Chương 1: Những vấn đề lý luận về cứu trợ xã hội và pháp luật cứu trợ xã hội Chương 2: Thực trạng chính sách và pháp luật cứu trợ xã hội ở Việt Nam Chương 3: Hoàn thiện pháp luật cứu trợ xã hội ở Việt Nam 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CỨU TRỢ XÃ HỘI VÀ PHÁP LUẬT CỨU TRỢ XÃ HỘI 1. KHÁI NIỆM CỨU TRỢ XÃ HỘI 1. Sự ra đời của cứu trợ xã hội Trong cuộc sống không phải lúc nào con người cũng gặp những điều kiện thuận lợi và may mắn để tồn tại và phát triển. Trái lại họ thường xuyên bị đe dọa bởi sự tác động tiêu cực của điều kiện sống.
Trước tác động tiêu cực của thiên nhiên như thiên tai, lũ lụt, hạn hán, của quá trình phát triển kinh tế như sự phân công lao động, sự phân hóa giàu nghèo, của các cuộc chiến tranh xung đột sắc tộc, dịch bệnh…dẫn đến trong xã hội có không ít người bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, vật chất và tinh thần. Họ bị rơi vào tình trạng khó khăn, bần cùng, yếu thế, khó có điều kiện tồn tại, phát triển và cần sự giúp đỡ của cộng đồng. Đây trở thành một yêu cầu khách quan cho sự tồn tại của mỗi cá nhân trong cộng đồng. Để khắc phục khó khăn, đáp ứng yêu cầu tồn tại của mình, ban đầu con người tìm cách đáp ứng bằng những biện pháp mang tính bản năng, tự phát và được thực hiện ở phạm vi hẹp như gia đình, họ hàng, chòm xóm… với những hình thức đơn giản như nhường cơm, xẻ áo, giúp đỡ công lao động, lập quỹ dự phòng…Dần dần khi xã hội có sự phân công lao động, của cải xã hội nhiều hơn, các hình thức phân phối đa dạng hơn thì các hình thức tương trợ cộng đồng cũng phát triển phong phú và có tính tổ chức cao hơn.
Bên cạnh các hình thức cứu trợ mang tính tự phát, các hoạt động cứu trợ được thực hiện bởi các phường, hội và đặc biệt khi tôn giáo ra đời thì hoạt động cứu trợ càng được quan tâm, thúc đẩy ý thức cưu mang, đùm bọc lẫn nhau của mỗi người dân trong xã hội. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trước những nhu cầu của người dân về CTXH, đòi hỏi các nhà nước phải đứng ra gánh vác “trách nhiệm xã hội” của mình. Dưới sự điều tiết của Nhà nước, hoạt động CTXH phát triển đa dạng và phong phú hơn. Hoạt động CTXH không chỉ dừng lại ở hình thức mang tính truyền thống như từ thiện, phát chẩn cứu đói…mà còn có sự tham gia chặt chẽ của nhà nước, hiệp hội, cá nhân…nhằm giúp đỡ những thành viên của mình khi họ gặp rủi ro, bất hạnh trong cuộc sống vì nhiều lý do.
Xem xét về lịch sử ra đời của CTXH cho thấy, CTXH xuất phát từ nhu cầu khách quan, tất yếu của cuộc sống trong cộng đồng nhằm đảm bảo sự tồn tại và phát triển, CTXH cũng là hình thức tương trợ đầu tiên, làm cơ sở cho sự phát triển đa dạng, phong phú của các hình thức tương trợ hiện đại sau này của hệ thống an sinh xã hội các quốc gia. CTXH cũng được nhìn nhận như là “trách nhiệm xã hội” của Nhà nước đối với công dân của mình, là sự thể hiện “thái độ” của Nhà nước đối với bộ phận người “yếu thế” trong xã hội. Thực tế cũng minh chứng rất rõ cho sự tồn tại của các Nhà nước, của chính quyền các quốc gia mà ở đó công tác xã hội được đảm bảo làm cơ sở vững vàng cho sự tồn tại và phát triển kinh tế. Trong xã hội hiện đại, cùng với sự phát triển kinh tế thì sự phân hóa giàu nghèo càng trở nên gay gắt, nó không chỉ diễn ra ở phạm vi một quốc gia mà còn ở phạm vi quốc tế.
Trên thế giới cũng hình thành hai nhóm nước là nước giàu và nước nghèo. Dưới góc độ dân sinh thì nước nghèo là trung tâm của mọi sự quan tâm với các quyền cơ bản như: ăn, ở, đi lại, y tế, giáo dục, thông tin…Vì vậy hầu hết các quốc gia trên thế giới đều thực hiện hoạt động CTXH đối với người dân “yếu thế” của mình với những mức độ khác nhau. Chính sách CTXH đã trở thành chính sách quan trọng của nhiều quốc gia và được thể chế hóa thông qua các văn bản pháp luật về CTXH. Mặt khác giữa các quốc gia cũng có sự hợp tác, hỗ trợ nhau trong việc thực hiện CTXH.
CTXH trở thành vấn đề có tính toàn cầu và có ý nghĩa quốc tế sâu sắc. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Khái niệm cứu trợ xã hội. Cứu trợ xã hội là một bộ phận của an sinh xã hội.
Con người ai cũng muốn cuộc sống yên vui no đủ, xã hội nào cũng muốn được ổn định và phát triển. Nhà nước muốn duy trì trật tự xã hội tốt buộc phải đảm bảo cho mọi người các điều kiện trước hết về ăn, ở, sức khỏe, tìm kiếm việc làm, giải quyết các tệ nạn xã hội, tha hóa xã hội…bằng các biện pháp xã hội. Những biện pháp công cộng của xã hội nhằm giúp con người và gia đình họ khi ở vào hoàn cảnh bị ngừng hoặc giảm thu nhập, không có thu nhập do ốm đau, già yếu, tai nạn lao động, mồ côi, bệnh hoạn, thiên tai…có thể khắc phục một phần những khó khăn, những nội dung đó được gọi là an sinh xã hội. Ở Việt Nam, an sinh xã hội (social security [1]) do dịch từ tiếng nước ngoài nên thuật ngữ an sinh xã hội có nhiều tên gọi khác nhau như: bảo đảm xã hội, bảo trợ xã hội, an ninh xã hội…Tuy nhiên, dù dưới tên gọi nào an sinh xã hội cũng bao hàm các nội dung đó là sự bảo vệ của xã hội đối với những thành viên của mình: các trường hợp túng thiếu về kinh tế do mất người nuôi dưỡng, về già, tàn tật; những trường hợp bị thiệt hại về thiên tai, hỏa hoạn.đồng thời xã hội cũng ưu đãi những người có công với cách mạng.
Nội dung này được khái quát qua rất nhiều khái niệm về an sinh xã hội. Trong Hiến chương Đại Tây Dương, an sinh xã hội được hiểu theo nghĩa rộng là sự bảo đảm thực hiện quyền con người sống trong hòa bình, được tự do làm ăn, cư trú, di chuyển, phát triển chính kiến trong khuôn khổ pháp luật; được bảo vệ bình đẳng trước pháp luật, được học tập, làm việc và nghỉ ngơi, có nhà ở; được chăm sóc y tế và đảm bảo thu nhập để có thể thỏa mãn nhu cầu sinh sống thiết yếu khi bị rủi ro, thai sản, tuổi già…Hay trong đạo luật an sinh xã hội của Mỹ, an sinh xã hội được hiểu là sự đảm bảo của xã hội nhằm bảo tồn nhân cách cùng giá trị của cá nhân, đồng thời tạo lập cho con người một đời 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sống sung mãn và phát triển tài năng đến tột độ. Tổ chức lao động quốc tế ILO đã đưa ra một trong những khái niệm về an sinh xã hội được sử dụng khá rộng rãi: “An sinh xã hội là một sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một số biện pháp được áp dụng rộng rãi để đương đầu với những khó khăn, các cú sốc về kinh tế làm mất hoặc suy giảm nghiêm trọng về thu nhập hoặc tử vong. An sinh xã hội cung cấp chăm sóc y tế và trợ giúp cho các gia đình có nạn nhân là trẻ em”.
Trên cơ sở tiếp cận khái niệm an sinh xã hội của các học giả cũng như của tổ chức lao động quốc tế ILO, ở Việt Nam khái niệm an sinh xã hội gần đây được hiểu “ là một hệ thống các cơ chế, chính sách, các giải pháp của Nhà nước và cộng đồng nhằm trợ giúp mọi thành viên trong xã hội đối phó với các rủi ro, các cú sốc về kinh tế- xã hội làm cho họ suy giảm hoặc mất nguồn thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn, bệnh nghề nghiệp, già cả không còn sức lao động hoặc vì các nguyên nhân khách quan khác rơi vào cảnh nghèo khổ, bần cùng hóa và cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng, thông qua các hệ thống chính sách về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội và trợ giúp đặc biệt”[26]. Có thể thấy, an sinh xã hội được hình thành gắn liền với các nội dung đó là bảo hiểm xã hội; cứu trợ xã hội và ưu đãi xã hội, trong đó cứu trợ xã hội là trụ cột chính không thể thiếu trong nền an sinh của mỗi quốc gia. CTXH là hình thức sơ khai đầu tiên để thực hiện và phát triển các hình thức an sinh xã hội hiện đại. Khái niệm cứu trợ xã hội Hiện nay, trong hệ thống pháp luật quốc tế vẫn chưa có một khái niệm chuẩn về CTXH mà chỉ đề cập bằng cách tiếp cận thông qua những quyền cơ bản của con người như trong Tuyên ngôn nhân quyền 1948, khuyến nghị 67 của tổ chức lao động quốc tế ILO năm 1944 về đảm bảo phương tiện sinh sống, khuyến nghị 69 của tổ chức lao động quốc tế ILO năm 1944 về chăm 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sóc y tế và công ước 102-1952 về quy phạm tối thiểu an sinh xã hội.
Theo đó CTXH được tiếp cận với các quyền tối thiểu của con người, đó là các quyền về ăn, mặc, ở, về giáo dục, chăm sóc y tế, đảm bảo nhu cầu thiết yếu khi bị rủi ro, tai nạn, tuổi già…Cho đến nay hầu hết các nước đều thống nhất cho rằng CTXH là hình thức tương trợ cộng đồng đơn giản, phổ biến nhất và được thực hiện bởi nhà nước, cộng đồng nhằm đảm bảo cuộc sống cho mọi thành viên trong xã hội khi họ lâm vào tình trạng khó khăn, bất hạnh vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Ở Việt Nam, mặc dù CTXH đã được thực hiện từ rất lâu nhưng cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa chính thức về CTXH trong các văn bản pháp luật. Theo cách hiểu thông thường, cứu trợ là “giúp cho qua khỏi cơn nguy khốn”[19] hoặc “giúp cho khỏi cơn nghèo ngặt”[19]. CTXH gồm hai nhóm từ ghép là “cứu tế xã hội” và “trợ giúp xã hội”.
Để hiểu rõ bản chất của CTXH chúng ta bắt đầu đi từ khái niệm “cứu tế xã hội”.