MỞ ĐẦU Vùng cửa biển Thuận An trƣớc còn đƣợc gọi là cửa Eo, cửa Nộn là một cửa biển quan trọng ở Miền Trung Việt Nam thuộc huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế. Đây là một vùng cửa biển quan trọng của tỉnh Thừa Thiên Huế. Cửa này là thủy lộ chính thông sông Hƣơng qua phá Tam Giang ra biển Đông. Vì là nút giao thông nối liền vùng cận duyên và lƣu vực sông Hƣơng nên cửa Thuận An đóng vai trò trọng yếu đối với cố đô Huế về mặt chiến lƣợc, thƣơng mại, cũng nhƣ kinh tế.
Đây còn là vùng tiếp giáp với hệ thống phá Tam Giang – Cầu Hai – một hệ thống đầm phá điển hình , đƣợc coi nhƣ là một vùng biển – một lagoon ven biển nhiệt đới. Chính vì vậy vùng này đƣợc xem nhƣ là trung tâm của các loài đặc hữu và đa dạng sinh học cao nhƣng việc bảo vệ nguồn lợi tự nhiên ở đây đang chịu áp lực do sự gia tăng dân số và do nhiều lý do khác… Mặc dù đã có một số tác giả tiến hành điều tra ngƣ loại tại khu vực phá Tam Giang – Cầu Hai nhƣng cho đến nay tại vùng ven biển cửa sông Thuận An vẫn chƣa có một đánh giá đầy đủ về đa dạng sinh học cá. Tiến hành điều tra đánh giá đa dạng sinh học về khu hệ cá này nhằm đƣa ra các giải pháp hợp lý về khai thác và sử dụng nguồn lợi cá ở vùng này là cần thiết và cấp bách. Các nghiên cứu gần đây về đa dạng sinh học cá của nhiều tác giả trong và ngoài nƣớc càng tăng thêm các lý do chính đáng cho các công trình điều tra chi tiết về khu hệ cá này.
Chính vì vậy chúng tôi đã chọn đề tài luận văn: “Đa dạng sinh học cá và đề xuất các giải pháp khai thác, sử dụng hợp lý nguồn lợi cá ở vùng ven biển cửa sông Thuận An, Thừa Thiên Huế” Nghiên cứu này nhằm mục đích: 1. Xác định thành phần các loài cá có mặt tại vùng ven biển cửa sông ven biển Thuận An; 2. Tìm hiểu thực trạng nghề cá trong vùng; 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Nguyễn Hạnh Luyến 3. Đề xuất các giải pháp nhằm khai thác, sử dụng bền vững nguồn lợi cá cho vùng nghiên cứu.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Nguyễn Hạnh Luyến CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. KHÁI QUÁT VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ NGUỒN LỢI THỦY SẢN Ở VÙNG CỬA SÔNG – VEN BIỂN VIỆT NAM 1. Khái quát về vùng cửa sông – ven biển Cửa sông là vùng thủy vực ven bờ nửa khép kín về mặt không gian, liên hệ trực tiếp với biển một cách thƣờng xuyên hay theo chu kỳ, trong đó độ muối biến đổi do xảy ra sự hòa trộn của nƣớc biển với nƣớc ngọt đổ ra từ các dòng lục địa [38]. Vùng cửa sông ven biển là nơi tiếp xúc sông - biển, ôm sát dải nƣớc ven bờ, từ phần thấp của hạ lƣu các hệ thống sông trong mùa khô khi triều cƣờng đến vùng nƣớc nông thềm lục địa có ảnh hƣởng của nƣớc ngọt và ở nơi xa nhất vào mùa mƣa trong thời kì đỉnh lũ, ranh giới này có thể cách các cửa sông khoảng 30-60km về phía biển [5].
Vì vậy, vùng cửa sông là nơi tranh chấp mãnh liệt giữa đất liền và biển, ở đó luôn xảy ra hai quá trình trái ngƣợc nhau là bồi tụ và bào mòn. Hai quá trình này xảy ra phụ thuộc vào các yếu tố động lực của dòng sông và dòng biển (sóng, thủy triều, hải lƣu) và các quá trình địa chất. Vùng cửa sông không chỉ là nơi nƣớc ngọt và nƣớc mặn pha trộn với nhau đơn thuần mà tại đây có sự chuyển đổi tính chất hóa học của nƣớc từ ngọt sang mặn, đặc biệt là độ muối. Chính vì vậy, vùng cửa sông là vùng chuyển tiếp từ chế độ thủy văn sông sang chế độ thủy văn biển.
Cửa sông là vùng biến đổi của nƣớc ngọt đổ ra từ lục địa dƣới ảnh hƣởng hoạt động của thủy triều. Do đó, độ muối biến đổi rất nhanh trong không gian và theo thời gian và biên độ dao động của nó rất lớn, từ 0,5 đến 30‰. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Nguyễn Hạnh Luyến Theo sự dao động lớn về độ muối, vùng cửa sông đƣợc chia thành các phần khác nhau: phần đầu – phần trên vùng cửa sông – phần giữa vùng cửa sông - phần thấp vùng cửa sông và phần tận cùng. Việc phân chia này có ý nghĩa lớn trong việc nhận biết mức độ biến thiên về cấu trúc của nền đáy, tốc độ dòng chảy và độ muối, liên quan đến quần xã sinh vật vùng cửa sông.
[38] Vùng ven biển là những vùng nằm giữa biển và bờ của thềm lục địa. Vùng ven biển không chỉ khác với đại dƣơng không chỉ ở độ sâu mà quan trọng hơn là các quá trình vật lý nhƣ hoạt động của thủy triều, sóng…. Hệ thống cửa sông – ven biển Việt Nam Bờ biển Việt Nam dài 3260 km, từ 8030’ – 21030’ vĩ độ Bắc, với một loạt các sông lớn nhỏ, trong đó có hai hệ thống sông lớn là sông Hồng và sông Cửu Long. Hầu hết các sông đều đổ ra biển Đông, chia cắt bờ biển thành từng đoạn với chiều dài 15-20 km/cửa sông [38].
Thêm vào đó là dải bờ bao quanh các hải đảo cùng với thềm lục địa và vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn gấp tới 3 lần lãnh thổ đất liền. Biển Đông hàng năm đón nhận khoảng 839 tỉ m3 nƣớc ngọt cùng với khoảng 200 triệu tấn bùn cát và trên 100 triệu tấn các chất hòa tan trong nƣớc làm cho khối nƣớc ven bờ bị ngọt hóa và do đó vùng nƣớc lợ cửa sông đƣợc mở rộng, ôm lấy một diện tích lớn của thềm lục địa nƣớc nông ven bờ. Đây là nơi kiếm ăn và sinh sản của nhiều loại động vật biển, đồng thời còn là “vƣờn ƣơm” cho các đàn động vật biển còn non. Với tiềm năng to lớn này đã tạo điều kiện thuận lợi cho nƣớc ta phát triển các ngành kinh tế biển.
Tuy nhiên, với khoảng 54% dân cƣ tập trung tại các tỉnh, thành phố ven biển, cộng với việc khai thác tài nguyên biển tự phát đã làm suy giảm nguồn lợi sinh vật, suy giảm chất lƣợng nƣớc, tăng các nguy cơ rủi ro nhƣ xói lở bờ biển, lũ lụt ven bờ, hạn hán kéo dài,…[38] 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Nguyễn Hạnh Luyến Các vùng cửa sông Việt Nam có chế độ thủy triều đặc sắc của vùng bờ tây Thái Bình Dƣơng, chịu sự phân hóa sâu sắc theo mùa trong năm. Song do địa hình phức tạp nên mỗi vùng lại có những nét đặc trƣng riêng bao gồm: các hệ cửa sông kiểu delta ở vùng châu thổ Bắc Bộ và Nam Bộ; các cửa sông hình phễu và vụng cửa sông điển hình là các cửa sông ở Hải Phòng – Quảng Ninh hay ở Đông Nam Bộ nhƣ cửa Soi Rạp; hệ các đầm phá miền Trung và những vụng vịnh nông ven bờ. [38] Quần xã sinh vật là một thành phần quan trọng cấu thành hệ sinh thái cửa sông. Các điều kiện vật lý hóa học luôn luôn bất ổn định không thể tách rời những hoạt động tƣơng tác của các quần xã sinh vật.
Các quần xã không chỉ thích nghi, chịu sự chi phối của các yếu tố đó mà còn tác động trở lại cải tạo môi trƣờng theo hƣớng có lợi cho đời sống của mình. Ở đây, sinh vật đã đồng hóa năng lƣợng mặt trời và các muối dinh dƣỡng, khí hòa tan; đồng thời thải các chất trao đổi bài tiết … để tạo dòng chu chuyển vật chất và năng lƣợng. Con đƣờng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở các hệ sinh thái cửa sông – ven biển nƣớc ta mang nhiều nét đặc trƣng. Ở vùng cửa sông – ven biển thấy xuất hiện hai loại xích thức ăn chính nhƣng xích thức ăn đƣợc khởi đầu từ vật liệu phế thải với các sinh vật ăn mùn bã là động lực chính trong sự chuyển hóa vật chất và năng lƣợng.
Đa dạng sinh học và nguồn lợi sinh vật vùng cửa sông – ven biển Việt Nam Nƣớc ta có trên 3260 km bờ biển (chƣa kể bờ bao quanh các đảo) trải dài trên 13 vĩ độ với nhiều hệ thống sông lớn đổ ra biển, tạo ra vùng tiếp xúc sông - biển rộng lớn. Cùng với điều đó, sự phân hoá cao của điều kiện khí hậu - thủy - hải văn đã làm tăng sự đa dạng về sinh cảnh và nơi sống. Ngay trong phạm vi vùng thềm lục địa (Continental shelf) đã xuất hiện nhiều sinh 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Nguyễn Hạnh Luyến cảnh rất đặc trƣng, nhạy cảm với những tác động của các nhân tố tự nhiên và hoạt động của con ngƣời (Vũ Trung Tạng, 1982, 2009) [35,38], bao gồm: - Các hệ cửa sông (Estuary): Cửa sông châu thổ và cửa sông hình phễu; - Các bãi triều trần (Naked intertidal flats) gồm nhiều thềm cát, bãi bùn, bờ đá hoặc các bãi triều lầy (Swamps) đƣợc phủ bởi rừng ngập mặn (Mangrove forests); - Chuỗi các đầm phá (Lagoon chain) ven biển miền Trung; - Hệ thống vũng vịnh nông ven bờ, nhận nƣớc từ vài ba con sông (Shallow bays); - Các rạn san hô (Coral reefs); - Các sinh cảnh bao quanh các đảo và quần đảo thềm lục địa (Continental shelf islands);… Có thể nói vùng cửa sông – ven biển chứa đựng kho gen quý và giàu có. Ở vùng luôn có những sự biến động về nơi ở, điều kiện sống nên sinh vật luôn luôn diễn ra những biến đổi không chỉ về hình thái, tập tính, sinh lý, sinh thái mà còn có cả những đặc điểm di truyền giúp các quần thể sinh vật thích nghi với điều kiện sống.
Chính điều đó tạo nên sự đa dạng sinh học cho vùng cửa sông – ven biển. Vùng cửa sông – ven biển giàu có về thức ăn, là bãi đẻ của nhiều loài động vật, là nơi ở vào giai đoạn sớm của nhiều giáp xác và cá biển. Ở vùng ven biển Việt Nam đã xác định đƣợc khoảng 94 loài thực vật ngập mặn, 346 loài san hô, 794 loài cá biển, 677 loài rong và cỏ biển, 4971 loài động vật đáy,…[38] Vùng cửa sông – ven biển là nơi có điều kiện sống đặc trƣng tạo nên nhiều đặc sản nhƣ: tôm, cua, sò, rong câu… Nhiều loài trở thành mặt hàng có giá trị kinh tế, làm thực phẩm, làm cảnh… đƣợc tiêu thụ trong nƣớc và nƣớc 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Nguyễn Hạnh Luyến ngoài.