đặt vấn đề một cửa sẽ xuất phát từ đâu, do cấp nào sẽ quy định và quy định như thế nào? nghĩa là tính pháp lý của mối quan hệ giao dịch hành chính giữa CQHC nhà nước với các cá nhân, tổ chức, hay tính pháp lý của cơ chế một cửa. Quy trình thực hiện các quan hệ pháp luật hành chính khi đã có những quy định về pháp lý của một cửa sẽ xuất hiện các điểm giao dịch, do các cơ quan chức năng của Nhà nước thực hiện. Vậy từ một cửa chính là nơi diễn ra các hoạt động giao dịch của việc thực hiện quan hệ hành chính; tiếp nhận hồ sơ, giao dịch và giải quyết công việc giữa cơ quan hành chính nhà nước với các cá nhân, tổ chức. Yếu tố kỹ thuật trong tổ chức thực hiện các giao dịch hành chính thì mỗi loại quan hệ pháp luật hành chính nhà nước đều được thực hiện bởi một quy trình có nhiều khâu tác nghiệp, do nhiều thành viên, chức năng tương ứng chịu trách nhiệm như các đơn vị, tổ chức, cá nhân.
Quá trình thực hiện quy trình giao dịch hành chính được thực hiện tại Bộ phận một cửa của Ủy ban nhân dân phường và quận. Tóm lại, một cửa trong quan hệ hành chính được hiểu là nơi giao nhau giữa các mối quan hệ hành chính theo quy định của pháp luật hành chính, quy định này là các thể chế về thẩm quyền, trách nhiệm và nghĩa vụ giữa các bên cùng tham gia giao dịch hành chính thì đó là cơ quan có thẩm quyền với cá nhân và tổ chức [12]. Các vấn đề nêu trên về một cửa sẽ là cơ sở lý luận để phân tích cơ chế một cửa nói chung và cơ chế một cửa ở Ủy ban nhân dân phường nói riêng. -7- n Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 09/2015/QĐ-TTg bổ sung quy trình thực hiện cơ chế một cửa và một cửa liên thông gồm 4 bước cụ thể, làm cơ sở cho quá trình kiểm tra, giám sát việc thực hiện hoạt động này minh bạch, rõ ràng hơn từ cả phía cơ quan hành chính nhà nước và cả phía người dân cũng đã đưa ra khái niệm về cơ chế một cửa tại khoản 1 Điều 1 [10].
Thực chất, mô hình “Một cửa liên thông” là mô hình phát triển của mô hình “Một cửa – một dấu”, đó là mô hình mà việc giải quyết công việc của tổ chức, cá nhân thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của nhiều cơ quan hành chính nhà nước cùng cấp hoặc giữa các cấp hành chính từ hướng dẫn, tiếp nhận giấy tờ, hồ sơ, giải quyết đến trả kết quả được thực hiện tại một đầu mối là Bộ phận Tiếp nhận và Trả kết quả của một cơ quan hành chính nhà nước. Gần đây nhất, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 61/2018/NĐ-CP ngày 23/4/2018, về thực hiện cơ chế một cửa, một cửa liên thông trong giải quyết thủ tục hành chính, tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho việc triển khai cơ chế một cửa, một cửa liên thông trong giải quyết thủ tục hành chính hiệu quả từ Trung ương đến địa phương, tăng cường chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp, bảo đảm sự gắn kết chặt chẽ, đồng bộ giữa cải cách hành chính, cải cách thủ tục hành chính với xây dựng chính phủ điện tử. Theo đó, không chỉ các cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương như trước đây mà các bộ, cơ quan ngang bộ; tổng cục và tương đương, cục, vụ thuộc bộ, cơ quan ngang bộ có nhiệm vụ, quyền hạn giải quyết thủ tục hành chính (TTHC) và tham gia vào quá trình giải quyết TTHC cũng áp dụng cơ chế này trong giải quyết TTHC để tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân trong việc thực hiện TTHC cũng như bảo đảm khả năng theo dõi, giám sát việc giải quyết TTHC thống nhất cả ở trung ương và địa phương. Đồng thời, nghị định cũng khuyến khích các đơn vị sự nghiệp công lập, doanh nghiệp Nhà nước và các cơ quan, tổ chức khác áp dụng cơ chế một cửa, một cửa liên thông trong giải quyết thủ tục cho tổ chức, cá nhân.
Nên có thể khẳng định, khái niệm về cơ chế một cửa tại Khoản 1 Điều 3 như sau: Cơ chế một cửa trong giải quyết thủ tục hành chính là phương thức tiếp nhận -8- n hồ sơ, giải quyết và trả kết quả giải quyết thủ tục hành chính, theo dõi, giám sát, đánh giá việc giải quyết thủ tục hành chính cho tổ chức, cá nhân của một cơ quan có thẩm quyền thông qua Bộ phận một cửa [6]. Cơ chế một cửa liên thông giữa các cơ quan có thẩm quyền trong tiếp nhận hồ sơ, giải quyết và trả kết quả giải quyết một thủ tục hành chính hoặc một nhóm thủ tục hành chính có liên quan với nhau, theo dõi, giám sát, đánh giá việc giải quyết thủ tục hành chính cho tổ chức, cá nhân của một cơ quan có thẩm quyền thông qua Bộ phận một cửa quy định tại khoản 3 Điều 3 Nghị định 61/2018/NĐ-CP ngày 23/4/2018 của Chính phủ về thực hiện cơ chế một cửa, một cửa liên thông trong giải quyết thủ tục hành chính. Bộ phận một cửa là tên gọi chung của Bộ phận Tiếp nhận và Trả kết quả giải quyết thủ tục hành chính hoặc Trung tâm phục vụ hành chính công cấp tỉnh, thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn hướng dẫn, tiếp nhận, giải quyết hoặc chuyển hồ sơ giải quyết, trả kết quả giải quyết thủ tục hành chính, theo dõi, giám sát, đánh giá việc giải quyết thủ tục hành chính cho tổ chức, cá nhân [6, khoản 3 Điều 3 NĐ 61]. Đặc điểm cơ chế một cửa tại Ủy ban nhân dân phường được thể hiện như sau: Một là, chủ thể của cơ chế một cửa gồm Ủy ban nhân dân phường và công dân, tổ chức, doanh nghiệp yêu cầu thực hiện thủ tục hành chính.
Hai là, phạm vi và quy trình cơ chế một cửa là thực hiện các thủ tục hành chính thuộc phạm vi thẩm quyền của cơ quan hành chính trong mối quan hệ với công dân, tổ chức và chỉ có một đầu mối duy nhất giải quyết hồ sơ đó là Bộ phận Tiếp nhận và Trả kết quả theo quy trình từ: Hướng dẫn, tiếp nhận giấy tờ, hồ sơ, giải quyết và cho đến việc nhận kết quả giải quyết. Ba là, hoạt động thực tiễn cơ chế một cửa là bộ phận tổ chức trực tiếp thực hiện các TTHC và cũng là nơi tiếp xúc đầu tiên của tổ chức, cá nhân với cơ quan hành chính nhà nước. Công việc của bộ phận này là hướng dẫn TTHC cho tổ chức, cá nhân thực hiện đúng các yêu cầu thủ tục cần thiết, thẩm định tính hợp lệ của hồ sơ, sau đó chuyển hồ sơ cho các bộ phận chuyên môn giải quyết. Đó cũng là trách nhiệm của Bộ phận Tiếp nhận hồ sơ và trả kết quả cho cá nhân, tổ chức.
Vai trò của thực hiện cơ chế một cửa tại Ủy ban nhân dân phường Trong thời gian qua, thực hiện cải cách thủ tục hành chính đã tạo được bước chuyển biến căn bản về việc đơn giản và minh bạch hoá trong mối quan hệ giữa cơ quan nhà nước với các tổ chức và công dân, giảm phiền hà cho tổ chức, công dân, hạn chế các tệ quan liêu, tham nhũng, cửa quyền của cán bộ, công chức, được đông đảo Nhân dân đồng tình ủng hộ, tỏ thái độ hài lòng và hiệu lực, hiệu quả trong quản lý nhà nước được nâng cao. Người dân và doanh nghiệp chỉ phải liên lạc ở một đầu mối duy nhất để hoàn thành mọi thủ tục hành chính. Ủy ban nhân dân phường xây dựng các cơ chế thực hiện thủ tục hành chính, xây dựng cơ chế luôn phải xem xét, đánh giá tổng hợp từ thực tiễn về tác dụng của cơ chế mang lại hiệu quả đối với Nhà nước, Nhân dân và toàn xã hội. Từ đó, địa phương tiếp tục phát huy những mặt tích cực, hướng đến hoàn thiện hơn trong việc thực hiện hoạt động cơ chế một cửa trong quá trình phát triển của nền hành chính hiện đại.
Nhiều địa phương đã mở rộng cơ chế này đối với một số đơn vị sự nghiệp, dịch vụ công liên quan đến nhiều người dân, doanh nghiệp và một số địa phương đã thực hiện hoạt động cơ chế một cửa liên thông giữa các cấp chính quyền. Vai trò cơ chế một cửa tại Ủy ban nhân dân phường thể hiện cụ thể như sau: Thứ nhất, quản lý cán bộ, công chức hành chính, chống tệ quan liêu, nhũng nhiễu, biểu hiện thờ ơ, coi thường, lơ là, lối làm việc tùy tiện, nặng về hành chính, thói cửa quyền của một số bộ phận cán bộ, công chức. Cơ chế một cửa, một cửa liên thông là khâu quan trọng có tính giáo dục, nâng cao nhận thức cho cán bộ, công chức hiểu rõ và tự giác thực hiện quyền hạn, trách nhiệm của mình là phục vụ Nhân dân. Tăng cường công tác quản lý cán bộ, công chức tại Bộ phận một cửa về đạo đức, công vụ, thực hiện cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư trong thực thi nhiệm vụ.
Thực hiện cơ chế một cửa được công khai trình tự các thủ tục, lệ phí với những nội dung đơn giản, rõ ràng, tạo điều kiện cho người quản lý theo dõi một cách thuận lợi, xử lý kịp thời, nghiêm minh đối với cán bộ, công chức có hành vi vi phạm kỷ luật và các tổ chức và cá nhân có liên quan, dễ dàng theo dõi, giám sát việc thực hiện nhiệm vụ của từng cán bộ, công chức. Ngày nay, cơ quan hành chính nhà nước -10- n ngày càng mang tính chuyên nghiệp hơn; tính chất công vụ của cán bộ, công chức được đề cao, làm việc theo quy định của pháp luật, không bị ràng buộc và ảnh hưởng nhiều của tiêu cực xã hội tác động; xây dựng nền hành chính nhà nước dân chủ, trong sạch, vững mạnh, chuyên nghiệp, hiện đại hóa, năng động và hoạt động hiệu lực, hiệu quả đảm bảo thuận lợi nhất cho Nhân dân và doanh nghiệp. Mặt khác, cơ chế một cửa liên thông đã điều chỉnh mối quan hệ giữa Nhân dân và công chức, tạo sự giám sát, quản lý của Nhân dân đối với cơ quan nhà nước, giữa lãnh đạo với cán bộ, công chức thuộc quyền, hạn chế tối đa sự tiếp xúc trực tiếp của từng cán bộ, công chức chuyên môn xử lý vụ việc với các tổ chức, cá nhân được bảo đảm giải quyết thủ tục hành chính trung thực, công bằng và khách quan, góp phần chống lại sự tham nhũng, cửa quyền của cơ quan hành chính, làm trong sạch bộ máy hành chính nhà nước, tăng niềm tin của người dân đối với Nhà nước [14].