Đặc điểm lâm sàng & cận lâm sàng tiên lượng nặng bệnh ho gà ở trẻ em

Chuyên khảo y tế phân tích Đặc điểm lâm sàng cận lâm sàng và một số yếu tố liên quan đến tiên lượng nặng bệnh ho gà ở trẻ em, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Thoa
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đình Học
• Trường học: Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nhi khoa
• Đề tài: Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và một số yếu tố liên quan đến tiên lượng nặng bệnh ho gà ở trẻ em tại bệnh viện sản nhi bắc giang
• Loại tài liệu: Luận văn Bác sĩ Nội trú
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Toàn cảnh bệnh ho gà ở trẻ em và luận văn BSNT Bắc Giang

Bệnh ho gà là một bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính, gây ra chủ yếu bởi vi khuẩn Bordetella pertussis. Bệnh đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ với các cơn ho kịch phát, gây khó thở và có thể dẫn đến tử vong. Mặc dù đã có vắc xin ho gà, dịch tễ học bệnh ho gà cho thấy sự gia tăng trở lại ở nhiều quốc gia, kể cả Việt Nam. Điều này đặt ra thách thức lớn cho hệ thống y tế trong việc chẩn đoán và điều trị kịp thời. Luận văn Bác sĩ nội trú "Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và một số yếu tố liên quan đến tiên lượng nặng bệnh ho gà ở trẻ em tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang" của tác giả Nguyễn Thị Kim Thoa là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, cung cấp những dữ liệu quý giá về thực trạng bệnh tại một địa phương cụ thể. Nghiên cứu được thực hiện trên 48 bệnh nhi, tập trung mô tả các biểu hiện lâm sàng, kết quả xét nghiệm và phân tích các yếu tố tiên lượng nặng. Mục tiêu của công trình là xác định rõ đặc điểm bệnh lý và tìm ra các yếu tố nguy cơ giúp các bác sĩ có thể dự đoán và can thiệp sớm các ca bệnh nặng, từ đó giảm tỷ lệ biến chứng và tử vong. Những phát hiện từ nghiên cứu này không chỉ có giá trị tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang mà còn đóng góp vào bức tranh chung về chẩn đoán ho gà và điều trị tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh các ca bệnh có biểu hiện không điển hình ngày càng gia tăng.

1.1. Tổng quan về vi khuẩn Bordetella pertussis và cơ chế gây bệnh

Tác nhân chính gây bệnh ho gà là cầu trực khuẩn Gram âm Bordetella pertussis. Vi khuẩn này sở hữu nhiều yếu tố độc lực mạnh, tấn công trực tiếp vào đường hô hấp. Cơ chế bệnh sinh bắt đầu khi vi khuẩn bám vào tế bào biểu mô lông chuyển ở mũi hầu thông qua các chất bám dính như FHA và Pertactin. Tại đây, chúng nhân lên và giải phóng các độc tố. Độc tố ho gà (Pertussis toxin - PT) là yếu tố chính gây ra các triệu chứng toàn thân, đặc biệt là hiện tượng tăng bạch cầu lympho. Các độc tố khác như độc tố tế bào khí quản (TCT) phá hủy lớp niêm mạc hô hấp, gây ra cơn ho không kiểm soát. Độc tố Adenylate cyclase (AC) làm suy yếu chức năng miễn dịch của vật chủ. Sự kết hợp của các độc tố này gây tổn thương đường hô hấp, tạo điều kiện cho các biến chứng bệnh ho gà như bội nhiễm vi khuẩn và viêm phổi.

1.2. Phân tích dịch tễ học bệnh ho gà tại Việt Nam và thế giới

Trên toàn cầu, ho gà vẫn là một gánh nặng bệnh tật lớn. Theo WHO, mỗi năm có hàng triệu ca mắc và hàng trăm nghìn ca tử vong, chủ yếu ở trẻ nhỏ tại các nước đang phát triển. Tại Việt Nam, chương trình Tiêm chủng mở rộng đã giúp giảm đáng kể số ca mắc. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, bệnh có xu hướng quay trở lại. Báo cáo của Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cho thấy số ca mắc trong giai đoạn 2015-2016 tăng gấp 4 lần so với năm 2014. Nghiên cứu tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang cũng phản ánh xu hướng này, với các ca bệnh rải rác trong năm, tập trung cao điểm vào tháng 3 và tháng 7. Đối tượng mắc bệnh chủ yếu là trẻ dưới 3 tháng tuổi, nhóm chưa được tiêm chủng hoặc tiêm chủng chưa đầy đủ. Thực tế này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì tỷ lệ tiêm chủng cao và chiến lược tiêm chủng cho phụ nữ mang thai để bảo vệ trẻ sơ sinh.

II. Nhận diện triệu chứng ho gà ở trẻ em và biến chứng nguy hiểm

Việc nhận diện sớm các triệu chứng ho gà ở trẻ em là yếu tố then chốt để điều trị hiệu quả và ngăn ngừa biến chứng. Bệnh thường tiến triển qua các giai đoạn với biểu hiện đặc trưng. Giai đoạn khởi phát thường dễ bị nhầm lẫn với cảm cúm thông thường. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn toàn phát, các cơn ho trở nên dữ dội và khác biệt. Đặc điểm của cơn ho gà là ho từng chuỗi, không kìm được, sau đó là tiếng rít vào như tiếng gà gáy. Trẻ thường đỏ mặt hoặc tím tái, chảy nước mắt, nước mũi và nôn ra đờm dãi quánh dính sau cơn ho. Nghiên cứu tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang cho thấy 100% trẻ có ho cơn, 93,8% ho có đỏ mặt và 50% ho có tím. Đặc biệt, trẻ dưới 3 tháng tuổi có nguy cơ cao bị ngừng thở trong cơn ho. Nếu không được can thiệp kịp thời, biến chứng bệnh ho gà có thể rất nặng nề. Phổ biến nhất là viêm phổi do ho gà, chiếm tới 87,5% trong nghiên cứu. Các biến chứng nguy hiểm khác bao gồm suy hô hấp (43,8%), co giật do thiếu oxy não, xuất huyết kết mạc, xuất huyết não, và tăng áp động mạch phổi. Thể ho gà ác tính là một tình trạng cực kỳ nguy hiểm, đặc trưng bởi số lượng bạch cầu tăng rất cao, suy hô hấp nặng và sốc, có tỷ lệ tử vong cao.

2.1. Các triệu chứng ho gà ở trẻ em qua từng giai đoạn điển hình

Bệnh ho gà diễn tiến qua ba giai đoạn chính. Giai đoạn khởi phát (1-2 tuần) có triệu chứng giống viêm đường hô hấp trên: sốt nhẹ, chảy nước mũi trong, hắt hơi và ho khan. Giai đoạn này rất dễ lây lan. Giai đoạn toàn phát (2-8 tuần) là giai đoạn đặc trưng nhất. Các triệu chứng ho gà ở trẻ em trở nên rõ rệt với các cơn ho kịch phát. Cơn ho gồm nhiều tiếng ho liên tiếp, không có nhịp thở xen kẽ, khiến trẻ kiệt sức. Kết thúc cơn ho là tiếng thở rít vào sâu (tiếng "whoop"). Trẻ có thể tím tái, nôn ói. Giữa các cơn ho, trẻ có thể hoàn toàn bình thường. Giai đoạn hồi phục (vài tuần đến vài tháng), các cơn ho giảm dần về tần suất và mức độ nặng, nhưng có thể tái phát khi trẻ bị nhiễm trùng hô hấp khác.

2.2. Top các biến chứng bệnh ho gà thường gặp nhất ở trẻ sơ sinh

Biến chứng bệnh ho gà đặc biệt nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Nhóm tuổi này có tỷ lệ nhập viện và tử vong cao nhất. Các biến chứng hàng đầu bao gồm: 1. Viêm phổi do ho gà: Đây là biến chứng phổ biến nhất, có thể do chính vi khuẩn Bordetella pertussis hoặc do bội nhiễm vi khuẩn khác. 2. Ngừng thở: Rất thường gặp ở trẻ dưới 6 tháng, là nguyên nhân trực tiếp gây thiếu oxy não. 3. Co giật: Hậu quả của tình trạng thiếu oxy kéo dài hoặc rối loạn chuyển hóa. 4. Bệnh não do ho gà: Biến chứng thần kinh nặng, có thể để lại di chứng vĩnh viễn. 5. Sụt cân và suy dinh dưỡng: Do trẻ nôn ói nhiều sau khi ho, ảnh hưởng đến việc ăn uống. 6. Xuất huyết: Tăng áp lực trong cơn ho có thể gây xuất huyết kết mạc, chảy máu mũi, thậm chí xuất huyết não.

III. Phương pháp chẩn đoán ho gà chính xác Từ lâm sàng đến PCR

Việc chẩn đoán ho gà sớm và chính xác đóng vai trò quyết định trong việc điều trị và kiểm soát lây lan. Chẩn đoán ban đầu thường dựa trên các triệu chứng lâm sàng đặc trưng như cơn ho kịch phát có tiếng rít. Tuy nhiên, ở trẻ sơ sinh hoặc người đã tiêm phòng, triệu chứng có thể không điển hình, gây khó khăn cho chẩn đoán. Do đó, các xét nghiệm cận lâm sàng là công cụ không thể thiếu. Hiện nay, xét nghiệm PCR ho gà (Polymerase Chain Reaction) từ dịch tỵ hầu được coi là tiêu chuẩn vàng, đặc biệt trong 4 tuần đầu của bệnh. Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp phát hiện DNA của vi khuẩn Bordetella pertussis một cách nhanh chóng. Luận văn tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang đã sử dụng PCR làm tiêu chuẩn chẩn đoán xác định cho tất cả 48 bệnh nhi. Bên cạnh PCR, công thức máu trong bệnh ho gà cũng cung cấp dấu hiệu gợi ý quan trọng. Tình trạng tăng bạch cầu, đặc biệt là tăng cao bạch cầu lympho, là một đặc điểm rất điển hình. X-quang phổi ho gà thường được chỉ định để đánh giá các biến chứng, đặc biệt là viêm phổi do ho gà, với hình ảnh các đám mờ hoặc dày thành phế quản. Việc kết hợp chặt chẽ giữa triệu chứng lâm sàng và các kết quả cận lâm sàng giúp bác sĩ đưa ra chẩn đoán cuối cùng và phác đồ điều trị phù hợp.

3.1. Vai trò của xét nghiệm PCR ho gà trong chẩn đoán sớm bệnh

Xét nghiệm PCR ho gà là một kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại, cho phép khuếch đại và phát hiện một đoạn DNA đặc hiệu của vi khuẩn gây bệnh. Ưu điểm vượt trội của PCR là độ nhạy cao, có thể phát hiện vi khuẩn ngay cả khi số lượng rất ít. Điều này đặc biệt hữu ích trong giai đoạn sớm của bệnh hoặc ở những bệnh nhân đã dùng kháng sinh trước đó, khi việc nuôi cấy thường cho kết quả âm tính. Thời gian cho kết quả nhanh (thường trong vòng 24 giờ) giúp bác sĩ có thể bắt đầu điều trị sớm, giảm nguy cơ biến chứng và rút ngắn thời gian lây nhiễm cho cộng đồng. Nghiên cứu tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang nhấn mạnh tầm quan trọng của PCR, khi 100% ca bệnh được xác định dương tính qua phương pháp này, khẳng định vai trò then chốt của nó trong thực hành lâm sàng hiện đại.

3.2. Phân tích công thức máu và X quang phổi trong bệnh ho gà

Xét nghiệm công thức máu trong bệnh ho gà thường cho thấy số lượng bạch cầu (BC) tăng cao, có thể lên đến 100 G/L, chủ yếu là do tăng bạch cầu lympho. Tỷ lệ lympho có thể chiếm trên 70% tổng số bạch cầu. Mức độ tăng bạch cầu thường tương quan với mức độ nặng của bệnh. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng số lượng bạch cầu trên 55 G/L là một yếu tố tiên lượng nặng, liên quan đến nguy cơ tăng áp phổi và tử vong. Ngoài ra, tình trạng tăng tiểu cầu (TC) cũng được ghi nhận trong nhiều trường hợp. Về chẩn đoán hình ảnh, X-quang phổi ho gà trong trường hợp không biến chứng có thể bình thường. Tuy nhiên, khi có biến chứng viêm phổi do ho gà, phim X-quang có thể cho thấy hình ảnh thâm nhiễm quanh rốn phổi, dày thành phế quản hoặc các đám đông đặc rải rác. X-quang phổi là công cụ cần thiết để đánh giá mức độ tổn thương phổi và theo dõi diễn tiến của biến chứng.

IV. Phân tích các yếu tố tiên lượng nặng bệnh ho gà ở trẻ em

Xác định các yếu tố tiên lượng nặng là mục tiêu quan trọng trong quản lý bệnh ho gà, giúp phân loại bệnh nhân và ưu tiên can thiệp tích cực. Luận văn tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang và các nghiên cứu khác trên thế giới đã chỉ ra nhiều yếu tố nguy cơ. Tuổi là yếu tố hàng đầu: trẻ dưới 3 tháng tuổi có nguy cơ diễn tiến nặng và tử vong cao nhất. Nghiên cứu cho thấy nhóm tuổi này chiếm 54,2% số ca bệnh. Tình trạng tiêm phòng cũng có vai trò quyết định. Trẻ chưa được tiêm vắc xin ho gà hoặc tiêm chưa đủ mũi có nguy cơ mắc bệnh nặng cao hơn đáng kể. Dữ liệu từ luận văn cho thấy 93,7% trẻ mắc bệnh không được tiêm phòng hoặc tiêm không đầy đủ. Các yếu tố lâm sàng như sốt cao, co giật, và tình trạng bội nhiễm vi khuẩn hoặc virus khác cũng là dấu hiệu cảnh báo ho gà ác tính. Về cận lâm sàng, số lượng bạch cầu tăng rất cao (trên 30 G/L hoặc 50 G/L) và tăng nhanh là một chỉ báo nguy hiểm, liên quan đến biến chứng tăng áp động mạch phổi. Tình trạng sinh non và suy dinh dưỡng cũng làm giảm sức đề kháng của trẻ, khiến bệnh dễ trở nặng. Việc nhận diện sớm các yếu tố này cho phép đội ngũ y tế theo dõi sát sao, chuẩn bị các phương án điều trị ho gà ở trẻ sơ sinh một cách chủ động và kịp thời.

4.1. Mối liên quan giữa tuổi nhỏ sinh non và tiên lượng nặng

Tuổi của bệnh nhi là yếu tố tiên lượng nặng quan trọng nhất. Trẻ càng nhỏ, đặc biệt là dưới 3 tháng tuổi, hệ miễn dịch càng non yếu và đường thở càng hẹp. Điều này khiến trẻ dễ bị suy hô hấp và ngừng thở khi đối mặt với cơn ho kịch phát. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh nhóm tuổi dưới 2 tháng có tỷ lệ tử vong cao nhất. Thêm vào đó, trẻ sinh non có nguy cơ cao hơn do hệ hô hấp và miễn dịch chưa phát triển hoàn thiện. Luận văn của tác giả Helen Marshall chỉ ra rằng sinh non là một yếu tố nguy cơ độc lập (OR= 5,19). Các bệnh lý nền như bệnh tim bẩm sinh, bệnh phổi mạn tính cũng làm tăng nguy cơ diễn tiến nặng. Do đó, tất cả trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ mắc ho gà cần được nhập viện theo dõi chặt chẽ.

4.2. Tầm quan trọng của vắc xin ho gà trong giảm thiểu rủi ro bệnh

Vắc xin ho gà là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất. Tiêm phòng đầy đủ và đúng lịch giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh. Ngay cả khi trẻ đã tiêm phòng vẫn có thể mắc bệnh (do miễn dịch suy giảm theo thời gian), bệnh cảnh thường nhẹ hơn, thời gian bệnh ngắn hơn và ít biến chứng hơn. Nghiên cứu tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang một lần nữa khẳng định điều này: chỉ có 6,3% trẻ mắc bệnh được tiêm phòng đầy đủ. Tỷ lệ rất cao (93,7%) trẻ chưa tiêm hoặc tiêm không đủ mũi cho thấy lỗ hổng miễn dịch trong cộng đồng là nguyên nhân chính dẫn đến các ca bệnh nặng. Việc tuân thủ phác đồ điều trị ho gà bộ y tế về tiêm chủng và khuyến khích tiêm nhắc lại cho thanh thiếu niên, người lớn, đặc biệt là phụ nữ mang thai, là chiến lược cốt lõi để bảo vệ nhóm trẻ sơ sinh dễ bị tổn thương nhất.

4.3. Dấu hiệu cảnh báo ho gà ác tính Sốt và tình trạng bội nhiễm

Ho gà ác tính (Malignant Pertussis) là thể bệnh lâm sàng nặng nhất, đặc trưng bởi suy hô hấp cấp tiến triển, tăng bạch cầu cực cao và tăng áp động mạch phổi kháng trị. Một trong những dấu hiệu cảnh báo sớm là sự xuất hiện của sốt. Ho gà điển hình thường không sốt hoặc sốt nhẹ. Khi bệnh nhân có sốt cao, cần nghĩ ngay đến khả năng bội nhiễm vi khuẩn khác (như phế cầu, H. influenzae) hoặc đồng nhiễm virus (như RSV). Tình trạng bội nhiễm làm tổn thương phổi nặng nề hơn, đẩy nhanh diễn tiến đến suy hô hấp. Nghiên cứu của Marshall cho thấy sốt và bội nhiễm là các yếu tố tiên lượng nặng độc lập. Do đó, khi trẻ bị ho gà có sốt, cần thực hiện các xét nghiệm cần thiết để xác định tác nhân bội nhiễm và điều trị kháng sinh phổ rộng kịp thời.

V. Luận văn Đặc điểm lâm sàng bệnh ho gà tại BV Sản Nhi BG

Luận văn của BSNT Nguyễn Thị Kim Thoa đã cung cấp một bức tranh chi tiết về đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của 48 trẻ mắc ho gà tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang. Kết quả nổi bật cho thấy nhóm tuổi dưới 3 tháng chiếm đa số (54,2%), đây là nhóm có nguy cơ cao nhất. Về lâm sàng, các triệu chứng điển hình xuất hiện với tần suất cao: 100% có ho cơn, 93,8% đỏ mặt khi ho và 81,3% nôn sau ho. Đáng chú ý, có sự khác biệt về biểu hiện theo nhóm tuổi. Trẻ dưới 3 tháng có tỷ lệ ho kèm tím tái cao hơn đáng kể (65,4% so với 31,8%, p<0,05). Ngược lại, tiếng rít sau ho lại phổ biến hơn ở nhóm trẻ lớn hơn (45,5% so với 19,2%, p<0,05). Về mức độ nặng, 45,8% số ca được phân loại là thể nặng. Biến chứng bệnh ho gà được ghi nhận rất phổ biến, với viêm phổi do ho gà chiếm 87,5% và suy hô hấp chiếm 43,8%. Những con số này cho thấy gánh nặng bệnh tật do ho gà tại cơ sở y tế này là rất lớn, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt trong chẩn đoán và điều trị, nhất là với nhóm trẻ nhỏ chưa có miễn dịch bảo vệ từ vắc xin ho gà. Các dữ liệu này là cơ sở thực tiễn quan trọng để tối ưu hóa phác đồ điều trị và chăm sóc bệnh nhân tại bệnh viện.

5.1. Đặc điểm lâm sàng nổi bật ở nhóm trẻ dưới 3 tháng tuổi

Nghiên cứu tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang cho thấy các triệu chứng ho gà ở trẻ em dưới 3 tháng tuổi có những điểm khác biệt. Mặc dù cơn ho kịch phát vẫn là triệu chứng chính, nhưng biểu hiện tím tái trong cơn ho (65,4%) và nguy cơ ngừng thở lại cao hơn so với trẻ lớn. Ngược lại, tiếng rít sau ho, một dấu hiệu kinh điển, lại ít gặp hơn ở nhóm này (chỉ 19,2%). Điều này có thể do đường thở của trẻ sơ sinh quá hẹp và mềm, không tạo ra được âm thanh đặc trưng. Thay vào đó, trẻ có thể kiệt sức và ngừng thở hoàn toàn. Những đặc điểm không điển hình này có thể khiến việc chẩn đoán ho gà trở nên khó khăn hơn nếu chỉ dựa vào lâm sàng. Do đó, việc nghi ngờ và chỉ định xét nghiệm PCR ho gà sớm cho mọi trẻ sơ sinh có cơn ho bất thường là cực kỳ quan trọng.

5.2. Tỷ lệ viêm phổi do ho gà và suy hô hấp trong nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ biến chứng rất cao. Có tới 87,5% bệnh nhi bị viêm phổi do ho gà, trong đó 100% các ca thể nặng đều có biến chứng này. Viêm phổi làm tình trạng hô hấp của trẻ xấu đi nhanh chóng, là nguyên nhân chính dẫn đến suy hô hấp. Tỷ lệ suy hô hấp trong nghiên cứu là 43,8%, một con số đáng báo động. Tất cả các trường hợp suy hô hấp đều thuộc nhóm thể nặng. Điều này cho thấy mối liên quan chặt chẽ giữa viêm phổi, suy hô hấp và tiên lượng xấu của bệnh. Quản lý hiệu quả các biến chứng này, bao gồm liệu pháp oxy, hỗ trợ hô hấp (CPAP, thở máy), và sử dụng kháng sinh phù hợp, là chìa khóa để cứu sống bệnh nhân.

VI. Hướng dẫn chăm sóc và điều trị ho gà ở trẻ sơ sinh hiệu quả

Việc điều trị ho gà ở trẻ sơ sinh đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện và cẩn trọng. Nguyên tắc cốt lõi là điều trị kháng sinh sớm, hỗ trợ hô hấp và dinh dưỡng, đồng thời theo dõi sát các biến chứng. Theo phác đồ điều trị ho gà bộ y tế, kháng sinh nhóm Macrolide (như Azithromycin) là lựa chọn hàng đầu. Việc sử dụng kháng sinh sớm giúp tiêu diệt vi khuẩn, giảm khả năng lây lan và có thể rút ngắn giai đoạn bệnh. Tuy nhiên, kháng sinh ít có tác dụng lên cơn ho khi các độc tố đã gây tổn thương đường hô hấp. Do đó, việc chăm sóc trẻ bị ho gà có vai trò cực kỳ quan trọng. Trẻ cần được giữ trong môi trường yên tĩnh, thoáng mát, tránh các kích thích gây ho như khói, bụi, hoặc tiếng động mạnh. Hỗ trợ hô hấp là biện pháp sống còn, từ việc hút đờm dãi để làm thông thoáng đường thở đến cung cấp oxy, thở CPAP hoặc thở máy khi có suy hô hấp. Dinh dưỡng cần được đảm bảo bằng cách cho trẻ ăn nhiều bữa nhỏ, dễ tiêu để tránh nôn trớ. Phòng bệnh vẫn là chiến lược hiệu quả nhất, thông qua việc tiêm chủng vắc xin ho gà đầy đủ cho trẻ và các thành viên trong gia đình.

6.1. Nguyên tắc điều trị ho gà ở trẻ sơ sinh theo phác đồ mới nhất

Phác đồ điều trị ho gà tập trung vào ba mục tiêu chính: diệt vi khuẩn, hỗ trợ triệu chứng và xử lý biến chứng. 1. Điều trị kháng sinh: Azithromycin là lựa chọn ưu tiên cho trẻ sơ sinh do tính an toàn và hiệu quả. Liều lượng được tính theo cân nặng và dùng trong 5 ngày. Điều trị cần được bắt đầu càng sớm càng tốt, ngay khi có nghi ngờ lâm sàng mà không cần chờ kết quả xét nghiệm PCR ho gà. 2. Hỗ trợ hô hấp: Đây là biện pháp quan trọng nhất. Cần theo dõi SpO2 liên tục, hút sạch đờm nhớt, cung cấp oxy khi cần. Trẻ có cơn ngừng thở hoặc suy hô hấp nặng cần được đặt nội khí quản và thở máy. 3. Điều trị biến chứng: Điều trị viêm phổi do ho gà bằng kháng sinh phổ rộng nếu có bằng chứng bội nhiễm. Xử lý co giật và theo dõi các dấu hiệu của bệnh não.

6.2. Bí quyết chăm sóc trẻ bị ho gà tại nhà và tại bệnh viện

Việc chăm sóc trẻ bị ho gà đúng cách giúp trẻ mau hồi phục và giảm bớt sự khó chịu. Tại bệnh viện, trẻ cần được cách ly để tránh lây nhiễm. Nhân viên y tế cần theo dõi sát tần số và tính chất cơn ho, nhịp thở, SpO2, và nhịp tim. Hút đờm dãi nhẹ nhàng trước các bữa ăn để tránh gây nôn. Tại nhà (đối với thể nhẹ hoặc giai đoạn hồi phục), cha mẹ cần tạo môi trường yên tĩnh, sạch sẽ. Sử dụng máy tạo độ ẩm có thể làm dịu đường thở. Chia nhỏ các bữa ăn và vỗ lưng cho trẻ sau khi ăn. Cần theo dõi các dấu hiệu nặng như trẻ ho nhiều hơn, tím tái, bỏ bú, hoặc li bì để đưa đến bệnh viện kịp thời. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc giảm ho thông thường vì chúng không có hiệu quả và có thể gây hại.

6.3. Tương lai phòng chống ho gà Tăng cường tiêm chủng và nhận thức

Cuộc chiến chống lại bệnh ho gà vẫn còn tiếp diễn. Tương lai của việc phòng chống bệnh phụ thuộc vào hai yếu tố chính: tăng cường độ bao phủ của vắc xin ho gà và nâng cao nhận thức của cộng đồng. Cần đảm bảo mọi trẻ em được tiêm chủng đầy đủ 3 mũi cơ bản và các mũi tiêm nhắc lại theo lịch. Chiến lược "kén tằm", tức là tiêm phòng cho tất cả những người tiếp xúc gần với trẻ sơ sinh (cha mẹ, ông bà, người chăm sóc), là rất cần thiết. Đặc biệt, tiêm phòng cho phụ nữ mang thai trong tam cá nguyệt thứ ba giúp truyền kháng thể cho thai nhi, bảo vệ trẻ trong những tháng đầu đời trước khi trẻ đủ tuổi tiêm mũi đầu tiên. Song song đó, việc truyền thông về các triệu chứng ho gà ở trẻ em và sự nguy hiểm của bệnh giúp các bậc cha mẹ nhận biết sớm và đưa trẻ đi khám kịp thời, góp phần giảm thiểu các ca bệnh nặng và tử vong.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Căn nguyên gây bệnh Căn nguyên chính gây bệnh ho gà là Bordetella pertussis, lần đầu tiên được phân lập bởi Jules Bordet và Octave Gengou năm 1906 từ đờm của một trẻ 6 tháng tuổi với biểu hiện ho gà. Hiện nay giống Bordetella có khoảng 10 loài khác nhau gồm B. parapertussis gây bệnh ở cừu, B.

parapertussis là những căn nguyên chính gây bệnh ở người. Nhưng với kỹ thuật PCR hiện nay đã phát hiện ra được B.holmesii trong khoảng 0,1% đến 20% bệnh nhân có biểu hiện giống ho gà. Trong đó 8 loài còn lại chủ yếu gây bệnh trên động vật.bronchiseptica gây bệnh chủ yếu trên chó mèo, mèo, và lợn, chúng cũng gây bệnh ở người nhưng chủ yếu ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch và thường xuyên tiếp xúc với vật nuôi. Tương tự như vậy B.

hinzii thường gây bệnh trên gia cầm nhưng cũng có thể phân lập chúng từ đờm của những bệnh nhân xơ nang [43]. Đa số những loài còn lại đều gây bệnh ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc mắc các bệnh lý mạn tính khác. Bordetella là cầu trực khuẩn Gram âm hiếu khí, kích thước 0,2-0,5 x 0,5- 1,0µm. Bordetella pertussis khó nuôi cấy, khi mới phân lập, chúng không mọc trên các môi trường nuôi cấy thông thường, mọc chậm trên môi trường Bordet- Gengou (môi trường không có pepton, có khoai tây, glycerol và máu).

Trên môi trường Bordet- Gengou, sau 3-6 ngày, B. pertussis mọc thành những khuẩn lạc nhỏ, hình vòm, mặt nhẵn bóng và sáng như một giọt thủy ngân. pertussis chuyển hóa đường theo kiểu hô hấp, không bao giờ lên men. Phân giải một số acid amin theo kiểu oxy hóa, sinh ra amomiac và CO2.

Đề kháng yếu với acid 4 ngoại cảnh. Xác định vi khuẩn dựa vào các tính chất về hình thể, tính chất nuôi cấy, kết quả nhuộm vi khuẩn với kháng thể huỳnh quang và ngưng kết với kháng huyết thanh mẫu [21]. Độc lực vi khuẩn Có rất nhiều yếu tố độc lực của B. pertussis liên quan đến các biểu hiện bệnh ho gà bao gồm: Độc tố ho gà (Pertussis toxin - PT), độc tố adenylate cyclase (AC), độc tố dermonecrotic (DNT), và độc tố tế bào khí quản (TCT).

Các yếu tố khác cũng góp phần vào cơ chế bệnh sinh, các cấu trúc bề mặt, như hemagglutinin (FHA), fimbriae (FIM), pertactin (PRN), và các lipopolysaccharide [43]. Độc tố ho gà (PT) là một protein có phổ tác động sinh học. Dựa vào hoạt tính sinh học, PT còn được gọi là yếu tố tăng lympho bào - LPF (Iymphocytosis promoting factor), protein hoạt hóa vùng đảo tụy - LAP (islet activating protein), yếu tố nhậy cảm với histamin- HSF (histamin sensitizing factor). PT chịu trách nhiệm về triệu chứng lâm sàng cũng như về dấu hiệu tăng tương đối hoặc tuyệt đối số lượng lympho bào trong quá trình bệnh lý [43].

Một số độc tố khác là các sợi ngưng kết hồng cầu (FHA), một thành phần của vách tế bào và là chất bám dính của vi khuẩn. Pertactin, tua viền nhưng là protein ngoại màng và là chất bám dính quan trọng khác. Những kháng thể ngưng kết này có ý nghĩa ban đầu đối với các typ huyết thanh B. Một số độc chất khác như độc tố tế bào khí quản gây tổn thương tế bào biểu mô hô hấp, độc tố adenylat cyclase có thể làm suy yếu chức năng miễn dịch của tế bào vật chủ, độc tố hoại tử bì góp phần gây tổn thương lớp niêm mạc hô hấp tạo nhầy và lipopolysaccharid có đặc điểm tương tự các nội độc tố của các vi khuẩn gram âm khác [25], [43].

Các loài Bordetella và vật chủ liên quan [43] Loài Bordetella Vật chủ liên quan B. pertussis Chỉ ở người B. parapertussis Người, cừu, dê, lợn Bovine-associated, B. bronchiseptica Người, lợn, mèo, chó, thỏ B.

hinzii Người, chim. petrii, Người B. Sinh bệnh học Nhiễm B.pertussis khởi đầu bằng việc vi khuẩn gắn lên tế bào biểu mô lông chuyển ở mũi hầu. Quá trình bám dính này thông qua trung gian các chất bám dính bề mặt (ví dụ: peractin, FHA.

Chúng sẽ bám vào các protein bề mặt tế bào rồi kết hợp với độc tố ho gà. Tại vị trí bám vào, vi khuẩn nhân lên, phóng xuất nhiều loại độc tố khác nhau, phá hủy lớp niêm mạc hô hấp (độc tố tế bảo khí quản, độc tố hoại tử bì). Độc tố ho gà và độc tố adenylat cyclase đóng vai trò trung gian trong việc làm suy yếu sức đề kháng của vật chủ do nhiễm B. Có sự xâm lấn tế bào khu trú với việc vi khuẩn tồn tại trong nội bào dai dẳng, tuy nhiên không có sự lan truyền theo hệ thống.

Thương tổn chủ yếu ở phế quản và các tiểu phế quản. Sự phóng thích histamine gây kích thích cực độ đường hô hấp, dẫn đến cơn ho không tự kìm chế được. Đường hô hấp bị tổn thương dẫn đến bội nhiễm các vi khuẩn khác, có thể gây viêm phổi, làm cho tình trạng bệnh trở nên trầm trọng hơn [43]. Độc tố ho gà đã đã được chứng minh gây ra hiện tượng tăng lympho bào điển hình ở máu ngoại vi, hoạt hóa các tế bào langerhans đảo tụy làm tăng sản xuất insulin, gây hạ đường huyết.

Những biểu hiện thần kinh trong bệnh ho gà, như động 6 kinh hay viêm não, là do thiếu oxy máu vì ho kịch phát, hạ đường huyết hay ngừng thở kéo dài hơn là do các sản phẩm đặc trưng của vi khuẩn [25, 43]. Mặc dù có những tiến bộ gần đây trong nghiên cứu B. pertussis trong 2 thập kỷ qua, vẫn còn nhiều điều chưa biết về sinh bệnh học của bệnh ho gà [43, 44]. Ví dụ, cơ chế chính xác nằm bên dưới các cơn ho kịch phát liên quan đến bệnh ho gà nguyên nhân chính vẫn chưa được xác định rõ ràng, mặc dù một số nhà nghiên cứu cho rằng tracheal cytotoxin có thể chịu trách nhiệm chính [40].

Ngoài ra, mặc dù một số yếu tế độc lực của B. pertussis đã được nghiên cứu, sự tương tác và hoạt động hiệp đồng của các yếu tố (ví dụ, pertussis toxin, lipopolysaccharid, và tracheal cytotoxin) vẫn chưa thực sự rõ ràng trong tiến triển lâm sàng của bệnh [43]. Vai trò của các thành phần của B. pertussis trong bệnh sinh và miễn dịch [43] Thành phần Vị trí Hoạt tính sinh học Độc tố ho gà Khoảng Kích thích quá trình bám dính vào biểu mô Pertussis toxin gian đường hô hấp.

Nhạy cảm với histamine. Kích (PT) màng thích tăng lympho bào. Tăng bài tiết insulin. Gây phân chia tế bào lympho T Là thành phần của vắc xin vô bào Độc tố Bào Chuyển đổi ATP để cAMP, enzym hoạt động adenylate tương hemolysin; cyclase (AC) Ức chế sự di cư và hoạt hóa thực bào Giảm hiệu ứng độc tế bào của bạch cầu trung tính, bạch cầu đơn nhân, và các tế bào giết tự nhiên (NK).

Ức chế hoạt hóa và hóa hướng của các tế bào T. 7 Nhiễm tự nhiên và tiêm chủng DTP gây ra kháng thể với AC Dermonecroti Tế bào Không có vai trò rõ ràng trong sinh bệnh; gây co c toxin (DNT) chất mạch ở động vật linh trưởng; gây ra hoại tử tế bào trong ống nghiệm. Tracheal Ngoài Hoạt động hiệp đồng với các chất độc cytotoxin tế bào lipopolysaccharide để kích thích sản xuất các (TCT) cytokine gây viêm (TNF-α, IL-1β, và IL-6), nitric oxide. Gây tổn thương tế bào lông mao khí quản Giả thiết nguyên nhân gây ra cơn ho kịch phát.

Filamentous Vách tế Trung gian kết dính ban dầu của B. perfussis cho hemagglutinin bào biểu mô lông đường hô hấp trên. Kích thích sản (FHA) xuất IL-6, TL -10, ức chế sản xuất IL-12. Aggutinogen Bề mặt FIM 2, 3 là thành phần quan trọng bám dính vào (FIM) tế bào tế bào biểu mô đường hô hấp dưới.

Có mặt trong vắc xin vô bào. Pertactin Bề mặt Kháng lại hoạt động thực bào của bạch cầu trung (PRN) tế bào tính. Những thay đôi ở PRN dẫn đến kém hiệu quả ở vắc xin toàn tế bào. Lipopolysacch Bề mặt Kháng nguyên chính vách tế bào.

Gây sốt sau khi arid tế bào tiêm vắc-xin toàn bộ tế bào, không có trong thành phần của vắc-xin vô bào. Tình hình dịch bệnh Ho gà xảy ra trên toàn thế giới [55]. Theo nghiên cứu của Black và cộng sự cho thấy vào năm 2008 trên toàn thế giới có khoảng 16 triệu trường hợp ho gà trong đó có 195.000 trường hợp tử vong [27]. Một nghiên cứu khác cho thấy số trường hợp tử vong do ho gà trên toàn thế giới trong năm 2013 là 136.000 trường hợp [43].

Từ những năm 1940, khi có vắc xin ho gà, chu kỳ dịch vẫn thường xảy ra mỗi 3-5 năm. Tại Châu Âu, theo báo cáo về tình hình mắc ho gà năm 2012 ở một số nước với tỉ lệ số ca mắc như sau: Na Uy là 85,2/100.000 dân, Hà Lan là 76,9/100.000 dân, Đan Mạch là 20,4/100000 dân, Anh là 19/100. Tại Ba Lan, trong năm 2009, có 2390 trường hợp mắc, 45% số ca phải nhập viện, năm 2011 có 1669 trường hợp mắc, tỉ lệ mắc cao nhất ở trẻ em 3 tuổi 20,8/100.000 dân, 38,8% số ca phải nhập viện điều trị. Đến năm 2013, có 2182 trường hợp mắc, tỷ lệ mắc bệnh là 5,7/100.000 dân, thấp hơn so với các năm trước, đa số các trường hợp là thanh thiếu niên trên 15 tuổi (92%), số ca nhập viện điều trị là 705 người (32,3%) [51, 52].

Tại Mỹ, tỉ lệ mắc ho gà gần đây theo các lứa tuổi như sau: dưới 6 tháng là 160/100.000 dân, 6-11 tháng là 40/100.000 dân, 1-6 tuổi là 22/100.000 dân, 7-10 tuổi là 30/100.000 dân, 11-19 tuổi là 28/100. Năm 2010 có 25 trẻ dưới 6 tháng chết vì ho gà, 2013-2014 có 8 ca chết vì ho gà trong đó 7 ca dưới 3 tháng [43]. Một nghiên cứu đa trung tâm tại Úc và New Zealand từ năm 2002-2014 cho thấy, có 416 trong số 42.958 (1,0%) trẻ dưới 1 tuổi nhập viện được chẩn đoán mắc bệnh ho gà. Tỉ lệ nhập viện dựa trên dân số ước tính do ho gà dao động từ 2,1/100.000 trẻ sơ sinh đến 18,6/100.

Ở Việt Nam, bệnh ho gà lưu hành ở mọi nơi trong cả nước. Khi chưa thực hiện chương trình tiêm chủng mở rộng (TCMR), bệnh ho gà thường xảy 9 ra và phát triển thành dịch ở nhiều địa phương. Dịch có tính chu kỳ khoảng 2- 5 năm [12]. Từ những năm đầu thập niên 80 chương trình TCMR được phát triển rộng khắp trong cả nước, hầu hết trẻ dưới một tuổi được phổ cập gây miễn dịch cơ bản bằng 3 liều vắc xin bạch hầu - uốn ván - ho gà (DTP).

Sau nhiều năm tiêm vắc xin DTP, tỉ lệ mắc và tử vong của bệnh ho gà đã giảm rõ rệt. Tỉ lệ mắc trung bình năm 1984 là 84,4/100.000 dân, đã giảm xuống thời kỳ 1991- 1995 của cả nước là 7,5/100.