Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người Ở Các Quốc Gia Bắc Âu Và Kinh Nghiệm Áp Dụng Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích vnu ls cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia bắc âu và một số kinh nghiệm có thể áp dụng ở, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Chu Hồng Thanh
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Nhà nƣớc và Pháp luật
• Đề tài: Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Ngƣời ở Các Quốc Gia Bắc Âu và Một Số Kinh Nghiệm Có Thể Áp Dụng ở Nƣớc Ta
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ quyền con người
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về thể chế bảo vệ quyền con người
• 1.3. Các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.4. Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.5. Các công trình nghiên cứu về thiết chế bảo vệ quyền con người
• 1.6. Một số công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.7. Những nghiên cứu về thiết chế bảo vệ quyền con người ở trong nước
• 1.8. Nhận xét về các công trình khoa học liên quan đến đề tài và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.9. Những vấn đề đã được làm sáng tỏ, luận án có thể tiếp thu, kế thừa
• 1.10. Những vấn đề đã được nghiên cứu nhưng chưa được giải quyết thấu đáo
• 1.11. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu về cơ chế bảo vệ quyền con người của các quốc gia Bắc Âu và một số kinh nghiệm có thể áp dụng ở Việt Nam
• 1.12. Giả thuyết nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu
• 1.13. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI
• 2.1. Khái niệm bảo vệ quyền con người
• 2.2. Khái niệm cơ chế bảo vệ quyền con người
• 2.3. Các thành tố trong cơ chế bảo vệ quyền con người
• 2.4. Thể chế bảo vệ quyền con người
• 2.5. Thiết chế công trình, thủ tục bảo vệ quyền con người
• 2.6. Mối quan hệ giữa thể chế và thiết chế công trình, thủ tục bảo vệ quyền con người
• 2.7. Những yếu tố tác động đến cơ chế bảo vệ quyền con người
• 2.8. Sự tác động của chính trị tới cơ chế bảo vệ quyền con người
• 2.9. Sự tác động của kinh tế tới cơ chế bảo vệ quyền con người
• 2.10. Sự tác động của văn hoá, truyền thống tới cơ chế bảo vệ quyền con người
• 2.11. Những bảo đảm cho cơ chế bảo vệ quyền con người
• 2.12. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI Ở CÁC QUỐC GIA BẮC ÂU
• 3.1. Khái quát đặc trưng cơ bản của các quốc gia Bắc Âu gắn với việc bảo vệ quyền con người
• 3.2. Khái quát đặc trưng cơ bản và quan hệ giữa các quốc gia Bắc Âu
• 3.3. Khái quát việc bảo vệ quyền con người ở Bắc Âu trong mối quan hệ với các quốc gia thành viên châu Âu
• 3.4. Cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu
• 3.5. Thể chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu
• 3.6. Thiết chế công trình, thủ tục bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu
• 3.7. Những thành tựu, hạn chế và thách thức trong cơ chế bảo vệ quyền con người của các quốc gia Bắc Âu
• 3.8. Ảnh hưởng của cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu tới các quốc gia khác và Việt Nam
• 3.9. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG KINH NGHIỆM CỦA CÁC QUỐC GIA BẮC ÂU CÓ THỂ ÁP DỤNG ĐỂ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thực trạng cơ chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam
• 4.2. Thể chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam
• 4.3. Thiết chế công trình, thủ tục bảo vệ quyền con người ở Việt Nam
• 4.4. Những kinh nghiệm trong cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu có thể áp dụng ở nước ta
• 4.5. Một số điểm tương đồng giữa Việt Nam và các quốc gia Bắc Âu
• 4.6. Khả năng áp dụng kinh nghiệm từ các quốc gia Bắc Âu đối với cơ chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam
• 4.7. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người Ở Bắc Âu

Cơ chế bảo vệ quyền con người ở Bắc Âu được biết đến như một trong những mô hình tiên tiến nhất trên thế giới. Các quốc gia như Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan và Iceland đã xây dựng hệ thống pháp luật và thể chế mạnh mẽ nhằm bảo vệ quyền lợi của công dân. Những thành tựu này không chỉ thể hiện sự cam kết của chính phủ mà còn phản ánh sự tham gia tích cực của xã hội trong việc bảo vệ quyền con người. Mô hình này có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người.

1.1. Đặc Điểm Nổi Bật Của Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người Ở Bắc Âu

Các quốc gia Bắc Âu nổi bật với hệ thống pháp luật chặt chẽ và các cơ quan bảo vệ quyền con người độc lập. Họ đã thiết lập các cơ chế giám sát và kiểm tra hiệu quả, đảm bảo rằng quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách tối ưu. Hệ thống này không chỉ bao gồm các quy định pháp lý mà còn có sự tham gia của các tổ chức xã hội và cộng đồng.

1.2. Vai Trò Của Chính Phủ Trong Bảo Vệ Quyền Con Người

Chính phủ các quốc gia Bắc Âu đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và thực thi các chính sách bảo vệ quyền con người. Họ thường xuyên tổ chức các cuộc đối thoại với các tổ chức xã hội và cộng đồng để lắng nghe ý kiến và cải thiện chính sách. Điều này tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc bảo vệ quyền con người.

II. Những Thách Thức Trong Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người Ở Bắc Âu

Mặc dù có nhiều thành tựu, nhưng cơ chế bảo vệ quyền con người ở Bắc Âu cũng đối mặt với nhiều thách thức. Sự gia tăng của các vấn đề xã hội như di cư, phân biệt chủng tộc và bất bình đẳng kinh tế đã đặt ra những áp lực lớn lên hệ thống này. Việc duy trì sự cân bằng giữa quyền lợi của công dân và an ninh quốc gia là một trong những thách thức lớn nhất.

2.1. Tác Động Của Di Cư Đến Quyền Con Người

Sự gia tăng số lượng người di cư đã tạo ra nhiều thách thức cho các quốc gia Bắc Âu trong việc bảo vệ quyền lợi của họ. Nhiều người di cư gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ cơ bản và quyền lợi hợp pháp. Điều này đòi hỏi các chính phủ phải có những chính sách linh hoạt và hiệu quả hơn.

2.2. Vấn Đề Phân Biệt Chủng Tộc Và Bất Bình Đẳng Kinh Tế

Phân biệt chủng tộc và bất bình đẳng kinh tế vẫn là những vấn đề nhức nhối ở Bắc Âu. Mặc dù có nhiều chính sách nhằm giảm thiểu tình trạng này, nhưng thực tế cho thấy rằng vẫn còn nhiều rào cản trong việc thực hiện quyền con người cho tất cả mọi người.

III. Phương Pháp Bảo Vệ Quyền Con Người Ở Bắc Âu

Các quốc gia Bắc Âu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để bảo vệ quyền con người, từ việc xây dựng các cơ chế pháp lý đến việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng. Những phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và công bằng.

3.1. Xây Dựng Hệ Thống Pháp Luật Chặt Chẽ

Hệ thống pháp luật ở Bắc Âu được xây dựng trên nền tảng của các công ước quốc tế về quyền con người. Các quốc gia này đã tích cực tham gia vào việc xây dựng và thực thi các quy định pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi của công dân.

3.2. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Cộng Đồng

Sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ quyền con người là rất quan trọng. Các tổ chức xã hội và cộng đồng đã đóng góp tích cực vào việc giám sát và phản biện các chính sách của chính phủ, từ đó đảm bảo rằng quyền lợi của công dân được bảo vệ.

IV. Ứng Dụng Kinh Nghiệm Bảo Vệ Quyền Con Người Tại Việt Nam

Việt Nam có thể học hỏi nhiều từ kinh nghiệm của các quốc gia Bắc Âu trong việc bảo vệ quyền con người. Việc áp dụng các mô hình và phương pháp hiệu quả từ Bắc Âu có thể giúp Việt Nam cải thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

4.1. Học Hỏi Từ Hệ Thống Pháp Luật Của Bắc Âu

Việt Nam có thể tham khảo các quy định pháp lý của Bắc Âu để xây dựng một hệ thống pháp luật bảo vệ quyền con người hiệu quả hơn. Điều này bao gồm việc cải cách các quy định hiện hành và xây dựng các cơ chế giám sát độc lập.

4.2. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Các Tổ Chức Xã Hội

Việc khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội trong việc bảo vệ quyền con người sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và công bằng hơn. Các tổ chức này có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và phản biện các chính sách của chính phủ.

V. Kết Luận Về Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người Ở Bắc Âu Và Việt Nam

Cơ chế bảo vệ quyền con người ở Bắc Âu đã chứng minh được tính hiệu quả và bền vững. Việt Nam có thể học hỏi từ những kinh nghiệm này để hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người của mình. Việc áp dụng các bài học từ Bắc Âu không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

5.1. Tương Lai Của Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người Tại Việt Nam

Tương lai của cơ chế bảo vệ quyền con người tại Việt Nam phụ thuộc vào việc áp dụng các bài học từ Bắc Âu và cải cách các chính sách hiện hành. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi của công dân.

5.2. Những Đề Xuất Để Cải Thiện Cơ Chế Bảo Vệ Quyền Con Người

Để cải thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, Việt Nam cần tập trung vào việc xây dựng các quy định pháp lý chặt chẽ, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và nâng cao nhận thức về quyền con người trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu và một số kinh nghiệm có thể áp dụng ở nước ta" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh thực hiện tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Chu Hồng Thanh, thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật (mã số 9380101.01).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ sự kiện Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam lần đầu tiên chính thức ghi nhận thuật ngữ "quyền con người" đặt cạnh "quyền công dân" tại Chương II ("Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân"). Việc ghi nhận này phản ánh sự chuyển biến trong quan điểm của Đảng và Nhà nước, đồng thời đặt ra một khoảng trống nghiên cứu và yêu cầu thực tiễn: một khi quyền con người đã được long trọng hiến định, quyền đó phải được bảo vệ bằng cơ chế hữu hiệu, nếu không sẽ đối diện với nguy cơ trở thành những tuyên bố mang tính hình thức. Trước cộng đồng quốc tế, Việt Nam đã cam kết thúc đẩy bảo vệ quyền con người theo chuẩn mực chung, song thực tế quốc gia chưa thành lập cơ quan nhân quyền quốc gia (NHRI) và nhiều chuẩn mực bảo vệ vẫn cần tiếp tục hoàn thiện. Trong khi đó, các quốc gia Bắc Âu được ghi nhận có kết quả bảo vệ quyền con người ở mức cao, trở thành địa bàn nghiên cứu so sánh phù hợp để Việt Nam tham khảo.

Mục tiêu tổng quát của luận án là tìm kiếm các kinh nghiệm từ cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu có thể tham khảo, áp dụng tại Việt Nam, nhằm xây dựng và hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người phù hợp với pháp luật quốc tế và đặc thù chính trị, kinh tế, văn hóa của Việt Nam. Luận án đặt ra bốn nhiệm vụ cụ thể:

1. Khảo cứu tình hình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước liên quan đến cơ chế bảo vệ quyền con người ở Bắc Âu và Việt Nam, chỉ ra các nội dung đã thống nhất và các khoảng trống khoa học cần làm rõ.
2. Làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về cơ chế bảo vệ quyền con người: khái niệm, các thành tố, mối quan hệ giữa các thành tố, các yếu tố tác động và điều kiện bảo đảm vận hành.
3. Phân tích thực trạng cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu, chỉ ra các đặc trưng của khu vực Scandinavia so với châu Âu, tổng kết thành tựu, hạn chế, thách thức và mức độ ảnh hưởng.
4. Đánh giá thực trạng cơ chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam, đối chiếu sự tương đồng và khác biệt với Bắc Âu, từ đó xác định các bài học kinh nghiệm và khả năng áp dụng.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm hai nhóm:

1. Quan điểm, tư tưởng, chính sách, hiến pháp, pháp luật, các cơ quan, tổ chức xã hội, cá nhân cùng trình tự, thủ tục, hoạt động thực tiễn bảo vệ quyền con người của quốc tế và của năm quốc gia Bắc Âu theo quan niệm truyền thống (Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Iceland).
2. Quan điểm, tư tưởng, chính sách, hiến pháp, pháp luật, các cơ quan, tổ chức xã hội, cá nhân cùng trình tự, thủ tục, hoạt động thực tiễn bảo vệ quyền con người ở Việt Nam, cùng khả năng ứng dụng kinh nghiệm Bắc Âu.

Phạm vi nghiên cứu được xác định:

• Về nội dung: Tập trung vào sự hình thành và phát triển quyền con người; trách nhiệm quốc gia theo luật quốc tế và luật trong nước; cơ chế bảo vệ ở cấp độ quốc tế, khu vực và quốc gia; vai trò của truyền thông, chính trị, kinh tế, tri thức và đạo đức.
• Về không gian: Nghiên cứu cấp độ quốc tế, khu vực Bắc Âu và Việt Nam. Tại Bắc Âu, luận án tập trung chủ yếu vào ba quốc gia đại diện là Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển (do Đan Mạch và Thụy Điển có ảnh hưởng lịch sử sâu rộng, còn Na Uy có thành tích bảo vệ quyền nổi bật hiện nay). Luận án cũng xem xét mối quan hệ giữa Bắc Âu với Cộng đồng châu Âu.
• Về thời gian: Khảo cứu lịch sử lập hiến từ năm 1945 (thời điểm Liên Hợp Quốc ra đời), song trọng tâm tập trung vào giai đoạn từ năm 1990 trở lại đây – thời kỳ cơ chế bảo vệ quyền con người chuyển dịch mạnh mẽ từ việc xây dựng nội dung quyền sang tổ chức thực thi, bảo vệ và hoàn thiện thiết chế.

Giả thuyết nghiên cứu chung của luận án xác định: Một số kinh nghiệm trong cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu có thể áp dụng được trong cơ chế bảo vệ quyền con người của Việt Nam. Trên cơ sở đó, tác giả cụ thể hóa thành bốn câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Cơ chế bảo vệ quyền con người được xác định gồm những nội dung nào?
• Câu hỏi 2: Những yếu tố nào ảnh hưởng tới cơ chế bảo vệ quyền con người cũng như làm nên sự khác biệt, tương đồng nhất định của cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia?
• Câu hỏi 3: Thực trạng cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu và ở Việt Nam như thế nào?
• Câu hỏi 4: Kinh nghiệm nào của cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu có thể được áp dụng ở Việt Nam ngay trong giai đoạn hiện nay, kinh nghiệm nào có thể áp dụng trong giai đoạn tiếp theo, khi kinh tế - xã hội đã phát triển mạnh mẽ hơn?

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu trong văn bản luận án được phân chia thành ba nhóm công trình chính:

Nhóm thứ nhất gồm các công trình nghiên cứu tổng thể liên quan đến cơ chế bảo vệ quyền con người. Ở nước ngoài, ấn phẩm của Hội đồng châu Âu (1999) về Hiến chương xã hội châu Âu đã giới thiệu cơ chế giám sát báo cáo quốc gia và thủ tục khiếu nại tập thể; Rhona K.M. Smith (2015) trong giáo trình Textbook on International Human Rights (Nxb Đại học Oxford) phân tích công cụ điều ước và bộ máy thực thi quyền con người ở cấp độ quốc tế và khu vực; Anette Faye Jacobsen (2008) trong cuốn Human Rights Monitoring a Field Mission Manual tập trung vào kỹ thuật và phương pháp giám sát; nhóm tác giả Gudmundur Alfredsson, Jonas Grimheden, Bertrand G. Ramcharan và Alfred Zayas (2009) trong sách International Human Rights Monitoring Mechanisms phân tích các thủ tục khiếu nại, điều tra và giám sát nghĩa vụ quốc gia; Anthony E. Cassimatis (2007) trong Human Rights Related Trade Measures under International Law làm rõ khía cạnh thương mại gắn với quyền con người; Tom Campbell và Seumas Miller (2004) trong Human Rights and the Moral Responsibilities of Corporate and Public Sector Organization nhấn mạnh thêm trách nhiệm đạo đức của các tổ chức công và tư nhân. Ở trong nước, nền tảng lý luận về "cơ chế điều chỉnh pháp luật" được đề cập trong Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội (1989, 2016) và Khoa Luật - ĐHQGHN do Hoàng Thị Kim Quế chủ biên (2005). Các nghiên cứu chuyên sâu về quyền con người xuất hiện từ đề tài KX 07-16 (1993) với các bài viết của Chu Hồng Thanh; sách của Trung tâm Nghiên cứu Quyền con người hợp tác với Gunther Doeker-Mach (2004); các giáo trình của Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng, Phạm Hồng Thái (2009, 2010, 2012, 2015); các ấn phẩm của Võ Khánh Vinh (2003, 2011) về cơ chế giám sát quyền lực và cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người; công trình của Đặng Dũng Chí, Hoàng Văn Nghĩa, Nguyễn Thanh Tuấn (2014, 2015); Bùi Đức Hiển (2014); Chử Thị Nhuần (2014); Chu Mạnh Hùng, Nguyễn Thị Kim Ngân, Lê Thị Anh Đào (2015); cùng các bài báo khoa học của Lê Minh Thông (2000), Nguyễn Quang Hiền (2010), Đinh Thế Hùng và Trần Xuân Thái (2011), Phạm Văn Hùng, Đặng Công Cường (2014), Hoàng Hùng Hải (2015), luận án của Trần Hưng Bình (2013), và các luận văn thạc sĩ của Nguyễn Mạnh Tường (2013), Lê Thu Hằng (2013), Trần Quốc Thao (2014), Bùi Minh Thủy (2014), Nguyễn Thị Yến (2015).

Nhóm thứ hai gồm các công trình nghiên cứu về thể chế bảo vệ quyền con người. Tác giả nước ngoài tiêu biểu có Stig Hadenius (1990) với Swedish Politics During the 20th Century; bài viết của học giả Trung Quốc Ngô Giang (2002, bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Hải Hoành năm 2015) khảo cứu chủ nghĩa xã hội kiểu Thụy Điển; Jaakko Husa (2010) với bài báo Nordic Constitutionalism and European Human Rights – Mixing Oil and Water; Catherine Jacqueson (2015) phân tích thực tiễn Đan Mạch tiếp cận quyền xã hội; cựu Thẩm phán Tòa án tối cao Na Uy Karin M. Bruzelius (2015) phân tích quyền rà soát tư pháp (judicial review) của các tòa án Bắc Âu dựa trên bài thuyết giảng của Fredrik Sejersted (2014); cùng các báo cáo định kỳ UPR của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc, Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc và Báo cáo nhân quyền thường niên của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ (1992, 2013–2016). Ở trong nước, các công trình của Cao Đức Thái (2000, 2005, 2009), Chu Hồng Thanh (1993, 1995, 1997), Nguyễn Đức Thùy (2007), Mai Hồng Quỳ (2010), Võ Thị Kim Oanh và Nguyễn Huỳnh Bảo Khanh (2010), Ban Chỉ đạo Nhân quyền Chính phủ (2014), Phạm Hồng Hải (1998), Nguyễn Quang Hiền (2004), Nguyễn Hồng Bắc (2014), Đoàn Thu Yến (2014), Trần Thị Liên (2014) đã tập trung làm rõ quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối pháp luật Việt Nam.

Nhóm thứ ba gồm các công trình nghiên cứu về thiết chế bảo vệ quyền con người. Nhóm này khảo sát các nghiên cứu về Cơ quan Nhân quyền Quốc gia (NHRI) và Thanh tra Quốc hội (Ombudsman): Linda C. Reif (2000), Thomas Pegram (2010), Bent Christensen (1961), Michael Gøtze (2010), Katerina Linos và Tom Pegram (2015); các tham luận của Viola Furubjelke (2000) và Gustaf Von Essen (2000) tại hội thảo hợp tác Việt Nam - Thụy Điển; các nghiên cứu của Bộ Ngoại giao Việt Nam kết hợp với Frauke Lisa Seidensticker và Anna Wuerth (2010). Ở Việt Nam, các công trình của Vũ Công Giao (2012), Đặng Dũng Chí và Hoàng Văn Nghĩa (2013), Chu Hồng Thanh (2014), Vũ Thị Bích Hường và Trần Quang Trung (2014), Nguyễn Đăng Dung (2015), Vũ Công Giao và Nguyễn Minh Tâm (2016) cùng kỷ yếu hội thảo quốc tế năm 2015 do Bộ Ngoại giao, UNDP, Trường Đại học Luật Hà Nội và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức đã đề cập sâu đến mô hình NHRI theo Nguyên tắc Paris 1993.

Về khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết:

• Về mặt lý luận: Các công trình trước đây phần lớn chưa phân định ranh giới và mối quan hệ giữa các thuật ngữ "bảo vệ", "bảo đảm" và "thúc đẩy" quyền con người; cấu trúc nội hàm của "cơ chế bảo vệ quyền con người" chưa có sự thống nhất, còn lẫn lộn giữa việc chỉ coi cơ chế là bộ máy thiết chế hay bao gồm cả quy phạm pháp luật nội dung và đường lối chính trị.
• Về mặt thực tiễn: Chưa có công trình khoa học chuyên khảo nào tại Việt Nam đi sâu nghiên cứu một cách chỉnh thể, có hệ thống về cơ chế bảo vệ quyền con người của riêng năm quốc gia Bắc Âu, chỉ ra nét đặc thù của khu vực Scandinavia trong sự đối chiếu với châu Âu, cũng như lý giải các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa để rút ra bài học cụ thể, khả thi cho Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án được xây dựng dựa trên thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, về dân chủ và trách nhiệm của cơ quan công quyền; các chủ trương, đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về quyền con người, quyền công dân; cùng lý thuyết về nhà nước pháp quyền và lý thuyết quản trị tốt (good governance).

Hệ thống khái niệm và khung phân tích cốt lõi của đề tài:

• Khái niệm "Bảo vệ quyền con người": Được xác định là hoạt động của hệ thống cơ quan, tổ chức, cá nhân với các trình tự, thủ tục pháp lý cần thiết để thực hiện mục đích phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý vi phạm quyền con người. Luận án mở rộng nội hàm: việc bảo vệ không chỉ phát sinh sau khi có hành vi xâm phạm, mà việc ghi nhận quyền trong hiến pháp và pháp luật cũng chính là một hình thức bảo vệ ban đầu. Luận án phân định: "bảo vệ" (protect, defend) tập trung chuyên sâu vào phòng ngừa và xử lý vi phạm; "bảo đảm" (guarantee) mang phạm vi rộng hơn về điều kiện vật chất, kinh tế, xã hội để quyền được hiện thực hóa; còn "thúc đẩy" (promote) hướng đến tạo động lực, nâng cao nhận thức và chuẩn mực pháp lý (phù hợp với Tuyên bố năm 1998 của Liên Hợp Quốc).
• Khái niệm "Cơ chế bảo vệ quyền con người": Dựa trên sự tổng hợp từ các ngành khoa học (y học, tâm lý học, kinh tế học của Lương Xuân Quỳ, triết học của Phạm Ngọc Quang và lý luận nhà nước pháp luật), tác giả định nghĩa cơ chế là một chỉnh thể vận động gồm hai thành tố cơ bản: (1) Thể chế bảo vệ quyền con người (quan điểm, tư tưởng, đường lối chính trị và hệ thống quy phạm pháp luật nội dung, hình thức) và (2) Thiết chế cùng trình tự, thủ tục bảo vệ quyền con người (bộ máy các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp, cơ quan nhân quyền quốc gia độc lập, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức phi chính phủ và cá nhân).

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án thuộc hướng định tính kết hợp phân tích tư liệu và thống kê mô tả:

• Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu pháp lý: Rà soát các quy định của hiến pháp, điều ước quốc tế và văn bản quy phạm pháp luật.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu cơ chế bảo vệ quyền giữa năm nước Bắc Âu với nhau, giữa Bắc Âu với châu Âu, và giữa Bắc Âu với Việt Nam trên các bình diện thể chế và thiết chế.
• Phương pháp lịch sử cụ thể và logic: Đặt sự phát triển của cơ chế bảo vệ quyền trong tiến trình lập hiến từ sau năm 1945 và giai đoạn từ năm 1990 đến nay.
• Phương pháp thống kê: Thu thập, trích xuất dữ liệu từ các báo cáo quốc tế (UPR, OECD, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ) để lượng hóa hiệu quả vận hành của cơ chế bảo vệ quyền con người.

Nguồn dữ liệu và tư liệu:

• Văn bản hiến pháp và pháp luật của Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Iceland.
• Hệ thống văn bản pháp luật quốc tế: Tuyên ngôn Nhân quyền 1948, Công ước ICCPR, ICESCR, Công ước Châu Âu về Nhân quyền (ECHR), Nguyên tắc Paris 1993.
• Hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam: Hiến pháp 1992, Hiến pháp 2013 và các luật chuyên ngành liên quan đến tố tụng, tư pháp và quyền con người.
• Các báo cáo chính thức của cơ chế Rà soát định kỳ phổ quát (UPR), Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc (OHCHR), Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc (UNHRC).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến đề tài

Chương 1 tiến hành phân loại và đánh giá ba nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về cơ chế, thể chế và thiết chế bảo vệ quyền con người. Luận điểm trọng tâm của chương là chỉ ra rằng các công trình hiện nay thường đồng nhất hoặc chưa làm rõ sự khác biệt giữa ba phạm trù "bảo đảm", "bảo vệ" và "thúc đẩy" quyền con người. Đa số các tác giả quốc tế tiếp cận cơ chế bảo vệ dưới góc độ thiết chế cơ quan và thủ tục tố tụng/khiếu nại, trong khi nhiều học giả Việt Nam mở rộng sang các quy định pháp luật nhưng lại thiếu sự phân tích thống nhất về vai trò của thể chế chính trị. Chương này cũng phân tích sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu toàn diện về khu vực Bắc Âu tại Việt Nam, từ đó xác lập tính hợp lý của giả thuyết nghiên cứu và xây dựng bốn câu hỏi nghiên cứu cụ thể làm định hướng cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về cơ chế bảo vệ quyền con người

Chương 2 tập trung xây dựng khung lý luận độc lập cho đề tài. Tác giả phân tích nguồn gốc thuật ngữ "cơ chế" từ khoa học tự nhiên, kinh tế học đến khoa học pháp lý, từ đó khẳng định cơ chế bảo vệ quyền con người là một hệ thống cấu trúc động gồm hai thành tố hữu cơ: thể chế (đường lối, chính sách, hệ thống quy chuẩn pháp luật) và thiết chế cùng trình tự, thủ tục (bộ máy cơ quan công quyền, thiết chế nhân quyền chuyên trách, các tổ chức xã hội và quy trình can thiệp). Chương 2 làm rõ mối quan hệ tương hỗ: thể chế là cơ sở pháp lý và định hướng cho thiết chế hoạt động, còn thiết chế cùng trình tự, thủ tục là phương tiện vật chất hóa, đưa các quy định bảo vệ quyền vào đời sống thực tế. Luận án phân tích sâu sắc các yếu tố tác động đến cơ chế này bao gồm: bối cảnh chính trị, trình độ phát triển kinh tế, truyền thống văn hóa - xã hội; đồng thời chỉ rõ các điều kiện bảo đảm để cơ chế vận hành hiệu quả (bảo đảm chính trị, pháp lý, kinh tế - xã hội, bảo đảm từ sự tham gia của xã hội dân sự và hợp tác quốc tế).

Chương 3: Thực trạng cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu

Chương 3 phân tích thực trạng cơ chế tại 5 quốc gia Bắc Âu, trọng tâm là Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển, trong mối liên hệ với hệ thống nhân quyền châu Âu. Về mặt thể chế, các nước Bắc Âu không xây dựng Tòa án Hiến pháp chuyên biệt theo mô hình châu Âu lục địa mà thực hiện cơ chế rà soát tư pháp (judicial review) thông qua hệ thống tòa án thông thường để bảo đảm tính hợp hiến. Về thiết chế, nét đặc thù tiêu biểu của Bắc Âu là thiết chế Thanh tra Quốc hội (Ombudsman) – có cội nguồn từ Thụy Điển năm 1809 và Đan Mạch năm 1953/1955 – hoạt động độc lập nhằm giám sát sự lạm quyền của cơ quan hành chính, tiếp nhận khiếu nại của công dân với thủ tục linh hoạt, phi tư pháp. Bên cạnh đó, các nước này đã thành lập các Viện Nhân quyền Quốc gia (NHRI) tuân thủ chặt chẽ Nguyên tắc Paris 1993, như Viện Nhân quyền Đan Mạch, Viện Nhân quyền Na Uy. Luận án chỉ ra các thành tựu nổi bật gắn liền với mô hình nhà nước phúc lợi, tính minh bạch và sự đồng thuận cao; đồng thời nêu rõ các thách thức mới như vấn đề khủng hoảng người tị nạn, người nhập cư, sự gia tăng áp lực duy trì phúc lợi xã hội và các xung đột pháp lý tiềm ẩn giữa luật quốc gia với phán quyết của Tòa án Nhân quyền Châu Âu (ECtHR).

Để minh chứng cho các luận điểm, tác giả đã lập hệ thống bảng biểu và trích dẫn các hình ảnh số liệu cụ thể:

Số hiệu bảng / hình	Tên bảng / hình trong luận án	Nội dung, dữ liệu phản ánh
Bảng 3.1	Điều luật quy định về mục tiêu bảo vệ QCN trong hiến pháp ba quốc gia Bắc Âu	So sánh các quy định về bảo vệ quyền trong Hiến pháp Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển.
Bảng 3.2	Thời gian ban hành và sửa đổi của các bản hiến pháp ở các quốc gia Bắc Âu	Lịch sử lập hiến, các mốc thời gian sửa đổi hiến pháp của các quốc gia khu vực Bắc Âu.
Bảng 3.3	Số lượng, vị trí điều luật quy định bảo vệ QCN trong hiến pháp	Thống kê số lượng điều khoản và phân bổ cấu trúc chương mục về quyền con người.
Bảng 3.4	Khái quát các QCN được ghi nhận, bảo vệ trong hiến pháp các quốc gia Bắc Âu	Phân loại các quyền cơ bản được hiến định tại từng quốc gia.
Bảng 3.5	Các quyền dân sự, chính trị; kinh tế, văn hóa, xã hội & hợp tác quốc tế trong hệ thống pháp luật quốc gia, Điều ước quốc tế và chính sách đối ngoại của các quốc gia Bắc Âu	Đánh giá mức độ nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế (ICCPR, ICESCR, ECHR) vào pháp luật quốc gia và đối ngoại.
Bảng 3.6	Khái quát thiết chế cùng trình tự thủ tục bảo vệ QCN của các quốc gia Bắc Âu	Tổng hợp hệ thống Tòa án, Thanh tra Quốc hội (Ombudsman), NHRI và các tổ chức xã hội.
Hình 3.1	Số giờ làm việc trung bình/năm 2013 của các quốc gia OECD	Thống kê số giờ lao động để chứng minh chính sách bảo vệ quyền nghỉ ngơi, phúc lợi của người lao động Bắc Âu.
Hình 3.2	Phòng khám răng ở nhà tù Halden, Na Uy	Dữ liệu hình ảnh thể hiện chính sách nhân đạo và sự bảo đảm quyền con người đối với người bị giam giữ.
Hình 3.3	Cơ cấu tổ chức Viện nhân quyền Đan Mạch	Sơ đồ hóa tổ chức bộ máy của cơ quan nhân quyền quốc gia Đan Mạch theo Nguyên tắc Paris.
Hình 4.4 (Hình 3.4)	Cơ cấu tổ chức Viện nhân quyền Na Uy	Sơ đồ cấu trúc bộ máy của cơ quan nhân quyền quốc gia Na Uy.

Chương 4: Những kinh nghiệm của các quốc gia Bắc Âu có thể áp dụng để hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam

Chương 4 khảo sát thực trạng thể chế và thiết chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam sau Hiến pháp năm 2013, phân tích chức năng của Tòa án, Viện kiểm sát, hệ thống thanh tra nhà nước, Quốc hội và các đoàn thể chính trị - xã hội. Luận án chỉ ra điểm tương đồng giữa Việt Nam và các nước Bắc Âu trong việc xác định con người là trung tâm, hướng tới mục tiêu an sinh xã hội, phúc lợi và công bằng cho các nhóm yếu thế. Trên cơ sở đó, tác giả luận giải tính khả thi của việc tiếp thu kinh nghiệm Bắc Âu theo lộ trình hai giai đoạn:

• Giai đoạn hiện nay: Tiếp tục nội luật hóa các công ước quốc tế về quyền con người; hoàn thiện thủ tục tố tụng tư pháp nhằm nâng cao vai trò của Tòa án trong bảo vệ công lý; cải cách quy trình giải quyết khiếu nại, tố cáo hành chính theo hướng công khai, minh bạch, tiếp thu tinh thần hoạt động độc lập, mềm dẻo của thiết chế Ombudsman; xây dựng Đề án thành lập Cơ quan Nhân quyền Quốc gia (NHRI) phù hợp với thể chế chính trị Việt Nam (được khuyến nghị tổ chức dưới dạng một Ủy ban chuyên trách thuộc Quốc hội).
• Giai đoạn tiếp theo: Tăng cường tính độc lập và nguồn lực hoạt động cho cơ quan nhân quyền; từng bước mở rộng thẩm quyền rà soát tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản quy phạm pháp luật; phát triển chế độ tư pháp nhân đạo, phục hồi, bảo đảm toàn diện các quyền của người bị tạm giam, phạm nhân tương tự mô hình quản lý giam giữ tiến bộ của Bắc Âu.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

• Về mặt lý luận: Luận án góp phần hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm cơ chế bảo vệ quyền con người, phân định rõ ranh giới lý luận giữa "bảo vệ", "bảo đảm" và "thúc đẩy" quyền con người. Luận án khẳng định cơ chế bảo vệ quyền con người là một chỉnh thể hữu cơ gồm hai bộ phận không thể tách rời: thể chế (chính sách, quan điểm chính trị và hệ thống văn bản pháp luật) và thiết chế cùng trình tự, thủ tục (hệ thống cơ quan nhà nước, cơ quan nhân quyền quốc gia, các tổ chức xã hội và các bước can thiệp pháp lý).
• Về mặt thực tiễn: Đây là công trình đầu tiên ở bậc tiến sĩ luật học tại Việt Nam nghiên cứu một cách tổng thể, có hệ thống về cơ chế bảo vệ quyền con người của cả năm quốc gia Bắc Âu (Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Iceland), làm rõ đặc thù của chủ nghĩa lập hiến Bắc Âu, vai trò của thiết chế Ombudsman và các NHRI theo Nguyên tắc Paris 1993. Luận án đã so sánh, tìm ra các điểm tương đồng về tư tưởng an sinh xã hội giữa Bắc Âu và Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp có căn cứ khoa học: hoàn thiện pháp luật, thiết lập mô hình cơ quan nhân quyền quốc gia trực thuộc Quốc hội, đổi mới cơ chế thanh tra công quyền và nâng cao năng lực bảo vệ quyền con người của hệ thống tư pháp Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế: Văn bản luận án thừa nhận việc nghiên cứu chủ yếu tập trung sâu vào ba quốc gia đại diện là Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển, chưa có điều kiện khảo sát thực địa toàn diện tại cả năm quốc gia Bắc Âu do rào cản về khoảng cách địa lý và nguồn tư liệu. Các dữ liệu thực tiễn và số liệu thống kê chủ yếu dựa trên các báo cáo định kỳ UPR, báo cáo của OECD và các tài liệu thứ cấp được công bố trong giai đoạn đến năm 2016–2019.

Về hướng nghiên cứu tiếp: Luận án gợi mở các hướng nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo bao gồm: nghiên cứu cơ chế bảo vệ quyền con người trong từng nhóm quyền cụ thể (như quyền của người lao động, quyền của các nhóm thiểu số, người tị nạn, quyền môi trường); nghiên cứu xây dựng mô hình quy chế pháp lý chi tiết và cơ chế vận hành cụ thể cho Cơ quan Nhân quyền Quốc gia (NHRI) tại Việt Nam khi được thành lập; và nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của tư pháp phục hồi trong bảo vệ quyền con người tại các cơ sở giam giữ.

Giá trị tham khảo

Luận án là nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn hữu ích cho nhiều đối tượng:

• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp và Luật Quốc tế: Luận án cung cấp khung lý thuyết về cơ chế bảo vệ quyền con người, hệ thống hóa các trường phái tiếp cận trong và ngoài nước, cùng nguồn dữ liệu so sánh lập hiến của các nước Bắc Âu.
• Đối với các cơ quan làm chính sách và cơ quan lập pháp (Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ủy ban Tư pháp, Ủy ban Đối ngoại): Luận án cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho quá trình nghiên cứu, xây dựng Đề án thành lập Cơ quan Nhân quyền Quốc gia (NHRI) tại Việt Nam theo các khuyến nghị quốc tế của cơ chế UPR, cũng như tham khảo mô hình Thanh tra Quốc hội (Ombudsman) để đổi mới hoạt động tiếp dân, xử lý khiếu nại hành chính.
• Đối với các cơ quan tư pháp và hành pháp (Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao): Luận án cung cấp các gợi ý thực tế về nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong hoạt động xét xử và quản lý tư pháp hình sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định cơ chế bảo vệ quyền con người gồm những thành tố cấu thành nào?
Luận án xác định cơ chế bảo vệ quyền con người là một chỉnh thể cấu trúc động gồm hai thành tố cơ bản: (1) Thể chế bảo vệ quyền con người, bao gồm các quan điểm, tư tưởng, đường lối chỉ đạo chính trị cùng toàn bộ hệ thống các quy phạm pháp luật nội dung và hình thức ghi nhận, bảo vệ quyền; và (2) Thiết chế cùng trình tự, thủ tục bảo vệ quyền con người, bao gồm hệ thống các cơ quan nhà nước (lập pháp, hành pháp, tư pháp), các thiết chế chuyên trách độc lập (Ombudsman, NHRI), các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức phi chính phủ và các quy trình, thủ tục luật định nhằm phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý vi phạm quyền con người.

2. Sự khác biệt giữa ba thuật ngữ "bảo vệ", "bảo đảm" và "thúc đẩy" quyền con người theo luận giải của tác giả là gì?
Theo luận án, "bảo đảm" (guarantee) mang hàm ý rộng nhất, tập trung vào việc tạo lập đầy đủ các điều kiện vật chất, kinh tế, thể chế và kỹ thuật để quyền con người được hiện thực hóa trong đời sống. "Bảo vệ" (protect, defend) có phạm vi hẹp và tập trung chuyên sâu hơn vào việc giữ gìn giá trị quyền, phòng ngừa nguy cơ xâm hại, ngăn chặn và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật. "Thúc đẩy" (promote) là hoạt động kích thích, tạo động lực ủng hộ, mở rộng chuẩn mực pháp lý và nâng cao nhận thức xã hội về quyền con người thông qua giáo dục, thông tin và hợp tác kỹ thuật.

3. Đặc trưng nổi bật nhất của thiết chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu là gì?
Đặc trưng nổi bật nhất là việc hình thành và phát triển thiết chế Thanh tra Quốc hội (Ombudsman, khởi nguồn từ Thụy Điển năm 1809 và Đan Mạch năm 1953) cùng các Viện Nhân quyền Quốc gia (NHRI) tuân thủ Nguyên tắc Paris 1993. Thiết chế Ombudsman đóng vai trò giám sát các hoạt động hành chính công quyền, giải quyết khiếu nại của công dân bằng quy trình linh hoạt, phi tư pháp, bảo đảm tính độc lập với nhánh hành pháp; trong khi các nước này không thành lập Tòa án Hiến pháp chuyên biệt mà thực hiện rà soát tính hợp hiến qua hệ thống tòa án tư pháp thông thường.

4. Luận án đề xuất mô hình Cơ quan Nhân quyền Quốc gia (NHRI) nào cho Việt Nam?
Dựa trên kinh nghiệm của các nước Bắc Âu và Nguyên tắc Paris 1993, đồng thời xét tới đặc thù hệ thống chính trị - xã hội của Việt Nam, luận án ủng hộ phương án kiến nghị thành lập một cơ quan nhân quyền quốc gia hoạt động chuyên trách, độc lập dưới hình thức một Ủy ban về Quyền con người trực thuộc Quốc hội nhằm bảo đảm vị thế pháp lý cao nhất trong bộ máy nhà nước.

5. Phạm vi nghiên cứu về không gian của luận án tập trung chủ yếu vào những quốc gia nào tại khu vực Bắc Âu?
Trong số năm quốc gia Bắc Âu theo quan niệm truyền thống (Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Iceland), luận án lựa chọn tập trung nghiên cứu sâu vào ba quốc gia đại diện là Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển. Lý do được tác giả nêu rõ là vì Đan Mạch và Thụy Điển có sức ảnh hưởng lịch sử và truyền thống pháp lý sâu rộng tới toàn khu vực, còn Na Uy là quốc gia có thành tích và kết quả thực tiễn nổi bật về bảo vệ quyền con người ở thời điểm hiện tại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thanh là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống về cơ chế bảo vệ quyền con người tại các quốc gia Bắc Âu dưới góc độ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật. Tác giả đã làm rõ cấu trúc lý luận của cơ chế bảo vệ quyền con người dựa trên sự gắn kết hữu cơ giữa thể chế và thiết chế cùng trình tự, thủ tục, đồng thời phân định cụ thể với các khái niệm bảo đảm và thúc đẩy quyền con người. Trên cơ sở phân tích thực trạng thiết chế Ombudsman, cơ quan NHRI và hoạt động rà soát tư pháp tại Bắc Âu, luận án đã đề xuất các bài học kinh nghiệm có giá trị thực tiễn đối với Việt Nam trong việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả xét xử của Tòa án và nghiên cứu xây dựng mô hình cơ quan nhân quyền quốc gia phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế và văn hóa của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến đề tài. Chương 2: Những vấn đề lý luận về cơ chế bảo vệ quyền con người. Chương 3: Th c trạng cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu. Chương 4: Những kinh nghiệm của các quốc gia Bắc Âu có thể áp dụng để hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Ngày nay, trên cơ sở các quyền con người được pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia công nhận, tôn trọng và bảo vệ, QCN cần có cơ chế thúc đẩy, bảo đảm th c hiện và bảo vệ ngày càng hữu hiệu hơn trong đời sống [12, tr. Th c tế này làm xuất hiện nhiều nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ QCN. Song các công trình nghiên cứu cũng ở những mức độ, phạm vi và khía cạnh khác nhau, có những công trình chỉ nghiên cứu một khía cạnh của cơ chế bảo vệ QCN (quy định pháp luật bảo vệ QCN – vấn đề thuộc thể chế; hệ thống các cơ quan, tổ chức bảo vệ QCN – vấn đề thuộc thiết chế); có công trình nghiên cứu tổng thể về cơ chế; có công trình nghiên cứu ở phạm vi quốc gia, khu v c hoặc toàn cầu…. D a vào đặc thù của các công trình mà tác giả chia thành ba nhóm chủ yếu: (1) các công trình nghiên cứu tổng thể liên quan tới cơ chế bảo vệ QCN; (2) các công trình nghiên cứu liên quan đến thể chế bảo vệ QCN; (3) các công trình nghiên cứu về thiết chế bảo vệ QCN.

Luận án sẽ phân tích những công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề cơ chế, thể chế và thiết chế bảo vệ QCN ở trong và ngoài nước, qua đó xác định các vấn đề đã được làm sáng tỏ trong cơ chế bảo vệ QCN và khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu, khẳng định s cần thiết của đề tài cả về mặt lý luận và th c tiễn. Các công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ quyền con ngƣời Trước nhất, là các công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ QCN của các tác giả nước ngoài: Hội đồng châu Âu năm 1999, xuất bản Sách European Social Charter – The charter, its protocols, the revised charter (Hiến chương xã hội châu Âu – Hiến chương, những nghị định thư của nó, sửa đổi Hiến chương), đã giới thiệu ngắn gọn về cơ chế bảo vệ các quyền kinh tế - xã hội của châu Âu, gồm nội dung các quyền kinh tế - xã hội và hệ thống giám sát báo cáo quốc gia (hoạt động của Ủy ban 9 chuyên gia độc lập; Ủy ban Chính phủ; Ủy ban Bộ trưởng) cùng thủ tục khiếu nại 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tập thể nâng cao hiệu quả cho cơ chế giám sát của Hiến chương bằng việc cho phép khiếu nại tập thể cáo buộc vi phạm; đồng thời cuốn sách cũng chỉ ra rằng những kết luận của các chuyên gia độc lập có giá trị trong việc tổ chức các cuộc tranh luận về các chính sách xã hội định k ; việc sửa đổi và xây d ng những Nghị định thư bổ sung cho thấy s thay đổi tích c c, mức độ quan tâm kịp thời của đa số các quốc gia châu Âu trong bảo vệ và thúc đẩy QCN. Tuy nhiên cuốn sách chỉ mang tính giới thiệu, tuyên truyền mà chưa chỉ ra những hạn chế, khó khăn của người dân và các tổ chức ở mỗi quốc gia khi th c hiện cơ chế bảo vệ QCN này. Smith, năm 2015 đã xuất bản Giáo trình Textbook on International Human Rights (Giáo trình về Quyền con người quốc tế, NXB đại học Oxford, tái bản lần thứ 5 năm 2015).

Tài liệu phân tích cả lý luận và th c tiễn còn tranh cãi, để ngỏ của vấn đề QCN nói chung, chỉ dành một phần phân tích về bảo vệ QCN ở quốc tế, khu v c; đánh giá tính hiệu quả và hạn chế của hệ thống bảo vệ QCN ở quốc tế và khu v c; thể hiện quan điểm bảo vệ QCN cần công cụ là các công ước ghi nhận quyền c ng các cơ quan – bộ máy th c thi, bảo vệ quyền. Cuốn giáo trình đã mở ra một phương pháp tư duy để tiếp tục nghiên cứu về cơ chế bảo vệ QCN. Cuốn sách Human rights Monitoring a Field Mission Manual, của tác giả Anette Faye Jacobsen viết năm 2008. Cung cấp vấn đề lý luận và th c tiễn về giám sát QCN, như khái niệm giám sát, phương pháp giám sát, kỹ thuật giám sát, phân tích những thuật ngữ thường d ng trong lĩnh v c QCN; sau đó là cung cấp những thông tin tổng quan về pháp luật nhân quyền và kỹ thuật giám sát cơ bản trong th c tiễn, tập trung ở một số lĩnh v c quan trọng nhất cho các chủ thể th c hiện giám sát QCN.

Mặc dù tài liệu không tr c diện bàn về cơ chế bảo vệ quyền nhưng vấn đề giám sát th c hiện QCN được bàn đến tương đối chuyên sâu, là cơ sở lý luận, tư duy cho tác giả tiếp cận vấn đề cơ chế bảo vệ QCN. Các tác giả Gudmundur Alfredsson - Jonas Grimheder- Bertrand G. Ramcharan and Alfred Zayas đã biên soạn Sách chuyên khảo International Human Rights Monitoring Mechanisms, Essays in Honour of Jakob Th. Möller (Cơ chế giám sát nhân quyền quốc tế, bài viết tôn vinh Jakob Th.

Möller), NXB Martinus Nijhoff 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Publishers, tái bản lần 2, năm 2009. Tập hợp những chuyên đề, bài viết về các tổ chức và thủ tục th c hiện QCN của quốc gia; việc giám sát quốc tế đối với nghĩa vụ th c thi nhân quyền của quốc gia; theo đó đề cập tới hoạt động của các tổ chức liên chính phủ, phi chính phủ về khiếu nại, điều tra th c tế, nghĩa vụ báo cáo của nhà nước, hành động tích c c của các cơ quan phổ biến và giáo dục nhân quyền, hoạt động hợp tác kỹ thuật trong bảo vệ QCN. Có thể nói cuốn sách lấy t a đề là Cơ chế giám sát quốc tế về nhân quyền nhưng chỉ tập trung làm sáng tỏ những vấn đề về chủ thể giám sát, thủ tục giám sát, bảo vệ các QCN, đó là các thủ tục xử lý, phòng ngừa các vi phạm, chứ không tập trung bàn về luật nội dung của các QCN; và do là tập hợp các bài viết, chuyên đề nên tính hệ thống về cơ chế giám sát QCN chưa cao. Song tài liệu giúp tác giả tiếp tục phát triển nghiên cứu về thiết chế cũng như cơ chế bảo vệ QCN nói chung.

Tác giả Anthony E Cassimatis đã viết Sách Human Rights Related Trade Measures under International Law (Quyền con người quan hệ với các biện pháp thương mại theo luật quốc tế), NXB Martinus Nijhoff, 2007. Cuốn sách gồm 8 chương với mục tiêu làm rõ mối quan hệ giữa phát triển thương mại với bảo vệ QCN, tại chương 2, việc bảo vệ QCN trong lĩnh v c thương mại được phân tích bao gồm các quy tắc pháp lý, thủ tục và các tổ chức có liên quan đến bảo vệ QCN, nghĩa vụ tôn trọng, bảo đảm nhân quyền của quốc gia trong quan hệ với cơ chế bảo đảm nhân quyền quốc tế thuộc lĩnh v c thương mại. Mặc dù tác giả chỉ tập trung nghiên cứu bảo vệ nhân quyền ở khía cạnh phát triển thương mại, song lại làm cơ sở nhận thức về cơ chế bảo vệ QCN nói chung, cũng như khẳng định tính đa ngành của việc bảo vệ QCN. Tác giả Tom Campbell và Seumas Miller chủ biên cuốn Sách Human rights and the moral responsibilities of corporate and public sector organization (Quyền con người và trách nhiệm đạo đức của các tổ chức ở lĩnh v c công cộng và doanh nghiệp), NXB Kluwer Academic Publishers, năm 2004 cho rằng việc ghi nhận bằng pháp luật với trách nhiệm của nhà nước về QCN thôi chưa đủ để bảo đảm, bảo vệ QCN, mà cần đến cả trách nhiệm đạo đức đối với QCN của các tổ chức cả ở lĩnh v c công và tư nhân – nghĩa là bên cạnh trách nhiệm pháp lý của các tổ chức về 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] QCN thì trách nhiệm đạo đức sẽ bảo đảm, bảo vệ hiệu quả và đầy đủ hơn cho các QCN.

Điều này gợi mở ra cái nhìn rộng hơn, cũng như hướng nghiên cứu rộng hơn, đầy đủ hơn, cụ thể hơn về cơ chế bảo vệ QCN. Các công trình nghiên cứu nêu trên của các tác giả nước ngoài hoặc tr c tiếp hoặc gián tiếp bàn luận về cơ chế bảo vệ QCN; hoặc chỉ là các khía cạnh liên quan tới cơ chế bảo vệ QCN, song đa số các tác giả không đi vào phân tích tính lý luận về cơ chế bảo vệ QCN mà tr c tiếp nghiên cứu các quy định pháp luật và hệ thống cơ quan công quyền, tổ chức, cá nhân c ng trình t thủ tục bảo đảm th c hiện và bảo vệ QCN. phương diện khác, với kết cấu nội dung của các công trình, thì các nhà nghiên cứu tập trung nhiều hơn vào phân tích về việc bảo đảm th c hiện QCN, hệ thống các cơ quan, tổ chức, cá nhân với quy trình, thủ tục bảo đảm hơn là vấn đề bảo vệ QCN. Thứ hai, các công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ QCN của các tác giả trong nước.

Tại Việt Nam, bảo vệ QCN là mục tiêu của Đảng, Nhà nước và toàn dân tộc, QCN được xác định gắn liền với quyền dân tộc, bảo vệ QCN Việt Nam trước nhất là phải bảo vệ quyền độc lập dân tộc. Chính vì vậy, trong thời k chiến tranh, tiếp đó là thời k của nền kinh tế tập trung và ảnh hưởng của chiến tranh lạnh, Việt Nam luôn trong tâm thế phải nỗ l c đấu tranh, đề phòng, cảnh giác với s chống phá của các thế l c khác – th c hiện diễn biến hòa bình, lợi dụng vấn đề nhân quyền làm mũi nhọn tấn công vào cách mạng Việt Nam. Vì vậy, vấn đề QCN với những giá trị tốt đẹp vốn có của nó (đã có sẵn trong mục tiêu và hành trình lịch sử của Việt Nam) mới được bắt đầu quan tâm nghiên cứu dưới góc độ pháp lý khoảng 30 năm gần đây.