CHUYỂN GIÁ TRONG CÁC CÔNG TY ĐA QUỐC GIA Ở VIỆT NAM

Tìm hiểu về chuyển giá trong các công ty đa quốc gia tại Việt Nam. Phân tích thực trạng, quy định pháp luật và giải pháp kiểm soát hiệu quả hoạt động chuyển giá.

• Tác giả: Đặng Thị Thanh Trúc
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Chí Hiếu
• Trường học: Trường Đại học Kinh Tế - Luật
• Chuyên ngành: Kế Toán – Kiểm Toán
• Đề tài: Chuyển Giá Trong Các Công Ty Đa Quốc Gia Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG MỞ ĐẦU
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CHUYỂN GIÁ TRONG CÁC CÔNG TY ĐA QUỐC GIA
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CHUYỂN GIÁ TẠI VIỆT NAM
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ CÔNG TY ĐA QUỐC GIA
• 1.2.1. KHÁI NIỆM
• 1.2.2. CƠ CẤU TỔ CHỨC CỦA CÔNG TY ĐA QUỐC GIA
• 1.2.3. CÁC NGHIỆP VỤ MUA BÁN NỘI BỘ CỦA CÔNG TY ĐA QUỐC GIA
• 1.3. CHUYỂN GIÁ TRONG CÁC CÔNG TY ĐA QUỐC GIA
• 1.3.1. KHÁI NIỆM VỀ CHUYỂN GIÁ
• 1.3.2. CÁC ĐỘNG CƠ THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP THỰC HIỆN CHUYỂN GIÁ
• 1.3.3. QUY ĐỊNH HIỆN HÀNH VỀ CHUYỂN GIÁ
• 1.3.4. CÁC PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH GIÁ GIAO DỊCH LIÊN KẾT
• 1.3.4.1. PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH GIÁ GIAO DỊCH ĐỘC LẬP
• 1.3.4.2. PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH TỶ SUẤT LỢI NHUẬN GỘP TRÊN DOANH THU
• 1.3.4.3. PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH TỶ SUẤT LỢI NHUẬN GỘP TRÊN GIÁ VỐN
• 1.3.4.4. PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH TỶ SUẤT LỢI NHUẬN THUẦN
• 1.3.4.5. PHƯƠNG PHÁP PHÂN BỔ LỢI NHUẬN GIỮA CÁC BÊN LIÊN KẾT
• 1.3.5. HOẠT ĐỘNG CHUYỂN GIÁ CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 1.3.5.1. KINH NGHIỆM CỦA MỸ
• 1.3.5.2. KINH NGHIỆM CỦA NGA
• 1.3.5.3. KINH NGHIỆM CỦA ASEAN
• 3. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CHUYỂN GIÁ VÀ CHỐNG CHUYỂN GIÁ Ở VIỆT NAM
• 2.1. TÌNH HÌNH THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP (FDI) TẠI VIỆT NAM
• 2.2. TÌM HIỂU MỘT SỐ HÌNH THỨC CHUYỂN GIÁ TIÊU BIỂU TẠI VIỆT NAM
• 2.2.1. CHUYỂN GIÁ THÔNG QUA GÓP VỐN LIÊN DOANH
• 2.2.2. CHUYỂN GIÁ THÔNG QUA CHUYỂN GIAO NGUYÊN VẬT LIỆU, HÀNG HÓA
• 2.2.3. CHUYỂN GIÁ THÔNG QUA CHI TRẢ LÃI VAY
• 2.2.4. CHUYỂN GIÁ THÔNG QUA CHUYỂN GIAO CÔNG NGHỆ
• 2.2.5. CHUYỂN GIÁ THÔNG QUA CUNG CẤP CÁC DỊCH VỤ KHÁC
• 4. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP KIỂM SOÁT HOẠT ĐỘNG CHUYỂN GIÁ TẠI CÁC CÔNG TY ĐA QUỐC GIA Ở VIỆT NAM
• DANH SÁCH CÁC BẢNG BIỂU
• DANH SÁCH HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Chuyển Giá Tổng Quan Tác Động Tại Việt Nam 55 ký tự

Chuyển giá là một vấn đề nhức nhối trong bối cảnh công ty đa quốc gia (MNC) hoạt động tại Việt Nam. Bản chất của chuyển giá là việc các công ty đa quốc gia (MNC) sử dụng chính sách giá không theo thị trường trong các giao dịch nội bộ. Mục đích chính là tối thiểu hóa thuế phải nộp trên phạm vi toàn cầu. Hành vi này không chỉ gây thất thu cho ngân sách nhà nước mà còn tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh với các doanh nghiệp trong nước, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư. Thống kê cho thấy một tỷ lệ đáng kể các doanh nghiệp FDI báo lỗ liên tục trong nhiều năm, đặt ra nghi vấn về gian lận thuế và trốn thuế thông qua chuyển giá. Theo tài liệu nghiên cứu, có khoảng 50% doanh nghiệp FDI kê khai lỗ, trong đó nhiều doanh nghiệp thua lỗ liên tục trong nhiều năm liên tiếp. Điều này đòi hỏi sự quan tâm và giải pháp hiệu quả từ các cơ quan quản lý nhà nước.

1.1. Nghiên Cứu Về Chuyển Giá Tại Việt Nam Tổng Quan

Các nghiên cứu về chuyển giá tại Việt Nam bắt đầu từ cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu ở cấp độ Tiến sĩ và đề tài khoa học cấp Bộ còn hạn chế. Các nghiên cứu thường tập trung vào tác động của chuyển giá đối với nền kinh tế, động cơ và thủ thuật chuyển giá của các MNC, kinh nghiệm quốc tế và các chính sách thuế liên quan đến chuyển giá. TS. Nguyễn Ngọc Thanh đã nghiên cứu về “Định giá chuyển giao và chuyển giá tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở TP.HCM”. PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa nghiên cứu “Tăng cường kiểm soát nhà nước đối với hoạt động chuyển giá trong doanh nghiệp trong điều kiện hội nhập kinh tế ở Việt Nam”. Các bài báo khoa học cũng đóng góp vào việc làm rõ vấn đề này.

1.2. Chuyển Giá Tác Động Tiêu Cực Đến Kinh Tế Việt Nam

Tác động tiêu cực của chuyển giá đối với kinh tế Việt Nam bao gồm thất thu ngân sách, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư. Mặc dù báo lỗ, nhiều doanh nghiệp FDI vẫn mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh, gây nghi ngờ về tính minh bạch của báo cáo tài chính. Các doanh nghiệp trong nước cùng ngành nghề lại có lãi, làm nổi bật sự bất thường trong hoạt động của các doanh nghiệp FDI. Hoạt động phòng chống chuyển giá có thể ảnh hưởng đến thu hút đầu tư nước ngoài trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn sẽ nâng cao chất lượng FDI bằng cách hạn chế các nhà đầu tư không hiệu quả.

II. Công Ty Đa Quốc Gia Chuyển Giá Mối Liên Hệ 57 ký tự

Công ty đa quốc gia (MNC) đóng vai trò quan trọng trong quá trình toàn cầu hóa, nhưng cũng là đối tượng chính của các hoạt động chuyển giá. MNC có thể thực hiện chuyển giá thông qua các giao dịch nội bộ giữa công ty mẹ và công ty con, hoặc giữa các công ty con với nhau. Mục tiêu của MNC là tối đa hóa lợi nhuận và giá trị tài sản công ty, và chuyển giá là một công cụ để đạt được mục tiêu này. Theo định nghĩa của Liên Hiệp Quốc, MNC là công ty có sở hữu hoặc quyền kiểm soát sản xuất hoặc dịch vụ ở nước ngoài. Các giao dịch nội bộ này ảnh hưởng rất lớn đến chiến lược phát triển và cần được quản lý chặt chẽ để đảm bảo tính minh bạch và công bằng.

2.1. Cơ Cấu Tổ Chức MNC Ảnh Hưởng Đến Chuyển Giá

Cấu trúc của công ty đa quốc gia (MNC), bao gồm các công ty con và chi nhánh tại nhiều quốc gia, tạo điều kiện cho việc thực hiện chuyển giá. Có ba loại MNC chính: theo chiều ngang, theo chiều dọc và nhiều chiều. Mỗi loại cấu trúc này có những đặc điểm riêng, ảnh hưởng đến cách thức chuyển giá được thực hiện. Mục tiêu của các MNC là tìm kiếm nguồn nguyên liệu, nhân công giá rẻ, ưu đãi thuế để tối đa hóa lợi nhuận.

2.2. Nghiệp Vụ Mua Bán Nội Bộ Kẽ Hở Cho Chuyển Giá

Các nghiệp vụ mua bán nội bộ giữa các đơn vị trong MNC là những kẽ hở chính cho chuyển giá. Các nghiệp vụ này bao gồm mua bán nguyên vật liệu, thành phẩm, máy móc thiết bị, chuyển giao tài sản vô hình, cung cấp dịch vụ quản lý, tài chính, và các khoản vay nội bộ. Khối lượng lớn và tính chất phức tạp của các nghiệp vụ này gây khó khăn cho việc kiểm soát của cơ quan thuế. Doanh nghiệp có thể khai khống chi phí, giảm lợi nhuận phải chịu thuế.

III. Cách Xác Định Giá Giao Dịch Liên Kết Hướng Dẫn 58 ký tự

Giá giao dịch liên kết là yếu tố then chốt trong chuyển giá. Việc xác định giá giao dịch liên kết phải tuân thủ nguyên tắc giá thị trường, tức là giá phải tương đương với giá của các giao dịch độc lập. Tuy nhiên, việc xác định giá thị trường độc lập không phải lúc nào cũng dễ dàng, đặc biệt đối với các giao dịch phức tạp. Các phương pháp xác định giá giao dịch liên kết bao gồm phương pháp so sánh giá giao dịch độc lập, phương pháp so sánh tỷ suất lợi nhuận, và phương pháp phân bổ lợi nhuận.

3.1. Phương Pháp So Sánh Giá Giao Dịch Độc Lập CUP

Phương pháp so sánh giá giao dịch độc lập (CUP) là phương pháp phổ biến nhất để xác định giá giao dịch liên kết. Phương pháp này so sánh giá của giao dịch liên kết với giá của giao dịch độc lập tương tự. Tuy nhiên, việc tìm kiếm giao dịch độc lập tương tự có thể khó khăn. Nếu giao dịch độc lập và giao dịch liên kết có những khác biệt đáng kể, cần điều chỉnh giá để đảm bảo tính so sánh.

3.2. Phương Pháp So Sánh Tỷ Suất Lợi Nhuận Áp Dụng

Phương pháp so sánh tỷ suất lợi nhuận so sánh tỷ suất lợi nhuận của giao dịch liên kết với tỷ suất lợi nhuận của giao dịch độc lập. Có nhiều tỷ suất lợi nhuận khác nhau có thể được sử dụng, bao gồm tỷ suất lợi nhuận gộp trên doanh thu, tỷ suất lợi nhuận gộp trên giá vốn, và tỷ suất lợi nhuận thuần. Phương pháp này phù hợp khi không thể tìm thấy giao dịch độc lập có giá tương đương.

3.3. Phương Pháp Phân Bổ Lợi Nhuận Giữa Các Bên Liên Kết

Phương pháp phân bổ lợi nhuận chia lợi nhuận giữa các bên liên kết dựa trên đóng góp của mỗi bên vào việc tạo ra lợi nhuận đó. Phương pháp này thường được sử dụng khi các bên liên kết có vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị. Tuy nhiên, việc xác định đóng góp của mỗi bên có thể chủ quan và gây tranh cãi. Đòi hỏi phải xem xét kỹ lưỡng các yếu tố liên quan để đảm bảo tính công bằng.

IV. Thực Trạng Chuyển Giá Tại Việt Nam Ví Dụ Điển Hình 59 ký tự

Thực trạng chuyển giá tại Việt Nam diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau, bao gồm chuyển giá thông qua góp vốn liên doanh, chuyển giao nguyên vật liệu, chi trả lãi vay, chuyển giao công nghệ và cung cấp dịch vụ. Nhiều doanh nghiệp FDI kê khai lỗ liên tục, nhưng vẫn mở rộng quy mô sản xuất, đặt ra nghi vấn về gian lận thuế. Các hình thức chuyển giá này gây thất thu cho ngân sách nhà nước và tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh.

4.1. Chuyển Giá Qua Góp Vốn Liên Doanh Cách Thức

Các công ty có thể chuyển giá thông qua việc định giá tài sản góp vốn vào các liên doanh không hợp lý. Giá trị tài sản góp vốn, ví dụ như máy móc hoặc quyền sở hữu trí tuệ, có thể bị nâng cao hoặc hạ thấp một cách giả tạo để chuyển lợi nhuận ra khỏi hoặc vào Việt Nam. Hình thức này gây khó khăn trong việc xác định giá trị thực tế của tài sản.

4.2. Chuyển Giá Thông Qua Chuyển Giao Nguyên Vật Liệu

Việc mua bán nguyên vật liệu giữa các công ty liên kết với giá không hợp lý là một hình thức chuyển giá phổ biến. Các công ty con tại Việt Nam có thể mua nguyên vật liệu từ công ty mẹ với giá cao hơn giá thị trường để giảm lợi nhuận chịu thuế tại Việt Nam. Hoặc ngược lại, bán sản phẩm với giá thấp cho công ty mẹ ở nước ngoài.

4.3. Chuyển Giá Thông Qua Chi Trả Lãi Vay

Các công ty đa quốc gia có thể chuyển giá thông qua chi trả lãi vay. Công ty con tại Việt Nam vay tiền từ công ty mẹ với lãi suất cao hơn nhiều so với lãi suất thị trường. Khoản chi phí lãi vay này làm giảm lợi nhuận chịu thuế tại Việt Nam, trong khi lãi suất được chuyển về công ty mẹ. Cơ quan thuế cần kiểm soát chặt chẽ các khoản vay nội bộ và lãi suất áp dụng.

V. Giải Pháp Kiểm Soát Chuyển Giá Tại Việt Nam 53 ký tự

Việc kiểm soát chuyển giá đòi hỏi sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước và sự tuân thủ từ phía doanh nghiệp. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện khung pháp lý về chuyển giá, tăng cường kiểm tra, thanh tra, nâng cao năng lực của cán bộ thuế, và tăng cường hợp tác quốc tế. Doanh nghiệp cần chủ động tuân thủ quy định về chuyển giá và xây dựng chính sách giá giao dịch liên kết minh bạch.

5.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Chuyển Giá Cần Thiết

Cần hoàn thiện khung pháp lý về chuyển giá để phù hợp với thông lệ quốc tế và đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Các quy định cần rõ ràng, minh bạch và dễ áp dụng. Cần xem xét sửa đổi, bổ sung Nghị định 20/2017/NĐ-CP và Nghị định 132/2020/NĐ-CP để tăng cường hiệu quả quản lý chuyển giá. Đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc áp dụng các quy định về kê khai giao dịch liên kết.

5.2. Tăng Cường Kiểm Tra Thanh Tra Chuyển Giá Giải Pháp

Cơ quan thuế cần tăng cường kiểm tra, thanh tra các doanh nghiệp có dấu hiệu chuyển giá. Cần tập trung vào các ngành nghề có rủi ro chuyển giá cao, như sản xuất, gia công, thương mại và dịch vụ. Nâng cao năng lực của cán bộ thuế trong việc phát hiện và xử lý các hành vi chuyển giá. Đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình kiểm tra, thanh tra.

5.3. Hợp Tác Quốc Tế Trong Phòng Chống Chuyển Giá

Tăng cường hợp tác quốc tế với các quốc gia và tổ chức quốc tế trong lĩnh vực phòng chống chuyển giá. Chia sẻ thông tin và kinh nghiệm với các cơ quan thuế nước ngoài. Tham gia các diễn đàn quốc tế về chuyển giá để cập nhật các xu hướng mới nhất. Hợp tác với các cơ quan chức năng của nước ngoài trong việc điều tra các vụ chuyển giá xuyên quốc gia.

VI. Tương Lai Chuyển Giá Xu Hướng Dự Đoán 52 ký tự

Trong tương lai, vấn đề chuyển giá sẽ tiếp tục là một thách thức lớn đối với kinh tế Việt Nam. Sự phát triển của công nghệ và toàn cầu hóa sẽ tạo ra những hình thức chuyển giá mới và phức tạp hơn. Việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế về chuyển giá, như BEPS, sẽ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Doanh nghiệp cần chủ động thích ứng với các thay đổi và tuân thủ quy định pháp luật.

6.1. Ảnh Hưởng của BEPS Đến Chính Sách Chuyển Giá

Dự án BEPS (Erosion and Profit Shifting) của OECD có ảnh hưởng lớn đến chính sách chuyển giá trên toàn cầu. Các hành động của BEPS nhằm ngăn chặn việc xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận sang các quốc gia có thuế suất thấp. Việt Nam cần chủ động áp dụng các hành động của BEPS để tăng cường hiệu quả quản lý chuyển giá.

6.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Phòng Chống Chuyển Giá

Công nghệ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc phòng chống chuyển giá. Các công cụ phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể giúp cơ quan thuế phát hiện các giao dịch chuyển giá tiềm ẩn. Doanh nghiệp cũng có thể sử dụng công nghệ để quản lý giá giao dịch liên kết một cách hiệu quả và tuân thủ quy định pháp luật.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam thông qua việc cải thiện cán cân thanh toán, bổ sung nguồn vốn đầu tư, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển giao kỹ thuật - công nghệ và giải quyết việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, sự phát triển của khu vực này cũng làm phát sinh nhiều hệ lụy tiêu cực, nổi bật là hiện tượng chuyển giá và trốn thuế, tạo ra tình trạng "lỗ giả, lãi thật". Thống kê thực tế ghi nhận khoảng 50% doanh nghiệp FDI tại Việt Nam kê khai thua lỗ, trong đó nhiều đơn vị báo lỗ liên tục trong nhiều năm nhưng vẫn tiếp tục mở rộng quy mô hoạt động, trái ngược với xu hướng kinh doanh có lãi của các doanh nghiệp nội địa cùng ngành.

Hành vi chuyển giá xuất phát từ sự khác biệt trong chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp giữa các quốc gia, chính sách ưu đãi theo vùng miền, cùng với việc khai thác nguyên tắc tự do thỏa thuận hợp đồng nhằm dịch chuyển lợi nhuận sang các thực thể chịu thuế suất thấp hơn. Thực trạng số lượng doanh nghiệp FDI có dấu hiệu chuyển giá bị thanh tra gia tăng đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện hệ thống thể chế pháp lý và cơ chế kiểm soát giá chuyển giao tại Việt Nam.

Khóa luận xác định hai nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Nhận diện, phân tích và làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản cùng thực tiễn hoạt động chuyển giá của các công ty đa quốc gia (MNC).
2. Tìm hiểu, đánh giá các quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ giao dịch liên kết tại Việt Nam, từ đó xem xét vai trò của hệ thống pháp luật và đề xuất các giải pháp kiểm soát chuyển giá.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam và hành vi chuyển giá của các thực thể này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các sự kiện, số liệu thanh tra thực tế đã được công bố chính thức trên các phương tiện truyền thông đại chúng và tài liệu chuyên ngành tại Việt Nam, đặt trong tương quan so sánh với kinh nghiệm quản lý của một số quốc gia phát triển và các nước trong khu vực Đông Nam Á (Mỹ, Nga, Malaysia, Indonesia, Thái Lan).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận sử dụng định nghĩa của Liên hiệp quốc về công ty đa quốc gia (Multinational Corporation - MNC), xem đây là những doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát các cơ sở sản xuất, cung ứng dịch vụ bên ngoài biên giới quốc gia nơi đặt trụ sở chính. Cấu trúc tổ chức của MNC được phân chia thành ba mô hình chính: mô hình theo chiều ngang (sản xuất các sản phẩm tương tự tại các quốc gia khác nhau), mô hình theo chiều dọc (cơ sở sản xuất tại một nước tạo ra sản phẩm đầu vào cho cơ sở tại nước khác) và mô hình hỗn hợp nhiều chiều (kết hợp cả chiều ngang và chiều dọc). Khóa luận hệ thống hóa bảy nhóm nghiệp vụ nội bộ phổ biến trong MNC bao gồm: luân chuyển nguyên vật liệu đặc thù, mua bán thành phẩm, dịch chuyển máy móc thiết bị, chuyển giao tài sản vô hình, cung cấp dịch vụ quản lý - tài chính - chuyên gia, tài trợ nguồn lực và các khoản vay nợ nội bộ.

Bản chất của chuyển giá được xác định là chính sách định giá đối với hàng hóa, dịch vụ và tài sản luân chuyển nội bộ giữa các bên liên kết xuyên biên giới không theo giá thị trường nhằm tối thiểu hóa tổng nghĩa vụ thuế toàn cầu. Nguyên tắc chuẩn mực chi phối việc quản lý giá chuyển nhượng là nguyên tắc giá thị trường (The Arm's Length Principle - ALP), đòi hỏi các bên liên kết phải xác lập giá giao dịch tương đương với các bên độc lập trong điều kiện tương tự.

Về khuôn khổ quốc tế, tác giả dựa trên "Hướng dẫn về giá chuyển nhượng cho các công ty đa quốc gia và quản lý thuế" của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, phiên bản cập nhật năm 2017) và Chương trình hành động chống xói mòn cơ sở tính thuế và chuyển dịch lợi nhuận (BEPS) gồm 15 hành động do OECD/G20 khởi xướng. Về pháp luật trong nước, đề tài nghiên cứu lộ trình hoàn thiện quy định quản lý thuế đối với giao dịch liên kết, trọng tâm là Nghị định số 20/2017/NĐ-CP và Thông tư số 41/2017/TT-BTC của Bộ Tài chính, thay thế cho Thông tư số 66/2010/TT-BTC trước đây.

Nghị định 20/2017/NĐ-CP và hướng dẫn của OECD quy định năm phương pháp xác định giá giao dịch liên kết:

Tên phương pháp	Ký hiệu	Cơ sở xác định	Điều kiện áp dụng điển hình
So sánh giá giao dịch độc lập	CUP	So sánh giá giao dịch liên kết với giá giao dịch độc lập của sản phẩm tương đồng	Sản phẩm tiêu chuẩn, hàng hóa có giá niêm yết trên sàn giao dịch
Giá bán lại	RP	Khấu trừ tỷ suất lợi nhuận gộp hợp lý từ giá bán ra cho bên độc lập	Phân phối lại hàng hóa mua từ bên liên kết, không tạo thêm tài sản vô hình
Giá vốn cộng lãi	CP	Cộng thêm tỷ suất lợi nhuận gộp hợp lý vào giá vốn sản xuất	Gia công, sản xuất theo đơn đặt hàng, ít gánh chịu rủi ro
So sánh tỷ suất lợi nhuận thuần	CPM	So sánh biên lợi nhuận thuần (PLI: NP, NCP, ROA) với đối tượng độc lập	Không áp dụng được các phương pháp truyền thống; có sự khác biệt về chức năng
Phân bổ lợi nhuận	PS	Phân chia tổng lợi nhuận chịu thuế dựa trên tỷ lệ đóng góp của các bên	Giao dịch tích hợp cao, gắn liền với tài sản vô hình độc quyền

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm phương pháp suy luận logic, phân tích - tổng hợp và so sánh - đối chiếu. Đề tài vận dụng phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) dựa trên dữ liệu thứ cấp từ Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Tổng cục Thống kê, Báo cáo thường niên doanh nghiệp Việt Nam của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cơ sở dữ liệu thuế quốc tế của KPMG (2015) và báo cáo thanh tra của cơ quan thuế các cấp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về chuyển giá trong các công ty đa quốc gia

Chương 1 điểm lược lịch sử nghiên cứu về giá chuyển giao tại Việt Nam từ cuối thế kỷ 20 với các công trình của TS. Nguyễn Ngọc Thanh (2000), PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa (2014), PGS.TS Ngô Thế Chi (2012) cùng các luận án tiến sĩ của Phan Hiển Minh (2002), Nguyễn Thị Lan (2009), Phan Thị Thành Dương (2010) và Nguyễn Văn Phượng (2015). Động cơ chuyển giá được bóc tách thành hai nhóm:

• Động cơ bên ngoài: Tận dụng khoảng cách chênh lệch thuế suất thu nhập doanh nghiệp giữa các quốc gia, giảm thiểu rủi ro lạm phát, thu hồi nhanh dòng vốn để nắm bắt chi phí cơ hội, và phòng ngừa biến động kinh tế - chính trị.
• Động cơ bên trong: Bù trừ thua lỗ giữa các thực thể thành viên để làm đẹp báo cáo tài chính hợp nhất, thâm nhập và chiếm lĩnh thị phần thông qua chiến lược giá thấp kéo dài, và thôn tính đối tác liên doanh trong nước nhờ ưu thế tài chính.

Bảng số liệu thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp giai đoạn 2006–2015 được tác giả trích xuất từ dữ liệu của KPMG cho thấy sự phân hóa rõ rệt:

Quốc gia / Vùng lãnh thổ	2006	2008	2010	2012	2014	2015
Hoa Kỳ	40%	40%	40%	40%	40%	40%
Vương quốc Anh	30%	30%	28%	24%	21%	20%
Ireland	12,5%	12,5%	12,5%	12,5%	12,5%	12,5%
Bermuda	0%	0%	0%	0%	0%	0%

Về quy định quản lý, khóa luận phân tích bước chuyển biến từ Thông tư 66/2010/TT-BTC sang Nghị định 20/2017/NĐ-CP và Thông tư 41/2017/TT-BTC. Các điểm cải cách lớn bao gồm: chuẩn hóa bốn biểu mẫu kê khai thông tin giao dịch liên kết nộp kèm quyết toán thuế; bắt buộc lập bộ hồ sơ xác định giá gồm ba cấp (Hồ sơ quốc gia, Hồ sơ toàn cầu và Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia - CbCR áp dụng cho công ty mẹ tối cao tại Việt Nam có doanh thu hợp nhất toàn cầu từ 18 nghìn tỷ đồng trở lên); thiết lập ngưỡng khống chế trần chi phí lãi vay được trừ khi tính thuế (Điều 8); quy định ngưỡng miễn trừ lập hồ sơ cho người nộp thuế có doanh thu dưới 200 tỷ đồng hoặc đạt tỷ suất lợi nhuận thuần trước lãi vay và thuế trên doanh thu tối thiểu theo ngành (phân phối đạt 5%, sản xuất đạt 10%, gia công đạt 15%).

Khảo sát kinh nghiệm quốc tế cho thấy các biện pháp kiểm soát đa dạng:

• Hoa Kỳ: Cơ quan Thuế nội địa (IRS) sử dụng 5 phương pháp của OECD (chủ yếu là phương pháp tách lợi nhuận cho tài sản vô hình), phạt từ 20% đến 40% số thuế gian lận, triển khai thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá (APA). Vụ việc điển hình: IRS xử phạt hãng xe Nissan 170 triệu USD do định giá xe nhập khẩu cao nhằm chuyển lợi nhuận về Nhật Bản; Google luân chuyển doanh thu quảng cáo 1,6 tỷ bảng Anh tại Anh qua các công ty con tại Ireland và Hà Lan để chuyển lợi nhuận về thiên đường thuế Bermuda với thuế suất 0%.
• Liên bang Nga: Luật Thuế sửa đổi năm 2012 quy định kiểm soát chuỗi giao dịch liên kết và đối chiếu giá thị trường. Điển hình là vụ xử lý Tập đoàn Dầu mỏ Yukos (2000) giảm 210 tỷ Rúp doanh thu qua các công ty liên kết tại Thụy Sĩ, Gibraltar, Panama; vụ Công ty Dầu Dulisma (2017) bán dầu cho chi nhánh Hồng Kông dưới giá thị trường bị truy thu và phạt 177,3 triệu Rúp dựa trên dữ liệu đối chiếu từ Platts.
• Khu vực ASEAN: Malaysia áp dụng hai tờ khai giao dịch liên kết riêng cho doanh nghiệp nội địa và nước ngoài, chế tài phạt từ 100% đến 300% số thuế trốn; Indonesia xử phạt nộp thiếu thuế từ 2% đến 48%/tháng; Thái Lan xây dựng hệ thống quản lý rủi ro từ năm 2004, thanh tra chặt chẽ chi phí nội bộ (quản lý, bản quyền) và kiểm tra sự chênh lệch lợi nhuận giữa nhóm doanh nghiệp được ưu đãi và không được ưu đãi thuế.

Chương 2: Thực trạng hoạt động chuyển giá và chống chuyển giá ở Việt Nam

Chương 2 cung cấp số liệu toàn diện về tình hình thu hút FDI tại Việt Nam năm 2017: tổng vốn đăng ký đạt 35,88 tỷ USD (mức cao nhất tính từ năm 2009); có 2.591 dự án mới được cấp phép với tổng vốn 21,27 tỷ USD (tăng 42,3% so với năm 2016) và 1.188 lượt dự án tăng vốn đạt 8,41 tỷ USD. Vốn FDI tập trung nhiều nhất vào công nghiệp chế biến, chế tạo (15,87 tỷ USD, chiếm 44,2%), sản xuất phân phối điện (8,37 tỷ USD, chiếm 23,3%) và bất động sản (3,05 tỷ USD, chiếm 8,5%). Đối tác đầu tư lớn nhất là Nhật Bản (9,11 tỷ USD, 25,4%), Hàn Quốc (8,49 tỷ USD, 23,7%) và Singapore (5,3 tỷ USD, 14,8%). Địa phương tiếp nhận vốn lớn nhất là TP.HCM (6,5 tỷ USD, 18,1%), Bắc Ninh (3,4 tỷ USD, 9,5%) và Thanh Hóa (3,17 tỷ USD, 8,8%). Tăng trưởng GDP cả nước đạt 6,81%, GDP bình quân đầu người đạt 2.385 USD.

Tác giả chỉ rõ nghịch lý tài chính sâu sắc giữa kết quả báo lỗ danh nghĩa và hiệu quả sinh lời thực tế của khối doanh nghiệp FDI giai đoạn 2007–2014 dựa trên Báo cáo thường niên của VCCI:

• Tỷ lệ doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ của khối FDI luôn duy trì ở mức xấp xỉ 50% (năm 2008 đạt 51,2%; năm 2010 là 44,2%; năm 2011 là 45%), cao hơn tỷ lệ bình quân của toàn bộ doanh nghiệp và khối doanh nghiệp trong nước.
• Trái ngược với tình trạng báo lỗ, hiệu suất sinh lời trên tài sản (ROA) của khối FDI dao động từ 11,5% đến 12,8%, gấp hai lần doanh nghiệp nhà nước và gấp 2-3 lần mặt bằng chung nền kinh tế (toàn nền kinh tế đạt đỉnh năm 2012 chỉ trên 6%). Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) của doanh nghiệp FDI đạt mức xấp xỉ 25%, vượt trội so với mức cao nhất 16% của khối doanh nghiệp nhà nước (năm 2010) và mức bình quân 6%–12% của nền kinh tế.

Hoạt động thanh tra tại các khu chế xuất và doanh nghiệp chế xuất ở Hà Nội, TP.HCM, Bình Dương và Đồng Nai ghi nhận 125/399 doanh nghiệp báo lỗ trong nhiều năm. Trong đó, 36 doanh nghiệp hạch toán lỗ 3 năm liên tiếp với số lỗ lũy kế 2.858,6 tỷ đồng; 17% doanh nghiệp khác lỗ 2 năm liên tiếp. Một số đơn vị báo lỗ lũy kế lớn gồm: Công ty TNHH Sumitomo Bakelite Việt Nam (lỗ 777,67 tỷ đồng), Công ty TNHH Sản phẩm Công nghiệp Toshiba Asia (lỗ 430 tỷ đồng), Công ty TNHH Điện tử Meiko Việt Nam (lỗ 300 tỷ đồng). Tại TP.HCM, có tới 90% doanh nghiệp FDI may mặc báo cáo lỗ trong khi các doanh nghiệp trong nước cùng ngành đều có lãi.

Các phương thức chuyển giá tiêu biểu tại Việt Nam được phân tích qua các vụ việc cụ thể:

1. Chuyển giá thông qua góp vốn liên doanh: Phía đối tác Việt Nam góp vốn bằng quyền sử dụng đất, phía nước ngoài góp vốn bằng máy móc, dây chuyền công nghệ tự định giá cao. Ví dụ tại Công ty TNHH Kad Industrial SA Việt Nam (Đà Nẵng), chi phí khấu hao thiết bị may mặc đưa vào giá thành sản phẩm cao gấp 1,5 lần kế hoạch. Thủ thuật này đẩy doanh nghiệp liên doanh đến tình trạng thua lỗ liên tục, buộc phía Việt Nam phải chuyển nhượng lại vốn góp để đối tác ngoại thâu tóm thành công ty 100% vốn nước ngoài. Điển hình là quá trình Coca-Cola gia nhập Việt Nam năm 1994 với vốn 163 triệu USD, thành lập 3 liên doanh, sau thời gian dài báo lỗ đã mua lại phần vốn của đối tác Việt Nam vào năm 1998 và trở thành doanh nghiệp 100% vốn ngoại vào năm 2001 với vốn đầu tư 350 triệu USD. Tương tự, tại Liên doanh Saigon Metropolitan (TP.HCM), sau 4 lần tăng vốn từ 29 triệu USD lên 49,7 triệu USD, công ty lỗ lũy kế gần 20 triệu USD và nợ thuế hơn 7 tỷ đồng, khiến đối tác Việt Nam phải bán 30% cổ phần, nâng tỷ lệ sở hữu của bên nước ngoài lên 90%. Vụ án trốn thuế tại Khách sạn Equatorial (TP.HCM) cho thấy khách sạn này từ 2003 đến 2008 không mở sổ sách kế toán theo chuẩn mực Việt Nam, không kê khai nộp thuế nhà thầu hơn 6,3 tỷ đồng và kê khai thiếu thuế hơn 8,5 tỷ đồng, dẫn đến việc bị chuyển hồ sơ sang cơ quan An ninh điều tra khởi tố hình sự.
2. Chuyển giá qua chuyển giao nguyên vật liệu và hàng hóa: Nâng giá nguyên liệu nhập khẩu đầu vào và hạ giá bán thành phẩm đầu ra cho bên liên kết. Công ty TNHH Daiwa Seiko Việt Nam (Đà Nẵng, vốn đầu tư 35 triệu USD) có doanh thu tăng 10 lần và lao động tăng 5 lần trong giai đoạn 2007–2012 nhưng lỗ lũy kế đến 319 tỷ đồng; cơ quan thuế phát hiện doanh nghiệp xuất khẩu lô hàng cần câu giá thấp cho công ty liên kết tại Đài Loan rồi bán lại cho đối tác tại TP.HCM với giá rất cao, buộc công ty phải chấp nhận giảm lỗ 15,7 tỷ đồng và nộp phạt 233 triệu đồng. Công ty TNHH LesGans Việt Nam bán găng tay chơi golf cho công ty mẹ thấp hơn 36%–44% so với giá bán cho đối tác độc lập, sau thanh tra đã phải chuyển kết quả từ lỗ gần 21 tỷ đồng thành lãi hơn 24 tỷ đồng. Trường hợp Coca-Cola Việt Nam ghi nhận lỗ lũy kế đến năm 2012 là 3.768 tỷ đồng (vượt quá vốn chủ sở hữu), với chi phí nguyên phụ liệu độc quyền do công ty mẹ cung cấp chiếm tới 70% giá vốn (cá biệt năm 2006–2007 chiếm 80%–85%); sau khi dư luận phản ánh nghi vấn chuyển giá, công ty bất ngờ báo lãi 150 tỷ đồng (năm 2013) và 357 tỷ đồng (năm 2014).
3. Các hình thức chuyển giá khác được xác định trong khung nghiên cứu gồm: chi trả lãi vay nội bộ nhằm né tránh thuế qua cơ cấu vốn mỏng, chuyển giao công nghệ với phí bản quyền cao, và tính phí dịch vụ quản lý hỗ trợ tập đoàn.

Chương 3: Giải pháp kiểm soát hoạt động chuyển giá tại các công ty đa quốc gia ở Việt Nam

Chương 3 định hình hệ thống các giải pháp trọng tâm nhằm kiểm soát chuyển giá, bao gồm việc hoàn thiện hành lang pháp lý thuế, tăng cường cơ chế phối hợp thông tin và năng lực thanh tra chuyên ngành giá chuyển giao tại Việt Nam.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận làm rõ bức tranh chuyển giá tại Việt Nam thông qua việc đối chiếu và tổng hợp các vụ việc thanh tra điển hình:

Doanh nghiệp	Ngành nghề / Địa bàn	Biểu hiện vi phạm / Thủ thuật chuyển giá	Kết quả xử lý / Số liệu cụ thể
Khách sạn Equatorial	Dịch vụ lưu trú (TP.HCM)	Không lập sổ sách kế toán chuẩn, không kê khai thuế nhà thầu	Thiếu thuế nhà thầu >6,3 tỷ đồng; thiếu thuế phải nộp >8,5 tỷ đồng; chuyển khởi tố hình sự
Saigon Metropolitan	Bất động sản (TP.HCM)	Tăng vốn liên tục kèm báo lỗ kéo dài để thôn tính đối tác nội địa	Lỗ lũy kế gần 20 triệu USD; nợ thuế >7 tỷ đồng; đối tác ngoại thâu tóm 90% vốn
Daiwa Seiko Việt Nam	Dụng cụ thể thao (Đà Nẵng)	Bán hàng cho bên liên kết giá thấp để tái xuất giá cao	Giảm lỗ 15,7 tỷ đồng; xử phạt 233 triệu đồng (lỗ lũy kế khai báo 319 tỷ đồng)
LesGans Việt Nam	Dụng cụ thể thao (Đà Nẵng)	Bán sản phẩm cho công ty mẹ thấp hơn 36%–44% so với bên độc lập	Điều chỉnh từ lỗ gần 21 tỷ đồng thành lãi hơn 24 tỷ đồng
Coca-Cola Việt Nam	Nước giải khát (Toàn quốc)	Thôn tính liên doanh; chi phí nguyên liệu độc quyền chiếm 70%–85% giá vốn	Báo lỗ lũy kế 3.768 tỷ đồng đến 2012; bất ngờ báo lãi 150 tỷ (2013) và 357 tỷ (2014)

Về mặt đóng góp lý luận và thực tiễn, công trình đã:

• Hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về giá chuyển giao tại Việt Nam từ năm 2000 đến 2018, chỉ rõ các phương thức chuyển dịch lợi nhuận qua ba kênh chính: tài sản cố định, nguyên vật liệu và tài sản vô hình.
• Phân tích chi tiết năm phương pháp định giá theo chuẩn mực OECD và cơ chế kê khai theo Nghị định 20/2017/NĐ-CP, chỉ ra những điểm còn vướng mắc như tính chủ quan khi điều chỉnh dữ liệu so sánh khu vực và quy định ngặt nghèo về thời hạn nộp Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (90 ngày so với thông lệ 1 năm của quốc tế).
• Đưa ra các khuyến nghị tham khảo từ kinh nghiệm quốc tế: xây dựng cơ sở dữ liệu doanh nghiệp rủi ro cao (mô hình Thái Lan), áp dụng chế tài xử phạt lũy tiến từ 20%–40% đến 100%–300% số thuế gian lận (mô hình Mỹ, Malaysia), và đẩy mạnh cơ chế thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá (APA).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn xuất phát từ phạm vi nghiên cứu:

• Giới hạn nguồn dữ liệu: Chuyển giá là lĩnh vực nhạy cảm liên quan đến bí mật kinh doanh và quản lý nhà nước, do đó tác giả chỉ tiếp cận được các thông tin, vụ việc đã công bố công khai trên các phương tiện truyền thông và báo cáo ngành, chưa tiếp cận trực tiếp hồ sơ thanh tra chi tiết hoặc dữ liệu nội bộ của các tập đoàn đa quốc gia.
• Giới hạn về độ trễ chính sách: Nghị định 20/2017/NĐ-CP và Thông tư 41/2017/TT-BTC có hiệu lực từ ngày 01/05/2017. Tại thời điểm hoàn thành khóa luận (tháng 05/2018), cơ quan quản lý chưa ban hành hướng dẫn chính thức về năm tài chính đầu tiên áp dụng và chưa có số liệu tổng kết dài hạn về tác động của quy định trần khống chế chi phí lãi vay (Điều 8).

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở bao gồm: đánh giá định lượng tác động thực tế của Nghị định 20/2017/NĐ-CP sau các kỳ quyết toán thuế trọn vẹn; mở rộng phân tích các phương thức chuyển dịch lợi nhuận trong nền kinh tế số, thương mại điện tử xuyên biên giới theo khung 15 hành động của chương trình BEPS mà Việt Nam đã tham gia.

Giá trị tham khảo

Tài liệu này hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán, Tài chính doanh nghiệp, Thuế và Luật kinh tế tham khảo khung lý thuyết định giá chuyển giao, kỹ thuật tính toán năm phương pháp xác định giá giao dịch liên kết kèm ví dụ minh họa chi tiết.
• Cán bộ quản lý thuế, kiểm toán viên và chuyên viên tư vấn thuế tham khảo kinh nghiệm thực tế về nhận diện rủi ro giao dịch liên kết qua các chỉ số tài chính (ROA, ROE, tỷ trọng chi phí nguyên vật liệu độc quyền) và thủ thuật định giá qua góp vốn liên doanh.
• Các nhà hoạch định chính sách tham khảo kinh nghiệm lập pháp của Mỹ, Nga và các nước ASEAN (Malaysia, Indonesia, Thái Lan) trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu đối chiếu giá thị trường và cơ chế thỏa thuận trước về giá APA.

Câu hỏi thường gặp

1. Những trường hợp nào doanh nghiệp được miễn lập Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết theo Nghị định 20/2017/NĐ-CP và Thông tư 41/2017/TT-BTC? Doanh nghiệp được miễn lập hồ sơ khi thực hiện chức năng đơn giản và đáp ứng một trong các điều kiện: có tổng doanh thu dưới 200 tỷ đồng trong kỳ tính thuế; hoặc đạt tỷ suất lợi nhuận thuần chưa trừ chi phí lãi vay và thuế thu nhập doanh nghiệp trên doanh thu tối thiểu 5% đối với lĩnh vực phân phối, 10% đối với lĩnh vực sản xuất, 15% đối với lĩnh vực gia công. Nếu không hạch toán riêng được doanh thu và chi phí từng mảng, doanh nghiệp phải áp dụng tỷ suất của lĩnh vực có tỷ suất quy định cao nhất.

2. Khóa luận chứng minh nghịch lý tài chính của các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam qua những chỉ số cụ thể nào? Tác giả dẫn chứng nghịch lý qua hai nhóm số liệu đối lập giai đoạn 2007–2014: tỷ lệ doanh nghiệp FDI báo lỗ luôn ở mức xấp xỉ 50% (đạt 51,2% năm 2008 và duy trì quanh 45%–50% các năm sau); tuy nhiên hiệu suất sinh lời trên tài sản (ROA) của khối FDI lại đạt từ 11,5% đến 12,8% (cao gấp đôi doanh nghiệp nhà nước và gấp 2-3 lần mức trung bình toàn nền kinh tế), và hiệu suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) duy trì xấp xỉ 25% (vượt xa mức 6%–12% bình quân cả nước).

3. Doanh nghiệp Daiwa Seiko Việt Nam đã thực hiện hành vi chuyển giá bằng phương thức nào và bị xử lý ra sao? Công ty Daiwa Seiko Việt Nam nhập toàn bộ máy móc, nguyên liệu từ tập đoàn mẹ tại Nhật Bản và bán lại cần câu cho các công ty thành viên. Dù doanh thu tăng gấp 10 lần và nhân công tăng gấp 5 lần (2007–2012), công ty vẫn báo lỗ lũy kế 319 tỷ đồng. Cơ quan thuế phát hiện công ty xuất khẩu lô hàng giá thấp cho Công ty TNHH Daiwa Đài Loan, sau đó lô hàng này được bán lại cho một doanh nghiệp tại TP.HCM với giá cao hơn nhiều lần. Doanh nghiệp đã bị xử lý giảm lỗ 15,7 tỷ đồng và phạt 233 triệu đồng.

4. Tập đoàn Google đã vận dụng cấu trúc giao dịch qua các quốc gia nào để chuyển dịch lợi nhuận về thiên đường thuế? Google thành lập công ty G1 tại Ireland (thuế suất 12,5%) và công ty G2 tại Bermuda (thuế suất 0%). Toàn bộ doanh thu quảng cáo tại Anh (đạt 1,6 tỷ bảng năm 2008) được chuyển về Ireland qua văn phòng đại diện. Chi nhánh Hà Lan nắm quyền sở hữu trí tuệ nhận chi phí bản quyền từ G1 rồi chuyển tiếp cho G2 tại Bermuda. Trước năm 2015, luật pháp Ireland không thu thuế chi nhánh nước ngoài, cho phép Google chuyển toàn bộ dòng tiền về Bermuda chịu thuế suất 0% mà không bị cơ quan thuế Hoa Kỳ (IRS) thu thuế tái đầu tư.

5. Khách sạn Equatorial tại TP.HCM đã có những vi phạm pháp luật thuế nghiêm trọng nào khiến vụ việc bị chuyển sang cơ quan điều tra? Qua thanh tra giai đoạn 2003–2008, Cục Thuế TP.HCM phát hiện Khách sạn Equatorial không mở sổ sách kế toán theo quy định, không áp dụng hệ thống kế toán Việt Nam, xác định không nhất quán số liệu chênh lệch tỷ giá và phương thức chuyển lỗ. Doanh nghiệp đã không kê khai nộp thuế nhà thầu hơn 6,3 tỷ đồng và kê khai thiếu tiền thuế phải nộp hơn 8,5 tỷ đồng. Nhận thấy hành vi có dấu hiệu tội trốn thuế, hồ sơ đã được chuyển giao cho cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an để xem xét khởi tố hình sự.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đặng Thị Thanh Trúc phản ánh có hệ thống cơ sở lý thuyết, hành lang pháp lý và thực trạng chuyển giá trong các công ty đa quốc gia tại Việt Nam. Bằng việc phân tích các dẫn chứng thực tế và số liệu thống kê vĩ mô, tác giả đã làm rõ nghịch lý "lỗ giả, lãi thật" cùng các cơ chế chuyển giá tinh vi qua tài sản cố định, nguyên vật liệu và tài sản vô hình. Công trình đồng thời phân tích những điểm mới cũng như khoảng trống thực thi của Nghị định 20/2017/NĐ-CP và Thông tư 41/2017/TT-BTC, mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoàn thiện thể chế quản lý thuế đối với các giao dịch liên kết tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CHUYỂN GIÁ TRONG CÁC CÔNG TY ĐA QUỐC GIA 1.1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CHUYỂN GIÁ TẠI VIỆT NAM Ở Việt Nam, những nghiên cứu có giá trị đầu tiên về giá chuyển giao và vấn đề chuyển giá được thực hiện vào những năm cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21. Tuy nhiên, nghiên cứu ở cấp độ Tiến sỹ, đề tài khoa học cấp Bộ (và tương đương) rất ít. Cấp độ Thạc sỹ, có một số học viên cao học đã chọn vấn đề này làm luận văn tốt nghiệp. Phần nhiều trong nghiên cứu về chuyển giá là các bài báo khoa học, bài nghiên cứu tham gia hội thảo khoa học.

Có thể nêu một số nghiên cứu sau: Sách chuyên khảo có: “Định giá chuyển giao và chuyển giá tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở TP.HCM” (2000) của TS. Nguyễn Ngọc Thanh; “Tăng cường kiểm soát nhà nước đối với hoạt động chuyển giá trong doanh nghiệp trong điều kiện hội nhập kinh tế ở Việt Nam” (2014) của PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa. Đề tài nghiên cứu khoa học có: “Giải pháp hạn chế các thủ thuật chuyển giá trong điều kiện hiện nay của các công ty đa quốc gia đang hoạt động ở Việt Nam” (2012) do PGS.TS Ngô Thế Chi làm chủ nhiệm; Các bài báo khoa học khá nhiều, có thể nêu một số nghiên cứu sau: Đoàn Văn Trường (2005): “Vấn đề chuyển giá của các công ty đa quốc gia”; Phan Thị Thành Dương (2006): “Chống chuyển giá ở Việt Nam”, DươngThị Nhi (2011): “Chống chuyển giá, bài toán khó giải”; Phan Văn Tính (2011): “Kinh nghiệm chống chuyển giá của một số quốc gia”. Luận án Tiến sỹ có: “Hoàn thiện phương pháp định giá chuyển giao trong chính sách thuế Việt Nam” (2002) của NCS.

Phan Hiển Minh; “Các giải pháp hạn chế việc trốn thuế và tránh thuế của các công ty đa quốc gia hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam” (2009) của NCS. Nguyễn Thị Lan; “Pháp luật về kiểm soát chuyển giá ởViệt Nam” (2010) của NCS. Phan Thị Thành Dương; “Kiểm soát nhà nước đối với gian lận chuyển giá tại Việt Nam” (2015) của NCS Nguyễn Văn Phượng. 5 Qua nghiên cứu các tài liệu, có thể thấy những nội dung trọng tâm, cơ bản được nhiều tác giả quan tâm và đã giải quyết được về lý thuyết cũng như thực tiễn về vấn đề chuyển giá, như sau: Nêu bật các tác động của chuyển giá đối với nền kinh tế.

Phân tích các động cơ và thủ thuật thực hiện chuyển giá của các MNC. Nêu lên kinh nghiệm của một số quốc gia từ đó rút bài học kinh nghiệm quý giá cho Việt Nam. Cập nhật những chính sách mới về thuế liên quan đến chuyển giá. Các giải pháp ngăn ngừa chuyển giá và những khó khăn mà các cơ quan chức năng phải đối mặt.2 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TY ĐA QUỐC GIA 1.1 KHÁI NIỆM Theo định nghĩa của nhóm chuyên gia Liên hiệp quốc, Công ty đa quốc gia (MNC - Multinational Corporation) là công ty có sở hữu hay quyền kiểm soát khả năng sản xuất hoặc dịch vụ ở bên ngoài biên giới của một nước mà công ty đó có trụ sở chính.

Các công ty đa quốc gia lớn có ngân sách vượt cả ngân sách của nhiều quốc gia. Công ty đa quốc gia có thể có ảnh hưởng lớn đến các mối quan hệ quốc tế và các nền kinh tế của các quốc gia. Các công ty đa quốc gia đóng một vai trò quan trọng trong quá trình toàn cầu hóa. Công ty đa quốc gia bao gồm công ty mẹ ở một nước, và thực hiện các đầu tư FDI ra nước ngoài để hình thành các công ty con.

Các công ty mẹ con này ảnh hưởng lẫn nhau và cùng chia sẻ kiến thức, nguồn lực và trách nhiệm.2 CƠ CẤU TỔ CHỨC CỦA CÔNG TY ĐA QUỐC GIA Các công ty quốc gia thành lập các chi nhánh và các công ty con tại các quốc gia khác sẽ trở thành công ty đa quốc gia. Mục tiêu của các công ty đa quốc gia này còn bao hàm cả việc tìm kiếm các nguồn nguyên liệu, nhân công với giá cả so sánh, tìm kiếm những ưu đãi về thuế, ưu đãi về kinh tế nhằm phục vụ cho mục tiêu to lớn nhất của các công ty là tối đa hóa lợi nhuận và tối đa hóa giá trị tài sản công ty. Các công ty đa quốc gia có thể xếp vào ba nhóm lớn theo cấu trúc sản xuất như sau: 6 ❖ Công ty đa quốc gia "theo chiều ngang" sản xuất các sản phẩm cùng loại hoặc tương tự ở các quốc gia khác nhau (ví dụ: McDonalds). ❖ Công ty đa quốc gia "theo chiều dọc" có các cơ sở sản xuất ở một số nước nào đó, sản xuất ra sản phẩm là đầu vào cho việc sản xuất ở một số nước khác (ví dụ: Adidas).

❖ Công ty đa quốc gia "nhiều chiều" có các cơ sở sản xuất ở các nước khác nhau mà chúng hợp tác theo cả chiều ngang và chiều dọc (ví dụ: Microsoft).3 CÁC NGHIỆP VỤ MUA BÁN NỘI BỘ CỦA CÔNG TY ĐA QUỐC GIA Các nghiệp vụ chuyển giao nội bộ của MNC là những hoạt động mua bán qua lại giữa công ty mẹ và công ty con hoặc giữa các công ty con của MNC với nhau. Do quy mô hoạt động rộng lớn và dàn trải trên một phạm vi địa lý bao gồm nhiều quốc gia với nhiều chính sách, phong tục tập quán khác nhau mà các nghiệp vụ chuyển giao nội bộ trong MNC rất đa dạng, phức tạp với khối lượng ngày càng lớn. Vì vậy mà các cơ quan thuế riêng lẻ của từng quốc gia sẽ rất khó khăn trong việc quản lý và khó kiểm soát. Các nghiệp vụ này sẽ ảnh hưởng rất lớn đến chiến lược phát triển của các MNC.

Dựa vào tính chất và đặc điểm của các nghiệp vụ mua bán nội bộ phổ biến trên thị trường, chúng ta có thể phân chia các nghiệp vụ mua bán nội bộ ra thành các nhóm như sau: ❖ Các nghiệp vụ mua bán nội bộ liên quan nguyên vật liệu có tính chất đặc thù cao, hay các nguyên vật liệu mà một công ty con đặt tại một quốc gia có các lợi thế riêng làm cho giá của nguyên vật liệu ấy thấp. ❖ Các nghiệp vụ mua bán nội bộ liên quan đến các thành phẩm, các công ty con tại các quốc gia khác nhau có thể mua thành phẩm được sản xuất tại một quốc gia và sau đó bán lại mà không cần phải đầu tư máy móc hay nhân công cho sản xuất. ❖ Các giao dịch liên quan việc dịch chuyển một lượng lớn máy móc, thiết bị cho sản xuất mà đặc biệt hơn là điểm đến của các giao dịch này là các quốc gia đang phát triển. ❖ Các giao dịch liên quan đến các tài sản vô hình như nhượng quyền, bản quyền, thương hiệu, nhãn hàng, các chi phí liên quan đến nghiên cứu và phát triển sản phẩm.

❖ Có sự cung cấp các dịch vụ quản lý, dịch vụ tài chính hay chi phí cho các chuyên gia vào làm việc tại nước nhận chuyển giao. 7 ❖ Có sự tài trợ và nhận tài trợ về các nguồn lực như tài lực và nhân lực. ❖ Có các khoản đi vay và cho vay nội bộ các công ty con của MNC hay giữa công ty mẹ và các công ty con. Các nghiệp vụ chuyển giao nội bộ này diễn ra thường xuyên với giá trị lớn, vì vậy để hạn chế các tác động tiêu cực của các nghiệp vụ này thì cần phải có một nguyên tắc áp dụng chung và thống nhất trên các quốc gia.

Nguyên tắc này được lập ra nhằm đảm bảo tính công bằng trong thương mại, là cơ sở cho các nghiệp vụ mua bán, trao đổi hàng hóa và cung cấp dịch vụ giữa các quốc gia. Nguyên tắc được được áp dụng đó là nguyên tắc dựa trên căn bản giá thị trường ALP ( The Arm's Length Principle). Theo nguyên tắc này, các bên có quan hệ liên kết phải định giá chuyển giao cho các giao dịch nội bộ như thể họ là các đối tác độc lập. Điều này có nghĩa là khi các công ty trong MNC có quan hệ trao đổi buôn bán với nhau thì các điều kiện thương mại và tài chính trong hợp đồng kinh tế (giá cả hàng hóa, dịch vụ, điều khoản về tín dụng,.) đều được định hướng và chi phối bởi các tác động khách quan của thị trường.3 CHUYỂN GIÁ TRONG CÁC CÔNG TY ĐA QUỐC GIA 1.1 KHÁI NIỆM VỀ CHUYỂN GIÁ * Khái niệm về chuyển giá Chuyển giá được hiểu là việc thực hiện chính sách giá đối với hàng hóa, dịch vụ và tài sản được chuyển dịch giữa các thành viên trong tập đoàn qua biên giới không theo giá thị trường nhằm tối thiểu hóa số thuế của các công ty đa quốc gia trên toàn cầu.

Như vậy, chuyển giá là một hành vi do các chủ thể kinh doanh thực hiện nhằm thay đổi giá trị trao đổi hàng hóa, dịch vụ trong quan hệ với các bên liên kết. Sở dĩ giá cả có thể xác định lại trong những giao dịch như thế xuất phát từ ba lý do sau:  Thứ nhất, xuất phát từ quyền tự do định đoạt trong kinh doanh, các chủ thể hoàn toàn có quyền quyết định giá cả của một giao dịch. Do đó họ hoàn toàn có quyền mua hay bán hàng hóa, dịch vụ với giá họ mong muốn. 8  Thứ hai, xuất phát từ mối quan hệ gắn bó chung về lợi ích giữa nhóm liên kết nên sự khác biệt về giá giao dịch được thực hiện giữa các chủ thể kinh doanh có cùng lợi ích không làm thay đổi lợi ích toàn cục.

 Thứ ba, việc quyết định chính sách giá giao dịch giữa các thành viên trong nhóm liên kết không thay đổi tổng lợi ích chung nhưng có thể làm thay đổi tổng nghĩa vụ thuế của họ. Thông qua việc định giá, nghĩa vụ thuế được chuyển từ nơi bị điều tiết cao sang nơi bị điều tiết thấp hơn và ngược lại. Tồn tại sự khác nhau về chính sách thuế của các quốc gia là điều không tránh khỏi do chính sách kinh tế – xã hội của họ không thể đồng nhất, cũng như sự hiện hữu của các quy định ưu đãi thuế là điều tất yếu. Chênh lệch mức độ điều tiết thuế vì thế hoàn toàn có thể xảy ra.

* Gía thị trường "Giá thị trường" là cụm từ để chỉ giá sản phẩm theo thỏa thuận khách quan trong giao dịch kinh doanh trên thị trường giữa các bên không có quan hệ liên kết (các bên độc lập).