Luận án tiến sĩ về công cụ kinh tế và chính sách tiêu dùng bền vững

Tổng hợp kiến thức Công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong kinh

• Tác giả: Lê Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: Nguyễn Chiến Thắng
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Công Cụ Kinh Tế Trong Chính Sách Thúc Đẩy Tiêu Dùng Bền Vững
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tiêu dùng và tiêu dùng bền vững
• 1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến tiêu dùng dân cư
• 1.3. Công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững dân cư
• 1.4. Chính sách hạn chế sử dụng túi ni lông
• 1.5. Chính sách khuyến khích sử dụng xăng sinh học E5
• 1.6. Khoảng trống nghiên cứu và các vấn đề luận án tập trung giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY TIÊU DÙNG BỀN VỮNG DÂN CƯ
• 2.1. Cơ sở lý luận về chính sách
• 2.2. Một số khái niệm
• 2.3. Mục tiêu, vai trò của chính sách
• 2.4. Cơ sở lý luận về tiêu dùng bền vững của dân cư
• 2.5. Khái niệm về tiêu dùng và tiêu dùng bền vững
• 2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến tiêu dùng dân cư
• 2.7. Các yếu tố thúc đẩy tiêu dùng bền vững
• 2.8. Công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững dân cư
• 2.9. Phân loại công cụ chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững của dân cư
• 2.10. Tác động của công cụ kinh tế đến tiêu dùng bền vững
• 2.11. Kinh nghiệm áp dụng công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững
• 2.11.1. Kinh nghiệm của Pháp
• 2.11.2. Kinh nghiệm của Canada
• 2.11.3. Kinh nghiệm của Hà Lan
• 2.11.4. Kinh nghiệm của Anh
• 2.12. Cơ sở lý luận về công cụ kinh tế trong chính sách hạn chế sử dụng túi ni lông và khuyến khích sử dụng xăng E5
• 2.12.1. Cơ sở lý luận về công cụ kinh tế trong chính sách hạn chế sử dụng túi ni lông
• 2.12.2. Cơ sở lý luận về công cụ kinh tế trong chính sách khuyến khích sử dụng xăng E5
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CÁC CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY TIÊU DÙNG BỀN VỮNG DÂN CƯ
• 3.1. Chính sách hạn chế sử dụng túi ni lông
• 3.1.1. Thực trạng và các công cụ kinh tế trong chính sách hạn chế sử dụng túi ni lông ở Việt Nam
• 3.1.2. Nghiên cứu trường hợp thành phố Hà Nội
• 3.2. Chính sách khuyến khích sử dụng xăng sinh học E5
• 3.2.1. Thực trạng và các công cụ kinh tế trong chính sách khuyến khích sử dụng xăng sinh học E5 ở Việt Nam
• 3.2.2. Nghiên cứu trường hợp thành phố Hà Nội
• 3.2.3. Mô hình hồi quy đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của người tiêu dùng về việc sử dụng xăng E5
• 3.2.4. Đánh giá chính sách đối với xăng sinh học E5 qua trường hợp Thành phố Hà Nội
• 3.3. So sánh các công cụ kinh tế trong chính sách trong việc hạn chế sử dụng túi ni lông và thúc đẩy sử dụng xăng sinh học E5
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP VỀ CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY TIÊU DÙNG BỀN VỮNG CỦA DÂN CƯ
• 4.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước về thúc đẩy tiêu dùng bền vững
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước
• 4.2. Quan điểm về sử dụng công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững dân cư
• 4.3. Giải pháp về sử dụng công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững của dân cư
• 4.3.1. Giải pháp chính sách hạn chế sử dụng túi ni lông
• 4.3.2. Giải pháp chính sách thúc đẩy sử dụng xăng sinh học E5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiêu dùng bền vững

Tiêu dùng bền vững là một khái niệm quan trọng trong phát triển bền vững, nhấn mạnh việc sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả và có trách nhiệm. Tiêu dùng bền vững không chỉ liên quan đến việc lựa chọn sản phẩm mà còn bao gồm cả hành vi tiêu dùng của người dân. Các yếu tố như thu nhập, nhận thức về môi trường và thói quen tiêu dùng ảnh hưởng lớn đến quyết định của người tiêu dùng. Chính sách kinh tế cần được thiết kế để khuyến khích tiêu dùng có trách nhiệm, từ đó thúc đẩy phát triển bền vững. Theo đó, việc áp dụng các công cụ kinh tế như thuế, trợ cấp và quy định có thể tạo ra động lực cho người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm thân thiện với môi trường. Như vậy, việc thúc đẩy tiêu dùng bền vững không chỉ là trách nhiệm của chính phủ mà còn là của toàn xã hội.

1.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến tiêu dùng bền vững

Nhiều yếu tố tác động đến tiêu dùng bền vững, bao gồm yếu tố kinh tế, xã hội và tâm lý. Kinh tế xanh là một trong những yếu tố quan trọng, giúp người tiêu dùng nhận thức rõ hơn về tác động của hành vi tiêu dùng đến môi trường. Các chính sách khuyến khích sử dụng sản phẩm thân thiện với môi trường, như xăng sinh học E5, cần được triển khai đồng bộ để tạo ra sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng. Hơn nữa, việc giáo dục và nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về tiêu dùng có trách nhiệm cũng là một yếu tố không thể thiếu trong việc thúc đẩy tiêu dùng bền vững.

II. Công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững

Công cụ kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tiêu dùng bền vững. Các công cụ này bao gồm thuế, trợ cấp và các biện pháp khuyến khích khác nhằm định hướng hành vi tiêu dùng của người dân. Chính sách hạn chế sử dụng túi ni lông là một ví dụ điển hình cho việc áp dụng công cụ kinh tế để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Việc áp dụng thuế đối với túi ni lông có thể làm giảm lượng tiêu thụ, từ đó góp phần bảo vệ môi trường. Ngoài ra, việc khuyến khích sử dụng xăng sinh học E5 thông qua các chính sách hỗ trợ cũng là một cách hiệu quả để thúc đẩy tiêu dùng bền vững. Các chính sách này không chỉ giúp giảm ô nhiễm mà còn tạo ra một thị trường tiêu dùng mới, thân thiện với môi trường.

2.1. Tác động của công cụ kinh tế đến tiêu dùng bền vững

Các công cụ kinh tế có tác động mạnh mẽ đến hành vi tiêu dùng. Việc áp dụng thuế đối với sản phẩm không thân thiện với môi trường có thể làm giảm nhu cầu tiêu dùng, trong khi các chính sách trợ cấp cho sản phẩm xanh có thể khuyến khích người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm bền vững hơn. Nghiên cứu cho thấy rằng, khi người tiêu dùng nhận thức được lợi ích của tiêu dùng bền vững, họ có xu hướng thay đổi hành vi tiêu dùng của mình. Điều này cho thấy rằng, việc kết hợp giữa chính sách kinh tế và giáo dục cộng đồng là rất cần thiết để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

III. Thực trạng và giải pháp

Thực trạng hiện nay cho thấy rằng, việc áp dụng các công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có nhiều chính sách được ban hành, nhưng hiệu quả thực tế chưa đạt được như mong đợi. Sự phổ biến của túi ni lông và sự thiếu tin tưởng vào xăng sinh học E5 là những ví dụ điển hình. Để khắc phục tình trạng này, cần có những giải pháp cụ thể như tăng cường truyền thông về lợi ích của tiêu dùng bền vững, cải thiện chất lượng sản phẩm xanh và áp dụng các biện pháp khuyến khích mạnh mẽ hơn. Việc xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ và hiệu quả sẽ giúp thúc đẩy tiêu dùng bền vững trong cộng đồng.

3.1. Giải pháp nâng cao hiệu quả công cụ kinh tế

Để nâng cao hiệu quả của các công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững, cần thiết phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và cộng đồng. Việc tổ chức các chương trình giáo dục và truyền thông về tiêu dùng có trách nhiệm sẽ giúp nâng cao nhận thức của người tiêu dùng. Đồng thời, cần có các chính sách khuyến khích cụ thể cho các doanh nghiệp sản xuất sản phẩm thân thiện với môi trường. Chỉ khi người tiêu dùng và doanh nghiệp cùng chung tay, tiêu dùng bền vững mới có thể trở thành một xu hướng phổ biến trong xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững của dân cư Chương 3: Thực trạng các công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững của dân cư Chương 4: Quan điểm, giải pháp về công cụ kinh tế trong chính sách phát triển tiêu dùng bền vững của dân cư 8 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Tiêu dùng bền vững là một trong những mục tiêu để hướng đến sự phát triển bền vững. Chính vì vậy việc sử dụng các công cụ chính sách để thúc đẩy tiêu dùng bền vững là quan trọng và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Trong các chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững, công cụ kinh tế là một trong những công cụ quan trọng để thực hiện chính sách. Nghiên cứu các công trình, bài viết liên quan đến nội dung này có một số vấn đề như sau: 1.

Tiêu dùng và tiêu dùng bền vững Tiêu dùng Tiêu dùng là động lực quan trọng của quá trình sản xuất, kích thích phát triển sản xuất và là khâu quan trọng trong tái sản xuất. Theo từ tiếng Việt, tiêu dùng là việc sử dụng những của cải vật chất (hàng hóa và dịch vụ) để thỏa mãn các nhu cầu của sản xuất và đời sống [69]. Tiêu dùng bao gồm tiêu dùng cho sản xuất và tiêu dùng cho đời sống được tạo ra trong quá trình sản xuất để thoả mãn các nhu cầu của xã hội. Tùy theo cách tiếp cận, có nhiều quan niệm khác nhau về tiêu dùng.

Theo cách tiếp cận Kinh tế vĩ mô thì tiêu dùng bao gồm tiêu dùng của chính phủ, tiêu dùng của doanh nghiệp và tiêu dùng của dân cư. Tiêu dùng dân cư là chi tiêu về mua sắm hàng hóa và dịch vụ cho nhu cầu của mỗi cá nhân, mức tiêu dùng này được quyết định bởi mức thu nhập được quyền dùng của mỗi cá nhân (mức thu nhập khả dụng), tiêu dùng này tăng đồng biến với thu nhập khả dụng [15]. Còn theo cách tiếp cận kinh tế vi mô thì tiêu dùng chính là hành động nhằm thỏa mãn nguyện vọng, trí tưởng tượng riêng và các nhu cầu về tình cảm, vật chất của một cá nhân hoặc hộ gia đình nào đó thông qua việc mua sắm các sản phẩm và việc sử dụng các sản phẩm đó. Các sản phẩm này có thể là những sản phẩm hàng hóa hoặc có thể là những sản phẩm dịch vụ.

Phần lớn các sản phẩm này được tạo ra trong quá trình sản xuất để phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng [14]. Tiêu dùng của dân cư được coi là tiêu dùng cuối cùng vì đây là đối tượng trực tiếp tiêu dùng các sản phẩm, dịch vụ. Tiêu 9 dùng của dân cư rất đa dạng và phong phú nhằm đảm bảo đáp ứng đời sống cả về vật chất lẫn tinh thần ngày càng cao của người dân. Tiêu dùng của dân cư có vai trò to lớn trong tăng trưởng kinh tế.

Như vậy có thể nói tiêu dùng chính là hoạt động mua sắm của người dân nhằm thỏa mãn nhu cầu và lợi ích trong đời sống của họ. Tiêu dùng dân cư là bộ phận của tổng cầu, là thành phần chiếm tỷ trọng lớn trong tổng sản phẩm quốc dân nên những thay đổi của hành vi tiêu dùng sẽ ảnh hưởng đến nền kinh tế. Tiêu dùng bền vững Khái niệm tiêu dùng bền vững đầu tiên được đưa ra tại Hội thảo Oslo năm 1994 là “việc sử dụng hàng hóa và dịch vụ đáp ứng nhu cầu cơ bản của con người và mang lại chất lượng cuộc sống tốt hơn, đồng thời giảm thiểu việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên, giảm ô nhiễm môi trường và không ảnh hưởng đến nhu cầu của các thế hệ mai sau”. Tiếp sau đó có nhiều các nghiên cứu đưa ra khái niệm tiêu dùng bền vững như “tiêu dùng bền vững không phải là tiêu dùng ít đi mà là làm sao để tiêu dùng hiệu quả hơn, ít sử dụng tài nguyên thiên nhiên hơn [80].

Sau đó nghiên cứu của Hertwich năm 2004 đưa ra khái niệm về tiêu dùng bền vững đề cập đến các giải pháp để có sự phân phối công bằng hơn đối với mọi người trên thế giới và hạn chế ảnh hưởng xấu đến môi trường [90]. Khái niệm của UNEP đưa ra năm 2005 cho rằng tiêu dùng bền vững là tạo cơ hội cho người tiêu dùng tiêu thụ sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu của họ một cách hiệu quả mà không gây hậu quả tiêu cực đến kinh tế, xã hội và môi trường [116]. Jackson cũng đề cập đến tiêu dùng bền vững là sự cân bằng giữa chất lượng cuộc sống của người tiêu dùng hiện tại thông qua việc sử dụng các nguồn lực cũng như tài nguyên thiên nhiên để người tiêu dùng trong tương lai cũng có được chất lượng cuộc sống như vậy [93]. Một khái niệm khác về tiêu dùng bền vững là việc sử dụng hàng hoá và dịch vụ để có cuộc sống tốt hơn thoả mãn được nhu cầu của con người trong điều kiện sử dụng ít nhất các nguồn lực tự nhiên, giảm thiểu tối đa việc phát thải chất độc trong quá trình tiêu dùng và quá trình tiêu dùng này không gây hại đến các nhu cầu của thế hệ tương lai [115].

Srinivas đưa ra khái niệm về 10 tiêu dùng bền vững là tiêu dùng háng hóa và dịch vụ có tác động ít nhất tới môi trường để mang lại hiệu quả về kinh tế cũng như đảm bảo công bằng về xã hội mà vẫn đáp ứng được nhu cầu cơ bản của con người trên toàn thế giới [113]. Ngoài ra nhóm nghiên cứu Antonietta Di Giulio và cộng sự [74] cũng đưa ra 4 câu hỏi lớn cho vấn đề tiêu dùng bền vững gồm: thế nào là tiêu dùng, làm thế nào để có mối liên hệ giữa tiêu dùng và tính bền vững, làm sao để có thể đánh giá được tiêu dùng là bền vững hay làm thế nào để thúc đẩy tiêu dùng bền vững của cá nhân người tiêu dùng. Bài báo cũng đã tổng hợp các câu trả lời của nhiều tác giả qua các thời kỳ cho 4 câu hỏi trên về vấn đề tiêu dùng bền vững. Các yếu tố ảnh hƣởng đến tiêu dùng dân cƣ Tiêu dùng của dân cư chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố mà theo lý thuyết của kinh tế vĩ mô thì yếu tố chủ yếu tác động đến tiêu dùng dân cư là thu nhập khả dụng, trong đó mối quan hệ giữa tiêu dùng và thu nhập khả dụng là quan hệ thuận chiều [15].

Trong khi đó theo cách tiếp cận kinh tế vi mô thì sự lựa chọn của người tiêu dùng phụ thuộc vào thu nhập, giá cả và sở thích của người tiêu dùng [81]. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa tiêu dùng với thu nhập của dân cư Việt Nam, cơ cấu tiêu dùng của dân cư Việt Nam chịu sự tác động của rất nhiều nhân tố như: Cơ cấu tuổi tác, độ dài dòng đời, cơ cấu giới tính, tình trạng việc làm, nghề nghiệp, vùng cư trú, khu vực, thu nhập … Các nhân tố trên hầu hết đều tác động đến tiêu dùng của người dân thông qua nhân tố thu nhập. Trong số 8 nhân tố trên thì nhân tố thu nhập tác động mạnh mẽ nhất đến cơ cấu tiêu dùng của dân cư [67]. Nghiên cứu của Vũ Anh Dũng và cộng sự kiểm định mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng với giả định các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng gồm các biến như nhân khẩu học, thái độ, chuẩn mực chủ quan, kiểm soát hành vi nhận thức [13].

Với 221 mẫu khảo sát người tiêu dùng ở Hà Nội, kết quả cho thấy ngoại trừ tác động của biến nhân khẩu học không có ý nghĩa thống kê trong hầu hết các trường hợp, các biến dự báo là thái độ, chuẩn mực chủ quan, kiểm soát hành vi nhận thức và các yếu tố sản phẩm đều có tác động tích cực đối với các hành vi tiêu dùng xanh. Kết quả cũng đã chỉ ra những tác động tích cực của các 11 hành vi tiêu dùng, từ đó đưa ra các giải pháp về chính sách cho chính phủ và doanh nghiệp với mục tiêu thúc đẩy tiêu dùng bền vững ở Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng. Nghiên cứu của Nguyễn Đức Thành [52] về một số nguyên nhân ảnh hưởng đến sự thay đổi cơ cấu tiêu dùng của người dân liên quan đến vấn đề giá cả như ảnh hưởng của việc tăng giá điện, tăng giá xăng dầu. Nghiên cứu dựa trên sự phân loại các nhóm người dân theo thu nhập và theo thành thị nông thôn để thấy rõ sự thay đổi cơ cấu tiêu dùng của các nhóm dân cư này khi có sự biến động của giá cả của một số mặt hàng thiết yếu này.

Nguyễn Thị Thanh Nhàn [30] cho rằng các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng của người dân bao gồm: giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, thu nhập, nghề nghiệp, nơi cư trú, thị hiếu, lối sống và đặc điểm gia đình. Tác giả cũng cho rằng các yếu tố như các chương trình giáo dục đào tạo mà người tiêu dùng được tiếp cận hay các tác động từ việc quảng cáo, marketing bán hàng hay những thay đổi về môi trường sống cũng là những yếu tố gây ảnh hưởng tới hành vi tiêu dùng của người dân. Ngoài ra tiêu dùng còn chịu sự tác động của kinh tế vĩ mô được thể hiện ở nghiên cứu của Foellmi [87], cơ cấu tiêu dùng phụ thuộc vào cơ cấu sản xuất và các mô hình tăng trưởng kinh tế ở giai đoạn đoạn đó và cơ cấu tiêu dùng ở đây có mối quan hệ chặt chẽ với thu nhập của người dân. Với việc phân tích tính tích cực của những thay đổi trong cơ cấu tiêu dùng của khu đô thị Trung Quốc và các hệ số tương quan.

Dựa trên phân tích cơ cấu tiêu dùng và thu nhập bình quân đô thị của Trung Quốc, các yếu tố tương quan như chỉ số thị trường hóa, chỉ số hiện đại hóa và chỉ số niềm tin tiêu dùng và phân tích cơ cấu tiêu dùng tại các khu đô thị Trung Quốc. Mối quan hệ giữa tất cả những yếu tố và cơ cấu tiêu dùng được phối hợp trong thu nhập dài lâu. Văn hóa tiêu dùng và giáo dục ảnh hưởng đến tiêu dùng hiện nay nghiêm trọng. Việc thay đổi cơ cấu tiêu dùng liên quan chặt chẽ đến thu nhập của người dân thành thị, chỉ số hóa, hiện đại hóa, chỉ số thị trường hóa và chỉ số niềm tin người tiêu dùng [112].