên được một phần hiện thực lớn lao của đất nước. Cái nhìn của Phạm Tiến Duật hướng về cái sôi động, xô bồ, lãng mạn như chính nhà thơ đã từng tâm sự: “Nếu không có cuộc sống với những con người đa dạng, ồn ào, bao quanh với xô bồ với chi tiết trôi chảy từng phút, từng giờ, thì hình như tôi không có thơ” [64,141].
11 Hà Thị Anh – Cao học Văn K54 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh Với Hữu Thỉnh ngày 29/6/1963 là ngày đáng ghi nhớ. Đó là ngày chàng trai tuổi 21 vào bộ đội và được học lái xe tăng. Cuộc đời người lính tưởng ngắn ngủi, chóng vánh ai ngờ nó đã gắn bó với Hữu Thỉnh gần 27 năm. Từ người lính Hữu Thỉnh đã bước vào thi ca bằng sự trong trẻo và tràn đầy nhiệt huyết.
Bàn chân người lính – nhà thơ Hữu Thỉnh đã trải qua “chiến trường đường 9 Nam Lào, Khe Sanh, Quảng Trị, Tây Nguyên, chiến dịch Hồ Chí Minh với tư cách là phóng viên mặt trận …”[90,3]. Được sống chiến đấu và cầm bút trong những năm tháng cam go, khốc liệt và bão lửa nhất của cuộc chiến tranh thơ Hữu Thỉnh đã chạm vào luồng xiết của đời sống dân tộc và thể hiện một cách sống động qua hồn thơ nhạy cảm của người lính lái xe tăng. Bằng con mắt của người trực tiếp chiến đấu ngoài mặt trận, Hữu Thỉnh chú ý nhiều đến sự kiện đời sống chiến tranh, không khí chiến tranh, cảm nhận và cách nhìn về chiến tranh. Những sự kiện này luôn mang sức nặng biểu cảm và có giá trị thuyết phục bởi tính chân xác của nó qua những trải nghiệm thực sự, hết mình của người lính.
Cái nhìn đối với hiện thực ấy gọi là “thi pháp xác thực” “thi pháp của người trong cuộc” [51,37]. Hữu Thỉnh bộc bạch: “Tôi và bạn bè trong lớp những nhà thơ chống Mỹ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những nhà thơ cách mạng lớp đầu và các nhà thơ kháng chiến chống Pháp. Như là sự sắp đặt lịch sử, về sau này hành trình thơ của chúng tôi cũng giống như các anh. Bối cảnh thì khác, quy mô và tính chất ác liệt cũng khác nhưng tinh thần dấn thân và nhập cuộc vẫn là một.
Một cuộc dấn thân để tìm thấy sự kết hợp hài hoà giữa chủ thể sáng tạo và khách thể thẩm mĩ. Nói gọn, trong một anh bộ đội có một thi nhân (…) Nhập cuộc và hành động có đòi hỏi phải hy sinh không? Có. Đó là có vụn vặt, quẩn quanh, lạc điệu và nguy cơ cạn kiệt tâm hồn (…) Nhập cuộc và hành động, được gì? Rất nhiều: Cả một đời thơ. Cuộc sống cho anh bao nhiêu thứ, kể cả sự đào luyện nghiêm khắc để anh có thể trở thành “Con của vạn nhà” đã là cái lớn, chiến lược cho cả đời thơ”[90,5].
12 Hà Thị Anh – Cao học Văn K54 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh Có thể nói rằng thơ ca là nguồn suối chảy bất tận trong lòng cuộc sống. Mỗi nhà thơ có một con mắt nhìn và chiêm cảm khác nhau. Hữu Thỉnh là người tạo ra gam màu riêng của chất thơ. Hữu Thỉnh miêu tả chiến tranh với cái nhìn từ trong chiến hào, những câu thơ bật lên từ đời sống hiện thực, từ cuộc chiến tranh vừa âm thầm, vừa quyết liệt, dữ dội và vô cùng nóng bỏng.
Mảng thơ viết về chiến tranh gồm tập thơ Tiếng hát trong rừng (bài viết sớm nhất vào năm 1968, bài muộn nhất vào năm 1982), trường ca Sức bền của đất viết xong vào dịp tết Ất Mão (1975), trường ca Đường tới thành phố viết từ tháng 8/1977 hoàn thành tháng 4/1978. Cảm hứng chủ đạo là cảm hứng về đất nước, nhân dân, về cuộc chiến đấu chống Mỹ cứu nước. Những vần thơ Hữu Thỉnh khi ca ngợi Tổ quốc đi đôi với việc thể hiện lòng căm thù giặc, tố cáo tội ác của giặc Mỹ đối với đồng bào ta, những vụ thảm sát và hủy diệt: Khi bản Đông thành một nấm mồ Khi hãng Phương Tây đưa tin nhớn nhác… (Sau trận đánh) Tập thơ Tiếng hát trong rừng chủ yếu ghi lại cảm xúc của nhà thơ khi chiến đấu ở Trường Sơn. Những bài thơ ngắn trong tập thơ này có ý nghĩa như sự chuẩn bị, tạo đà cho các cảm xúc dài hơi của trường ca.
Có thể coi Sức bền của đất là bước trung chuyển từ những bài thơ ngắn sang trường ca dài hơi và hoành tráng, bao quát một phạm vi rộng lớn đời sống và tâm hồn con người – trường ca Đường tới thành phố. Trường ca Sức bền của đất có quy mô nhỏ gồm 118 câu thơ với ba khúc: Mẹ chiến hào; Đất đai truyền thuyết; Những đứa con và những bài hát mới đã ghi lại tâm tình của người lính cách mạng đang giữ chốt. Ở nơi tiền tiêu hàng ngày giáp mặt với quân thù, nhà thơ suy tư về nguồn gốc sức mạnh của bản thân và đồng đội, sức mạnh nhận từ lòng mẹ, từ đất đai, từ các thế hệ đi trước, từ cội nguồn văn hóa của dân tộc. 13 Hà Thị Anh – Cao học Văn K54 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh Đường tới thành phố là cột mốc đánh dấu sự trưởng thành và nở rộ tài năng về thể loại trường ca, tập trung đầy đủ, hoàn thiện nhất những đòi hỏi mà thể loại trường ca cần phải có.
Đây là trường ca dài nhất của Hữu Thỉnh gồm 5 chương và 1539 câu thơ, là bản tổng kết chiến tranh bằng thơ ca, cho ta hình dung chặng cuối cùng đi tới đích toàn thắng của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Nó là bản “tổng phổ” của biết bao cảnh ngộ, cùng những hy sinh chịu đựng và suy tư trăn trở của nhân dân. Tất cả mọi mảng khối của hiện thực rộng lớn đó không tồn tại trong trường ca này một cách rời rạc, chắp vá mà được liên kết gắn bó keo sơn bằng sợi dây cảm xúc và mạch suy nghĩ, liên tưởng của nhà thơ. Biểu hiện lên bề mặt là chương này gọi chương kia, khúc này gọi khúc kia; hình tượng này gợi ra để mở ra một hình tượng khác.
Hữu Thỉnh như một người nghệ sĩ tài ba điều khiển một dàn nhạc giao hưởng thơ với nhiều giọng, nhiều bè mà vẫn mạch lạc, nhất quán, nhuần nhuyễn. Từ “cái nôi nghệ thuật” dữ dội, khốc liệt và thơ mộng là Trường Sơn, hồn thơ Hữu Thỉnh tìm đến những nguồn cảm hứng lớn về Tổ quốc, nhân dân, về thế hệ những người cầm súng thời chống Mỹ giản dị và trung thực: Còn ao ước nào hơn Tự do và đoàn tụ Vào rừng lấy mật và đẵn gỗ Thương mẹ và yêu em Còn hạnh phúc nào hơn Tổ quốc (Đường tới thành phố) Mang đặc điểm của một hồn thơ hồn hậu, ham giãi bày, giầu suy tư, thơ viết về chiến tranh của Hữu Thỉnh có sự kết hợp nhuần nhị giữa giọng 14 Hà Thị Anh – Cao học Văn K54 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.