Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT VỀ CỔ PHẦN HÓA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI NHÀ NƢỚC 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm NHTM nói chung và NHTMNN (hay quốc doanh) nói riêng là một khái niệm xuất hiện chưa lâu ở Việt Nam. Trước đây, khi thực hiện chế độ Ngân hàng một cấp thì NHNN Việt Nam là ngân hàng duy nhất thực hiện vai trò chức năng của cả Ngân hàng trung ương và NHTM.
Kể từ khi có Nghị định số 53/1988/NĐ-HĐBT ngày 26/3/1988 về việc hình thành hệ thống Ngân hàng hai cấp thì khái niệm NHTM mới xuất hiện. Theo Khoản 2, Điều 20, Luật các Tổ chức tín dụng năm 1997, sửa đổi, bổ sung năm 2004 thì "Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ các hoạt động ngân hàng và các hoạt động khác có liên quan". Theo Khoản 1, Điều 20, Luật Tổ chức tín dụng năm 1997, sửa đổi, bổ sung năm 2004, TCTD là "doanh nghiệp được thành lập theo quy định của luật này và các quy định khác của pháp luật để hoạt động ngân hàng". Theo Khoản 7, Điều 20, Luật này thì "Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán".
Theo Khoản 2, Điều 4, Nghị định số 49/2000/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của ngân hàng thương mại thì "Ngân hàng thương mại là ngân hàng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác liên quan, hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận, góp phần thực hiện các mục tiêu kinh tế khác của Nhà nước." LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Khoản 22, Điều 4, Luật Doanh nghiệp năm 2005 thì "Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ". Do vậy, NHTMNN có thể định nghĩa là NHTM được Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ, hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận và góp phần thực hiện các mục tiêu chính sách kinh tế - xã hội của Nhà nước. Đặc điểm Thứ nhất, NHTMNN trước tiên là một NHTM. Điều này có nghĩa là NHTMNN tổ chức và hoạt động theo mô hình của NHTM, thực hiện đầy đủ các hoạt động nghiệp vụ, mục tiêu, chức năng của NHTM.
Đó là doanh nghiệp được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động khác có liên quan, trong đó nội dung hoạt động chính là nhận tiền gửi, sử dụng chúng để cấp tín dụng cho khách hàng và thực hiện các dịch vụ ngân hàng. NHTM là một loại hình doanh nghiệp rất đặc thù của nền kinh tế do đối tượng kinh doanh của nó là tiền tệ một loại hàng hóa đặc biệt, do đó, hoạt động của nó có ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ đến toàn bộ nền kinh tế. Thứ hai, NHTMNN là NHTM do Nhà nước nắm quyền chi phối về vốn. Theo quy định của Luật doanh nghiệp 2005, thì tỷ lệ vốn tối thiểu của Nhà nước tại DNNN là 50%.
Nhưng cho đến nay, Việt Nam có 5 NHTMNN là: VCB, MHB, ICB, BIDV, Agribank thì Nhà nước vẫn nắm 100% vốn. Do đó, Nhà nước là người nắm hoàn toàn quyền quản lý, điều hành bao gồm việc bổ nhiệm bộ máy lãnh đạo, quyết định phương án kinh doanh, quản lý hoạt động. Thứ ba, Hoạt động của NHTMNN không chỉ hướng tới mục tiêu lợi nhuận mà còn góp phần thực hiện đường lối chính sách nhà nước, góp phần thực hiện các mục tiêu xã hội. Đây là đặc điểm đặc thù của NHTMNN.
Các NHTM khác đơn thuần là doanh nghiệp kinh doanh tiền tệ và làm dịch vụ ngân hàng, do đó, mục tiêu chỉ là tìm kiếm lợi nhận hợp pháp, các mục tiêu khác, trong đó có mục tiêu xã hội chỉ là mục tiêu phụ (chủ yếu nhằm quảng bá doanh nghiệp) và hoàn toàn tự nguyện. Với NHTMNN thì việc thực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện các mục tiêu chính trị - xã hội là một trong những mục tiêu hoạt động chính và trong nhiều trường hợp còn lấn át mục tiêu lợi nhuận. Mặc dù trong quá khứ điều này có nhiều điểm tích cực nhưng hiện nay NHTMNN cần phải được cải tổ để thực sự là một NHTM, tức là doanh nghiệp kinh doanh tiền tệ và cung cấp dịch vụ ngân hàng, hoạt động tuân thủ các quy luật của nền kinh tế thị trường. Thứ tư, NHTMNN hiện nay đang nắm vai trò chủ đạo trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam: chiếm tới 76% vốn huy động và 73.5% tổng dư nợ cho vay của toàn hệ thống (tính đến 2005).
Điều này có nghĩa là hoạt động của NHTMNN có tầm ảnh hưởng chi phối, trong một số trường hợp là quyết định đến thị trường tiền tệ của nền kinh tế nước ta. Vai trò NHTMNN đã và đang đóng một vai trò hết sức quan trọng với sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội nước ta. Vai trò quan trọng này được thể hiện: Thứ nhất, NHTMNN là một kênh huy động vốn hiệu quả phục vụ sự phát triển kinh tế đất nước. Trước đây, khi mà thị trường chứng khoán Việt Nam chưa phát triển, hoạt động của các NHTMCP còn nhỏ bé và hạn hẹp, chi nhánh NHTM nước ngoài còn hoạt động rất hạn chế thì NHTMNN là kênh huy động vốn chủ lực và hiệu quả nhất.
Các công trình trọng điểm đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn lâu hầu hết được thực hiện từ nguồn vốn huy động của NHTMNN. Mặc dù gần đây, thị phần của NHTMNN có giảm đi tương đối song năm 2006, theo số liệu của Vụ chiến lược và phát triển ngân hàng - Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, NHTMNN vẫn chiếm khoảng 70% thị phần huy động và 60% thị phần cho vay của toàn bộ hệ thống tín dụng Việt Nam. Thứ hai, NHTMNN góp phần phân bổ các nguồn lực tài chính quốc gia hợp lý, là trung gian trong việc luân chuyển các nguồn vốn từ nơi thừa vốn đến nơi thiếu vốn. Vai trò này có được là bởi các NHTMNN có hệ thống LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chi nhánh rộng khắp trên toàn quốc kể cả những vùng xa xôi hẻo lánh của đất nước.
Thứ ba, NHTMNN góp phần thực hiện các chính sách chính trị - xã hội của Nhà nước. NHTMNN là lực lượng chủ yếu tham gia góp vốn đầu tư vào các công trình quốc gia đòi hỏi vốn đầu tư lớn, lợi nhuận thấp hoặc không có lợi nhuận, những lĩnh vực mà khu vực kinh tế tư nhân không đủ sức hoặc không muốn tham gia, nhưng lại có hiệu quả kinh tế - xã hội lâu dài và to lớn. Ví dụ, NHTMNN tham gia các chương trình cho vay chính sách nhằm xóa đói - giảm nghèo cho nông dân, cho vay hỗ trợ xuất khẩu có độ rủi ro cao…Vai trò này của NHTMNN là rất to lớn, đặc biệt là trước đây. Thứ tư, NHTMNN là công cụ hiệu quả để Chính phủ thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia một cách gián tiếp cũng như trực tiếp.
Do các NHTMNN chiếm thị phần chủ đạo trên thị trường nên việc tác động vào NHTMNN qua các công cụ điều hành thị trường, có khi bằng cả mệnh lệnh hành chính, sẽ tác động nhanh chóng và mạnh mẽ đến thị trường tài chính tiền tệ. Tuy nhiên, cũng như tham gia vào việc thực hiện các chính sách chính trị - xã hội của Nhà nước, việc NHTMNN được coi là công cụ trực tiếp để thực hiện chính sách tiền tệ và các mục tiêu chính trị - xã hội là việc trái với quy luật của kinh tế thị trường và trái với bản chất của NHTM. Mặc dù trong quá khứ điều này có những điểm cần phải được nhìn nhận là tích cực nhưng để xây dựng một hệ thống NHTM đáp ứng được yêu cầu của hội nhập kinh quốc tế hiện nay và tương lai, các điểm yếu trên cần phải được sớm khắc phục. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, PHƢƠNG THỨC CỔ PHẦN HÓA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI NHÀ NƢỚC Ở VIỆT NAM 1.
Khái niệm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cổ phần hóa (Equitization) và tư nhân hóa (Privatization) là hai khái niệm được nhắc đến nhiều ở nước ta trong khoảng một thập kỷ trở lại đây. Trên thế giới, hai khái niệm này đã xuất hiện từ lâu và đến những năm 80 của thế kỷ trước, CPH và TNH các DNNN, trong đó có các NHTMNN, đã trở thành hiện tượng phổ biến trên thế giới. Đặc biệt nó diễn ra mạnh mẽ ở Mỹ Latinh, Đông Âu và Liên Xô (sau sự tan rã của hệ thống XHCN). Để hiểu một cách đầy đủ khái niệm CPH DNNN, đặc biệt là trong bối cảnh của Việt Nam, trước tiên chúng ta cần tiếp cận một số khái niệm liên quan đến nó: Khái niệm doanh nghiệp.
Theo Luật Doanh nghiệp năm 2005, doanh nghiệp được định nghĩa là "tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh". Dựa theo tiêu chí quan hệ sở hữu, doanh nghiệp được chia làm ba hình thức: - Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp trong đó nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ (Luật Doanh nghiệp năm 2005). NHTMNN là một loại hình đặc biệt của DNNN. - Doanh nghiệp sở hữu tư nhân là doanh nghiệp do một hay một số tư nhân nắm toàn bộ quyền sở hữu như công ty tư nhân, công ty hợp danh, công ty trách nhiệm hữu hạn tư nhân… - Công ty cổ phần là doanh nghiệp trong đó vốn điều lệ được chia làm nhiều phần bằng nhau được gọi là cổ phần, cổ đông có thể là tổ chức, cá nhân; số lượng tối thiểu là ba và không hạn chế số lượng tối đa; cổ đông có quyền và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào doanh nghiệp (theo Khoản 1, 2, 3, Điều 77 Luật Doanh nghiệp năm 2005).
Từ những nhận thức trên ta có thể đưa ra khái niệm về CPH NHTMNN như sau: CPH NHTMNN là quá trình chuyển đổi doanh nghiệp từ sở hữu 100% vốn nhà nước sang đa sở hữu qua hình thức phát hành cổ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phiếu, qua đó, các tổ chức và cá nhân thuộc nhiều thành phần kinh tế khác nhau sẽ cùng sở hữu ngân hàng. CPH DNNN đã có một thời gian được coi là vấn đề nhạy cảm vì kinh tế nhà nước ở nước ta gắn liền với chế độ XHCN.