Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ CÔNG KHAI, MINH BẠCH TRONG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Khái niệm, ý nghĩa, vai trò của việc thực hiện công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động của chính quyền 1. Khái niệm CKMB trong tổ chức và hoạt động của chính quyền 1. Khái niệm công khai, minh bạch a.
Công khai - Theo sách Đại từ điển tiếng Việt thì công khai là "không giấu diếm, bí mật mà cho mọi người cùng biết" [59, tr. Cụm từ “công khai” thường đi cùng và gắn liền cụm từ “minh bạch”. Cũng theo Đại từ điển nêu trên thì minh bạch là "sáng rõ, rành mạch" [59, tr. - Theo Từ điển tiếng Việt thì công khai là việc không giữ kín, mà để cho mọi người đều có thể biết [61, tr.
- Theo Luật Phòng, chống tham nhũng Luật PCTN 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2007 và 2012) quy định: “Công khai là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị công bố, cung cấp thông tin chính thức về văn bản, hoạt động hoặc về nội dung nhất định” [36, Điều 2, Khoản 2]. Như vậy, công khai có thể được hiểu là: Mọi hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị phải được công bố hoặc phổ biến, đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng và phương tiện khác để mọi người dân có thể tiếp cận và biết một cách dễ dàng. Minh bạch - Thuật ngữ minh bạch (tiếng Anh là Transparency) được hiểu là cởi mở, thẳng thắn, trung thực trong tất cả giao tiếp, giao dịch và hoạt động [62]. - Theo Từ điển tiếng Việt, minh bạch là “rõ ràng, rành mạch” [61, tr.
- Theo Luật PCTN 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2007, 2012) quy định: “Minh bạch tài sản, thu nhập là việc kê khai tài sản, thu nhập của người có nghĩa vụ kê khai và khi cần thiết được xác minh, kết luận” [36, Điều 3, Khoản 2]. - Theo tác giả Đậu Anh Tuấn (Trưởng Ban Pháp chế Phòng Thương mại và 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Công nghiệp Việt Nam): Minh bạch có nghĩa rộng hơn, bao gồm cả cơ hội, tính bình đẳng trong tiếp cận thông tin, tính tin cậy, nhất quán của thông tin, tính dự đoán trước được và sự cởi mở của cơ quan cung cấp thông tin [67]. Từ các quan niệm trên, có thể thấy: Công khai, minh bạch là những thuật ngữ gần gũi, mặc dù có nội hàm rộng, hẹp khác nhau, song đều chỉ sự rõ ràng, trong sáng, không giấu diếm, thể hiện qua việc công bố, cung cấp thông tin, giải trình về một vấn đề nào đó. Khái niệm CKMB trong tổ chức và hoạt động của chính quyền Công khai, minh bạch trong tổ chức, hoạt động của chính quyền cũng là một dạng thức của công khai, minh bạch nói chung, vì thế cũng mang những đặc trưng và mục đích chung đó là sự trong sáng, không giấu diếm với các chủ thể bên ngoài.
Điểm đặc thù của công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động của chính quyền là gắn với những yếu tố của cơ quan công quyền và các mối quan hệ giữa cơ quan công quyền với người dân. Có nhiều văn bản đề cập đến vấn đề CKMB trong tổ chức, nhất là trong hoạt động của cơ quan nhà nước, như: Luật PCTN 2018 (quy định tại khoản 3 Điều 4); Luật Đất đai 2013 (Điều 43 quy định: cơ quan tổ chức lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có trách nhiệm tổ chức lấy ý kiến đóng góp của nhân dân về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; Luật Đầu tư công 2014 và 2019 (quy định tại Điều 14: Công khai, minh bạch trong đầu tư công); Luật Kinh doanh bất động sản năm 2006 (quy định tại Điều 11: tổ chức, cá nhân kinh doanh bất động sản có trách nhiệm công khai thông tin về bất động sản đưa vào kinh doanh. Thông tin về bất động sản có thể được công khai tại sàn giao dịch bất động sản hoặc trên các phương tiên thông tin đại chúng, nội dung thông tin về bất động sản); Luật Kinh doanh bất động sản năm 2014 (quy định tại điều 6: Công khai thông tin về bất động sản đưa vào kinh doanh) Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định về nguyên tắc tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương: Hiện đại, minh bạch, phục vụ Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân (Khoản 2 Điều 5). Tuy nhiên, khái niệm theo Luật PCTN là đầy đủ, bao quát hơn cả.
Vì vậy, trong phạm vi nghiên cứu này, luận văn sử dụng khái niệm nêu tại Luật PCTN 2018: “Công khai, minh bạch về tổ chức và hoạt động của cơ quan, tổ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chức, đơn vị là việc công bố, cung cấp thông tin, giải trình về tổ chức bộ máy, việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm trong khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, đơn vị” [36, Điều 3, Khoản 4]. Đây là định nghĩa có những điểm mới so với quy định về công khai, minh bạch trong Luật PCTN năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2007, 2012). Ý nghĩa, vai trò của việc thực hiện công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động của chính quyền Công khai, minh bạch có ý nghĩa, vai trò rất quan trọng trong đời sống xã hội cũng như trong tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước và các cơ quan, đơn vị. Theo Giáo sư Joseph Eugene Stiglitz (nhà kinh tế học, giảng dạy tại Đại học Columbia, Hoa Kỳ, người đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2001): Việc quan chức muốn che giấu thông tin không chỉ là che giấu chuyện tham nhũng mà cả sự bất lực của mình.
Không như cơ sở hạ tầng “cứng” (đường sá, cảng biển, chất lượng nhân lực.) khó cải thiện trong một sớm một chiều, tính minh bạch chính là một trong những cơ sở hạ tầng "mềm" mà địa phương có thể tập trung cải thiện trong thời gian ngắn để cạnh tranh hơn trong thu hút đầu tư và phát triển doanh nghiệp. Đây có thể được xem là lựa chọn khôn ngoan trong điều kiện nguồn lực có hạn. Đánh giá về tầm quan trọng của công khai, minh bạch, Giáo sư Joseph Stiglitz cho rằng, “Tính minh bạch như một nhân tố cốt lõi trong cuộc chiến chống tham nhũng” [65]. Theo Tiến sỹ Nguyễn Văn Thanh (Nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Thanh tra) dưới góc độ PCTN, việc bảo đảm và tăng cường công khai, minh bạch đối với nền hành chính là một nội dung hết sức quan trọng, trước hết và trực tiếp, nhằm mục đích nâng cao hiệu quả phòng, ngừa, phát hiện và xử lý hành vi tham nhũng, qua đó góp phần bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính, nâng cao chất lượng, hiệu quả của hoạt động hành chính [66].
Theo ông, tăng cường công khai, minh bạch hoạt động hành chính là nội dung và mục tiêu quan trọng của cả công tác PCTN và cải cách hành chính. Việc ban hành, tổ chức thực hiện các giải pháp tăng cường công khai, minh bạch đối với khu vực hành chính, dù trực tiếp hay gián tiếp có tác động kép, đó là PCTN và cải cách hành chính. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo tác giả L.A, CKMB trong hoạt động của các cơ quan nhà nước là biện pháp quan trọng để ngăn ngừa tham nhũng. Đồng thời, sẽ tạo điều kiện để người dân cũng như toàn xã hội tham gia giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước.
Do đó, pháp luật của nhiều quốc gia quy định các nguyên tắc cũng như thể chế hoá để bảo đảm thực hiện CKMB trong hoạt động của các cơ quan nhà nước [64]. Thực hiện nguyên tắc CKMB nhiều quốc gia, như: Thụy Điển, Cộng hòa liên bang Đức, Đan Mạch, Thụy Sỹ,… quy định mọi người dân đều có quyền tiếp cận với những thông tin, tài liệu chính thức của các cơ quan nhà nước, có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp hoặc cho xem bất cứ tài liệu nào có trong hồ sơ lưu trữ của cơ quan đó. Hiến pháp liên bang Brazil quy định báo cáo tóm tắt việc thực hiện hoạt động ngân sách phải được công khai trong vòng 30 ngày kể từ ngày kết thúc giai đoạn tài chính kéo dài 2 tháng. Hàn Quốc đã ban hành Luật về công khai thông tin cũng nhằm mục đích minh bạch hoạt động của các cơ quan nhà nước cũng như của công chức [64].
Đối với các chủ thể trong xã hội, việc bảo đảm công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động của chính quyền có ý nghĩa rất lớn, có thể khái quát như sau: Một là, đối với xã hội nói chung, CKMB sẽ giúp phân bổ nguồn lực xã hội một cách hiệu quả. Khi bảo đảm sự CKMB thì về nguyên tắc, tài sản và nguồn lực của xã hội sẽ có cơ hội tìm đến người sử dụng nó hiệu quả nhất. Ví dụ, việc đấu giá đất công khai sẽ giúp chọn được người chủ sử dụng hiệu quả hơn nhiều so với cơ chế giao đất, phân đất “trong bóng tối”. Hai là, đối với doanh nghiệp, CKMB sẽ làm giảm thiểu chi phí, giảm rủi ro cho doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Khi nhà đầu tư dễ dàng tiếp cận thông tin, nhanh chóng thực hiện các thủ tục hành chính, tiên liệu được các thay đổi về chính sách thì có động lực để quyết định đầu tư lớn và lâu dài [67]. Minh bạch giúp cho doanh nghiệp tiếp cận thông tin, tăng tính bình đẳng về cơ hội kinh doanh cho các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế. Ba là, đối với bộ máy nhà nước, như ánh sáng mặt trời đối với vi trùng, công khai, minh bạch có vai trò rất quan trọng trong giảm thiểu tham nhũng. Đòi hỏi về công khai, minh bạch còn có thể tạo ra sức ép để bộ máy nhà nước vận hành tốt hơn.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chủ thể, nội dung, phương thức và các điều kiện bảo đảm thực hiện công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động của chính quyền 1. Chủ thể thực hiện CKMB trong tổ chức và hoạt động của chính quyền Một số văn bản pháp luật quy định theo chức năng trên từng lĩnh vực quản lý, các cơ quan nhà nước có trách nhiệm thực hiện CKMB, như: Luật đất đai 2013, Luật Nhà ở 2014, Luật đầu tư công 2014, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, Luật PCTN. Trong đó, Luật PCTN 2005 (sửa đổi, bổ sung 2007 và 2012), Luật PCTN 2018 quy định nhiều nội dung phải CKMB.