mở đầu rất hào hứng nhưng kết thúc thì sơ sài, gây tâm lí hụt hẫng cho người học. Người học sẽ cảm thấy thiếu hụt kiến thức, thông tin để giải quyết; chưa thỏa mãn những điều mình đang muốn tìm hiểu. Vì vậy, hoạt động luyện tập nếu được đầu tư kĩ càng, sẽ đem lại hiệu quả cao cho người học và người dạy cũng như nâng cao chất lượng cho cả tiết dạy. Nên đối với giáo viên, thiết kế các hoạt động luyện tập không chỉ là mục đích, nhiệm vụ của việc soạn giảng mà còn là điều kiện cần thiết để học sinh học tập tích cực, chủ động và yêu thích bộ môn nhiều hơn.
Cơ sở thực tiễn 1. Thực trạng tổ chức hoạt động luyện tập của giáo viên khi dạy môn Ngữ văn Trước đây, do tâm lí coi nặng môn Văn là môn thuyết giảng nên nhiều giáo viên còn đề cao việc giảng cho trò chép sau đó củng cố lại bằng mục ghi nhớ về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm văn học, nếu có bài tập thì chủ yếu giao về nhà. Hoạt đông luyện tập đã có từ trước, trong dạy học Văn được cụ thể hóa là mục củng cố và ghi nhớ. Tuy nhiên, nhiều giáo viên do áp lực thời gian giảng dạy quá ngắn (chỉ 45 phút cho một tiết học) trong khi kiến thức lại nhiều nên chỉ chú trọng việc giảng dạy truyền đạt kiến thức cho học sinh, không dành thời gian cho hoạt động luyện tập, củng cố.
Nhiều giáo viên xem đây là một hoạt động không cần thiết và tốn thời gian vì cho rằng học sinh đã lĩnh hội được kiến thức trong quá skkn trình dạy học. Do đó, họ thường dùng thời gian của hoạt động luyện tập, củng cố cho việc giảng dạy, truyền đạt kiến thức. Một thực tế là do hoạt động luyện tập rơi vào cuối giờ, học sinh thường lơ là không chú ý đến học tập, khiến giáo viên không tổ chức hoạt động luyện tập củng cố cho các em. Trong thời gian vừa qua, cùng với việc đổi mới dạy học theo định hướng năng lực, giờ học văn đã thay đổi nhiều từ cách thức tổ chức đến sử dụng phương pháp tuy nhiên hầu hết chúng ta còn chú ý đến hoạt động khởi động mà chưa có sự thay đổi nhiều về hoạt động luyện tập để kích thích đam mê cho học sinh.
Trong khi đó, luyện tập là một hoạt động đặc biệt quan trọng trong việc phát triển năng lực tư duy cho học sinh không chỉ đối với môn tự nhiên mà còn cả môn Ngữ văn. Khi tham gia vào hoạt động luyện tập, học sinh được đặt vào các tình huống có vấn đề, yêu cầu sử dụng các kĩ năng phân tích, tổng hợp, khái quát, so sánh. để giải quyết nhiệm vụ, bài tập. Tiến trình thực hiện hoạt động luyện tập được tiến hành như sau: • Mục đích • Phương pháp/ kĩ thuật dạy học • Phương tiện • Thời gian • Tiến trình thực hiện Trong tiến trình thực hiện hoạt động này, việc tổ chức các hoạt động học của giáo viên và thực hiện của học sinh gồm các bước cơ bản gồm: - Chuyển giao nhiệm vụ học tập: Giáo viên chuyển giao nhiệm vụ; học sinh nhận biết vấn đề cần giải quyết như yêu cầu, câu hỏi do giáo viên đưa ra; tiếp nhận nhiệm vụ học tập.
- Thực hiện nhiệm vụ học tập: Học sinh học cá nhân (suy nghĩ, quan sát… có thể trao đổi với bạn bên cạnh khi gặp khó khăn), hoặc học nhóm để giải quyết vấn đề, ghi kết quả ra giấy riêng. - Báo cáo kết quả và thảo luận: cá nhân học sinh hoặc nhóm học sinh báo cáo trước lớp, các bạn trong lớp nhận xét, góp ý bổ sung để cùng nhau hoàn thiện. - Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập: Học sinh trao đổi kết quả với nhau hoặc với giáo viên để nhận xét, đánh giá kết quả của mình. Học sinh hoàn thiện sản phẩm học Việc xây dựng các hoạt động luyện tập cần căn cứ vào mục đích, nội dung học tập: - Mục đích: tạo tình huống/vấn đề học tập nhằm huy động kiến thức, kĩ năng của học sinh liên quan đến tình huống/vấn đề học tập.
skkn - Nội dung: Nhiệm vụ học tập trong hoạt động "Luyện tập" cần đảm bảo rằng học sinh cần vận dụng kiến thức, kĩ năng cũ và mới học để giải quyết bài tập đặt ra. Trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học, việc xây dựng tình huống xuất phát cần phải đảm bảo một số yêu cầu sau đây: - Tình huống phải gần gũi với đời sống, bài học mà học sinh dễ cảm nhận. - Việc xây dựng tình huống cần phải đảm bảo tính phân hóa, chú ý tạo điều kiện cho học sinh có thể huy động được kiến thức từ thấp đến cao để giải quyết, qua đó hình thành kiến thức, kĩ năng, phát triển năng lực. Đặc biệt giáo viên phải luôn có ý thức đây là hoạt động không thể thiếu trong tiết học, và cần phải được đầu tư một cách công phu, kĩ lưỡng để đem lại sự hứng thú, kích thích tinh thần học tập của học sinh trong từng tiết học nói riêng và yêu thích học tập bộ môn.
Về phía học sinh, yêu cầu các em cũng phải là những người học nắm được những kiến thức, có khả năng vận dụng linh hoạt vào giải quyết các tình huống, bài tập, tích cực chủ động trong quá trình học, mạnh dạn bày tỏ các suy nghĩ của bản thân. Kết hợp được những vấn đề nêu ở trên, hoạt động luyện tập sẽ rất hiệu quả và lôi cuốn, học sinh cũng sẽ tập trung vào bài học, từ đó hiệu quả giảng dạy sẽ được nâng cao. Những ảnh hưởng của việc thiếu đa dạng hóa hoạt động luyện tập đối với hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh Với việc dạy học như trước đây, khi đến phần luyện tập, củng cố giáo viên thường giao bài tập về nhà hoặc yêu cầu học sinh đọc mục ghi nhớ trong sách giáo khoa khiến cho giờ học kết thúc với một không khí nặng nề, mệt mỏi, học sinh chỉ muốn cho nhanh xong bài. Vì vậy, giáo viên không kích thích được hứng thú học tập của học sinh, chưa mang lại không khí sôi nổi cho giờ học.
Một hạn chế nữa đó là khiến cho môn Văn bị gán cho cách hiểu sai lệch như trươc đây, là mô thiên về lí thuyết mà không thiên về thực hành. Đây cũng là một trong những điều ảnh hưởng đến tâm lí người học và coi thường, xem nhẹ môn Văn của học sinh. Trong khi đó, bản chất của môn Văn là môn chú trọng về rèn kĩ năng và năng lực thực hành nghe-nói-đọc-viết. Thiếu hoạt động luyện tập trong tiến trình tổ chức dạy học môn Văn, học sinh không có cơ hội để thể hiện bản thân, khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng vào các tình huống trong học tập bị hạn chế.
Điều này khiến cho giáo viên khó đánh giá được khả năng vận dụng kiến thức kĩ năng của học sinh cũng như chưa đánh giá được mục tiêu đạt được của bài học, sự thành công của tiết dạy. Nguyên nhân của việc thiếu đa dạng hóa hình thức hoạt động luyện tập trong dạy học môn Ngữ văn - Về phía giáo viên: Chưa có sự tìm tòi, sáng tạo và đổi mới trong quá trình dạy học. Còn thụ động trong soạn giảng, chưa vận dụng linh hoạt các phương pháp và skkn hình thức tổ chức đa dạng trong giờ dạy; ngại sử dụng công nghệ thông tin và đồ dùng dạy học, ngại đầu tư vì mất nhiều thời gian và công sức soạn bài… - Về phía học sinh: Tâm lí ỉ lại, thụ động, chây lười, làm bài tập đối phó, thường dựa vào những sách hướng dẫn hoặc lên mạng sao chép lại. Đặc biệt sự ăn sâu của suy nghĩ coi thường môn Văn không cần luyện nhiều như các môn tự nhiên, không cần luyện tập… 4.
Khảo sát phần văn học Trung đại trong chương trình Ngữ văn 11 TT Tên bài Ghi chú 1 Vào phủ chúa Trịnh (Lê Hữu Trác) 2 Tự tình II (Hồ Xuân Hương) 3 Câu cá mùa thu (Nguyễn Khuyến) 4 Thương vợ (Trần Tế Xương) 5 Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ) 6 Bài ca ngắn đi trên bãi cát (Cao Bá Quát) 7 Tác giả Nguyễn Đình Chiểu 8 Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu) 9 Chiếu Cầu hiền( Ngô Thì Nhậm) 10 Xin lập khoa Luật (trích Cấp tế bát điều của Ngyễn Đọc thêm Trường Tộ) Đây là những tác phẩm vừa có giá trị văn chương vừa có giá trị lịch sử nhưng là văn học cổ nên học sinh thường có tâm lí “ngại học”, không thích, điều này đã ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học của giáo viên và học học sinh. Vì vậy, để tạo được hứng thú cho học sinh khi học môn Văn nói chung và phần văn học Trung đại nói riêng, thiết nghĩ giáo viên nên chủ động đổi mới phương pháp và hình thức dạy học. Bên cạnh tổ chức các hoạt động khởi động hấp dẫn thì việc đa dạng hóa hoạt động luyện tập sẽ giúp tạo hứng thú cho học sinh. Đa dạng hóa hình thức luyện tập giúp học sinh phát huy được năng lực khi học các tác phẩm văn học Trung đại.
Việc kết nối lí thuyết với hoạt động thực hành qua hoạt động luyện tập sẽ mở ra cánh cửa đưa ngôn ngữ và văn chương trở về với thực tiễn đời sống- cội nguồn sáng tạo của nó; nhờ vậy học sinh sẽ tránh được tình trạng hàn lâm, xa rời thực tiễn, khiên cưỡng trong hoạt động cảm thụ văn học. Trong quá trình tham gia giải quyết các nhiệm vụ, học sinh được rèn luyện rất nhiều kỹ năng: làm việc nhóm, xây dựng kế hoạch, giao tiếp, thuyết trình…Từ skkn đó rèn luyện được tinh thần trách nhiệm, ý thức gắn bó với tập thể của từng cá nhân. Một số hình thức tổ chức nhằm đa dạng hóa hoạt động luyện tập trong dạy học môn Ngữ văn 1. Mục đích của hoạt động luyện tập Theo mô hình của mẫu giáo án phát triển năng lực trong chương trình phổ thông mới, tiến tình dạy học trên lớp gồm 5 bước với 5 hoạt động: khởi động, hình thành kiến thức, luyện tập, vận dụng và tìm tòi mở rộng.
Mỗi hoạt động đóng vai trò riêng trong tiến trình tổ chức, trong đó hoạt động luyện tập là yêu cầu học sinh phải vận dụng những kiến thức vừa học được ở hoạt động hình thành kiến thức mới để giải quyết những nhiệm vụ của bài học đặt ra. Thông qua các bài tập, nhiệm vụ yêu cầu, giáo viên củng cố các tri thức vừa học và rèn luyện các kĩ năng liên quan, kiểm tra mức độ nắm kiến thức bài học của học sinh.