Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Giới thiệu Lục bình, tên khoa học Pontederiaceaexuất xứ từ Châu Nam Mỹ, du nhập Việt Nam khoảng năm 1905, trong tiếng Việt có tên là bèo tây. Lục bình là cây thảo, mọc ở trên mặt nước hay ở nơi ẩm. Rễ nhiều, lá thường có cuống nạc (đôi khi phình rộng thành phao xốp) [3].1: Hoa và cây lục bình 1.2 Đặc điểm Lục bình mọc cao khoảng 30 cm với dạng lá hình tròn, màu xanh lục, láng và nhẵn mặt, gân lá hình cung dài,hẹp. Lá cuốn vào nhau như những cánh hoa.
Cuống lá nở phình ra như bong bóng xốp ruột giúp cây bèo nổi trên mặt nước. Ba lá đài giống như ba cánh. Rễ trông như lông vũ sắc đen buông rủ xuống nước, dài đến 1m. Sang hè cây lục bình nở hoa sắc tím nhạt, điểm chấm màu lam, cánh hoa trên có 1 đốt vàng, có 6 nhuỵ gồm 3 dài 3 ngắn.
Bầu thượng (đài hoa) có 3 ô đựng nhiều noãn, quả nang. Dò hoa (thân bông) đứng thẳng đưa hoa vươn cao lên khỏi túm lá. Cây lục bình có sức sinh sản rất nhanh nên dễ làm nghẽn ao hồ, kênh rạch. Một cây mẹ có thể đẻ số cây con gấp đôi sau mỗi 2 tuần.
Cây sống được ở cả trên cạn và dưới nước [1].3 Ứng dụng của lục bình - Lục bình có thể được sử dụng như một vị thuốc. Lá và thân có vị ngọt cay, tính mát không độc, có tác dụng tiêu viêm giải độc lành da. Dùng lá lục bình tươi đem giã với muối rồi đem đắp lên ung nhọt nhiều lần sẽ làm giảm sưng. Nếu vết tấy bắt đầu mưng mủ thì sẽ chóng vỡ mủ, giảm đau.
Dùng thân khô và lá phơi khô đem sao thơm, khử thổ phối hợp với các vị thuốc khác có thể chữa được hạch cổ tràng nhạc.Hoa hơi ngọt, tính mát, có tác dụng an thần, lợi tiểu, giải độc, trừ phong nhiệt. Khi ho hen, ho đàm hoặc ho gió, chưng một nắm hoa với đường phèn uống, kết hợp thêm hoa hoè, hoa khế càng tốt. Người cao huyết áp mãn tính dùng hoa chế trà uống mỗi ngày cũng có tác dụng bình ổn [3]. - Trong tự nhiên, lục bình có tác dụng hấp thụ những kim loại nặng (như chì, thủy ngân và strontium) và vì thế có thể dùng để khử trừ ô nhiễm môi trường.
- Lục bình được sử dụng làm thức ăn cho gia súc, dùng ủ nấm rơm, làm phân chuồng. - Lục bình còn là một nguyên liệu được sử dụng rộng rãi trong thủ công mỹ nghệ. Xơ lục bình phơi khô dùng bện thành dây, thành thừng rồi dệt thành chiếu, hàng thủ công, hay bàn ghế.2: Hàng thủ công mỹ nghệ làm từ lục bình 6 - Trong chế biến thức ăn lục bình được sử dụng như một loài rau dân dã.Ngó lục bình xào ngon không kém ngó sen;đọt non và cuống lá nấu canh tép, cá lóc, tôm khô;hoa luộc chấm cá kho hoặc xào thịt heo hay lòng heo đều ngon.3: Món ngon từ thân và hoa lục bình 1.2 Kênh rạch ở tỉnh Tiền Giang Tỉnh Tiền Giang là một tỉnh thuộc miền Tây Nam Bộ có vị trí trọng yếu tại đồng bằng sông Cửu Long, nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Tỉnh Tiền Giang có tổng diện tích đất trên 248.400 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm 77%.
Tiền Giang có mạng lưới sông, kênh rạch chằng chịt, có bờ biển dài thuận lợi cho việc giao lưu trao đổi hàng hoá với các khu vực lân cận và là ngư trường cho việc nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản. Trong đó, Sông Tiền là nguồn cung cấp nước ngọt chính có đoạn chảy qua lãnh thổ Tiền Giang dài 115 km. Sông Vàm Cỏ Tây là sông không có nguồn, lượng dòng chảy trên sông chủ yếu là từ Sông Tiền chuyển qua.Sông Vàm Cỏ Tây còn là nơi nhận nước tiêu lũ từ Đồng Tháp Mười thoát ra và là một tuyến xâm nhập mặn chính từ biển vào. Hầu hết sông, kênh rạch trên địa bàn tỉnh chịu ảnh hưởng chế độ bán nhật triều không đều.
Đặc biệt vùng cửa sông có hoạt động thủy triều rất mạnh, biên độ triều tại các cửa sông từ 3,5 - 3,6 m, tốc độ truyền triều 30 km/h, tốc độ độ chảy ngược trung bình 0,8 - 0,9 m/s, lớn nhất lên đến 1,2 m/s và tốc độ chảy xuôi đến 1,5 - 1,8 m/s. Hệ thống sông ngòi cung cấp nước sản xuất nông nghiệp, với tổng chiều dài hơn 1103,95 km kênh cấp I [2].4: Bản đồ địa hình tỉnh Tiền Giang Đặc điểm kênh rạch trên địa bàn tỉnh Tiền giang khá đa dạng với đa số được thiết kế là kênh cấp 1. Do vậy, đối tượng nghiên cứu của đề tài là các tuyến kênh cấp 1 bị tắc nghẽn dòng chảy do lục bình che phủ, đây là các tuyến kênh chính cung cấp và dự trữ nước tưới nông nghiệp. Trên tuyến kênh có nhiều chướng ngại vật như: cầu bắt qua kênh có kết cấu khá đa dạng: cầu tạm (cây dừa, ván ghép), cầu kiên cố, bán kiên cố.
Các cầu có chiều dài trung bình từ 8 – 24 m;chiều rộng của hai trụ (giữa lòng kênh) lớn hơn 4 m;chiều cao dạ cầu so với mặt nước khá thấp từ 1,1 – 2,5 m. Điều này chủ yếu do kênh rạch bị tắc nghẽn lâu ngày, tàu thuyền không thể di chuyển nên cầu được làm mà không có khoảng thông thuyền.5: Các chướng ngại vật trên các tuyến kênh cấp 1 8 1.3 Vấn nạn lục bình hiện nay Bên cạnh những lợi ích nhất định, lục bình hiện đang thực sự là vấn nạn trong sản xuất nông nghiệp của nhiều địa phương. Cây lục bình có đặc điểm là sinh sản rất nhanh, chỉ một vài cây giống ban đầu, sau một thời gian ngắn sẽ lan tràn ra kín mặt sông. Nếu không được thu gom kịp thời, bèo sẽ phát triển thành mảng dày hàng mét choán kín cả lòng sông, gây tắc nghẽn dòng chảy, khó khăn trong việc tưới, tiêu, làm tăng lượng bốc hơi nước; giảm đa dạng sinh học và là nơi chứa đủ loại mầm bệnh.Sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng nghiêm trọng do đầu nguồn dư nước tưới trong khi đó cuối nguồn thiếu nước tưới.
Và sau khi chiếm giữ mặt nước, lục bình bắt đầu gây ô nhiễm nguồn nước do sự chết đi của lá và thân lục bình.6: Lục bình che kín mặt sông Hình 1.7: Phương tiện giao thông di chuyển rất khó khăn Kết quả khảo sát thực tế năm 2016 tại Kênh Tà Lượt, xã Nhị Quí, thị xã Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang đã không thể nhìn thấy nước sông, thay vào đó là một màu xanh ngút mắt ngắt, phủ kín mặt sông của lục bình. Do vậy, ghe, xuồng hoặc các phương tiện thủy khác không thể lưu thông qua lại được1. Tại các tỉnh khác thuộc đồng bằng sông Cửu Long như: Long An, Bến Tre, Hậu Giang, lục bình cũng phủ kín sông, các hệ thống kênh cấp 1 của các đập thủy lợi. Qua điều tra, khảo sát người dân ở các địa phương trên cho biết, 5 năm trước đây các phương tiện giao thông thủy còn lưu thông được trên kênh rạch phục vụ cho việc vận chuyển nông sản, hàng hóa.
Tuy nhiên, trong thời gian gần đây kể từ khi 1 Khảo sát thực địa tự tiến hành ngày 25/12/2016 tại ấp Quí Phước, xã Nhị Quí, thị xã Cai Lậy, Tiền Giang 9 có hệ thống đập thủy lợi bảo vệ các khu vực sản xuất nông nghiệp khỏi tác hại của lũ, lục bình bị vướng lại tại các cửa cống kết thành các mảng lục bình khổng lồ gây tắt nghẻn dòng chảy và ảnh hưởng nghiêm trọng đến giao thông đường thủy. Hiện nay hệ thống kênh rạch nội đồng ở đồng bằng sông Cửu Long đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước tưới tiêu cho nông nghiệp và thoát nước chống úng trong mùa mưa. Tuy nhiên, hiện nay hầu hết các tuyến kênh rạch nội đồng bị lục bình, cỏ dại phát triển xâm chiếm ngăn cản dòng chảy, gây ô nhiễm môi trường và tăng nguy cơ phát sinh dịch bệnh. Tình trạng này càng trầm trọng hơn tại những tuyến kênh rạch cụt, không có đường thoát nước hay những tuyến kênh chạy trong các khu dân cư.
Do lượng lớn lục bình từ khu vực thượng nguồn theo dòng chảy trôi dạt về hạ nguồn và theo phân nhánh tràn vào hệ thống kênh rạch nội đồng nên vấn nạn lục bình xâm chiếm ngày càng gây nên tác hại. Tại những tuyến kênh rạch đã có vớt lục bình nhưng không duy trì thường xuyên và những tuyến chưa vớt, lượng lớn lục bình đang phát triển phủ kín mặt kênh. Những mảng lục bình dày đặc cộng với sự thiếu ý thức của một bộ phận không nhỏ người dân thường xả rác xuống kênh rạch càng khiến cho tình trạng ô nhiễm, tắc nghẽn dòng chảy ngày càng nghiêm trọng. Ngoài ra, lục bình trên mặt kênh rạch đã làm giảm ánh sáng và nồng độ oxy trong nước, dẫn đến giảm sản lượng cá và thủy sinh cũng như cản trở dòng chảy, gây ùn tắc rác thải.
Lý giải thực tế trên, chi cục Bảo vệ Môi trường thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường Tiền Giang cho biết, phần lớn lục bình xuất phát từ khu vực đồng bằng sông Cửu Long, từ ranh giới giáp với tỉnh Long An theo dòng chảy phân tán sâu vào hệ thống kênh rạch nội đồng. Tình trạng này đã tồn tại từ rất lâu nhưng những năm gần đây việc bùng phát lục bình tại toàn bộ các tuyến kênh rạch xảy ra rất mạnh. Hiện tỉnh Tiền Giang đã tổ chức thực hiện vớt rác trên một số tuyến kênh rạch nội đồng do công ty TNHH MTV Khai thác Công trình Thủy lợi thực hiện. Điều đáng nói là công nghệ vớt rác của các công ty này khá thủ công, máy móc thiết bị có công suất nhỏ.8: Lục bình gây tắc nghẽn dòng chảy và ô nhiễm nguồn nước Khi triển khai vớt lục bình chủ yếu sử dụng các xuồng chở các thùng chứa rác và sử dụng các công cụ cầm tay để vớt nên tốc độ, năng suất rất thấp.
Do công việc vớt rác chỉ được thực hiện cục bộ tại một số tuyến kênh lớn, lại hạn chế về công nghệ nên lục bình nên việc xử lý mặt nước không được triệt để. Đồng thời, rác theo dòng chảy của các kênh nhỏ tụ đọng lại ngày càng nhiều khiến cho chất lượng cải thiện môi trường những tuyến kênh lớn không đạt yêu cầu. Điều này gây ảnh hưởng xấu đến môi trường sống của người dân và giao thông đường thuỷ. Thời gian gần đây, hiện tượng mưa lớn thường xuyên xuất hiện, kết hợp với đỉnh triều cường cao khiến cho nước bẩn, rác thải từ kênh tràn vào nhà dân sống dọc tuyến kênh rạch.9: Lục bình chiếm giữ mặt sông tại Tx.