Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về di động xã hội Di động xã hội là một trong những vấn đề cần được quan tâm tại mọi quốc gia và thực tế trên thế giới di động xã hội trở thành một vấn đề được các nhà xã hội hội quan tâm nghiên cứu từ sớm. Nghiên cứu về sự di chuyển của người nhập cư, tác giả Douglas S.Massey cho rằng sự di chuyển quy mô lớn của những người nhập cư từ các vùng đang phát triển đến các vùng đã phát triển có những nền tảng cả về kinh tế lẫn xã hội.
Về mặt kinh tế, sự nhập cư không phải xuất phát từ những khác biệt tiền công đơn giản giữa các quốc gia giàu và nghèo, mà từ sự bành trướng của phát triển kinh tế tới những dân cư thế giới thứ ba đang gia tăng mạnh mẽ và từ một nhu cầu không ngừng về nhân công lương thấp ở các quốc gia đã phát triển và mạng lưới xã hội gắn liền với quá trình di cư (Douglas S. Massey, Len Albright, Rebecca Casciano, Elizabeth Derickson & David N. Tiêu biểu, nhà xã hội học người Mỹ Sorokin đã có nghiên cứu về di động xã hội thông qua tác phẩm Social Mobility, tác giả cho rằng di động xã hội xuất phát từ vai trò của các yếu tố như kinh tế, xã hội nhóm, gia đình và trình độ học vấn. Tác giả là một trong những người Đối với yếu tố truyền thống phân tích vị thế đạt được (Bùi Thế Cường, Đặng Thị Việt Phương, Trịnh Huy Hóa, 2010).
Tác giả Tony Bilton cũng đưa quan điểm của mình về di động xã hội, tác giả cho rằng trong xã hội công nghiệp, các cá nhân có thể di động từ địa vị này sang địa vị khác bằng nỗ lực của cá nhân trong xã hội đó, và không nhất thiết phải có mối quan hệ với địa vị xã hội của gia đình, vấn đề quan trọng tác giả đề cập đến là tài năng. Đối với tác giả Weber phân tích sự di 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động xã hội trong mối liên kết với phân chia giai cấp và bắt đầu bằng sự sở hữu, kiểm soát tư liệu sản xuất, tài sản và cả kỹ năng chuyên môn, kỹ xảo. Ngoài ra, một số các nhà xã hội học như Stephen Aldrige, Pierre Bourdieu nghiên cứu nhiều hơn về nhân tố văn hóa, các tác giả cho rằng vốn văn hóa có thể được tích lũy và hoán cải thành các vốn khác. Bourdieu quan tâm xem xét cách thức mà vốn văn hóa có thể tạo nên những ưu thế hay sự kém ưu thế của nhóm này so với nhóm khác (Mai Huy Bích, 2006).
Đối với các tác phẩm của Karl Marx nhấn mạnh sự di động về cơ cấu nghề nghiệp cùng với sự di động của các thành phần trong giai cấp xã hội. Karl Marx quan tâm nghiên cứu, phân tích về động thái và phương thức tạo ra sự biến đổi trong nội bộ những cơ cấu xã hội như chuyển đổi xã hội từ nghề này sang nghề khác, hay chuyển từ công việc có trình độ, chuyên môn, kỹ năng cao. Đặc biệt sự chuyển đổi xã hội từ khu vực lao động nông nghiệp sang công nghiệp, thương mai và dịch vụ, hoặc sự chuyển đổi tầng lớp lao động lên tầng lớp trung lưu dưới, từ trung lưu dưới lên trung lưu trên và ngược lại (Nguyễn Đình Tấn, Lê Văn Toàn, 2005). Di động xã hội thể hiện sự thay đổi trong tính di động kinh tế như thu nhập, của cải hoặc nghề nghiệp.
Tại nước Mỹ vào những năm 1916, di động xã hội được đề cập với nhiều Hình thức khác nhau thể hiện sự chuyển động xã hội. Trong đó, giáo dục được xem như chìa khóa để tạo ra sự chuyển động xã hội. Trong một Biểu đồ minh họa của một trường dạy nghề trong một tạp chí của Mỹ đã thể hiện rõ vai trò quan trọng của động xã hội và những hệ quả khôn lường nếu sự bất bình đẳng thu nhập ngày một gia tăng trong cuộc cách mạng công nghiệp (Orssetta Causa and Âsa Johanson, 2009). Ngoài ra, di động xã hội còn phụ thuộc vào tình trạng xã hội và nghề nghiệp trong một xã hội nhất định với những cấu trúc tổng thể của vị trí đó, đối với Max Weber ông cho rằng tầm vóc kinh tế, uy tín, sức mạnh thể hiện sự phức tạp trong hệ thống các mối quan hệ phân tầng trong xã hội nhất định, đó có thể được coi là các biến độc lập giải thích sự di động xã hội qua 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các thời điểm, tuy nhiên còn có các biến đóng góp vào sự di động xã hội như giới tính, quan hệ tình dục, chủng tộc, tuổi tác (Grusky, David B and Robert M.
Có thể phân tích sự di động xã hội thông qua sự tích góp vốn xã hội của các cá nhân trong xã hội, sự vào sự phân loại vốn đã góp phần làm thay đổi tính di động xã hội của từng cá nhân, tác giả người Pháp Pierre Bourdieu đã đưa ra các khái niệm cơ bản về vốn xã hội để bóc tác sự khác biệt trong các khía cạnh của kinh tế như (1) vốn kinh tế; (2) vốn xã hội; (3) vốn văn hóa. Sự tích hợp đầy đủ các loại vốn cũng tạo ra sự khác biệt trong các tầng lớp khác nhau, Hình thành tầng lớp địa vi cao - thấp trong xã hội (Pierre Bourdieu, 1984). Tác giả Sorokin, nhà xã hội học người Mỹ đã có nghiên cứu về di động xã hội thông qua tác phẩm Social Mobility, tác giả cho rằng di động xã hội xuất phát từ vai trò của các yếu tố như kinh tế, xã hội nhóm, gia đình và trình độ học vấn. Tác giả là một trong những người Đối với yếu tố truyền thống phân tích vị thế đạt được (Bùi Thế Cường, Đặng Thị Việt Phương, Trịnh Huy Hóa, 2010).
Tác giả Tony Bilton cũng đưa quan điểm của mình về di động xã hội, tác giả cho rằng trong xã hội công nghiệp, các cá nhân có thể di động từ địa vị này sang địa vị khác bằng nỗ lực của cá nhân trong xã hội đó, và không nhất thiết phải có mối quan hệ với địa vị xã hội của gia đình, vấn đề quan trọng tác giả đề cập đến là tài năng. Đối với tác giả Weber phân tích sự di động xã hội trong mối liên kết với phân chia giai cấp và bắt đầu bằng sự sở hữu, kiểm soát tư liệu sản xuất, tài sản và cả kỹ năng chuyên môn, kỹ xảo. Ngoài ra, một số các nhà xã hội học như Stephen Aldrige, Pierre Bourdieu nghiên cứu nhiều hơn về nhân tố văn hóa, các tác giả cho rằng vốn văn hóa có thể được tích lũy và hoán cải thành các vốn khác. Bourdieu quan tâm xem xét cách thức mà vốn văn hóa có thể tạo nên những ưu thế hay sự kém ưu thế của nhóm này so với nhóm khác (Mai Huy Bích, 2006).
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong một nghiên cứu của tác giả Wilkinson và Pickett (2007) tiến hành một phân tích toàn xã hội di động ở các nước đang phát triển cho thấy mối quan hệ giữa bất bình đẳng xã hội cao và tính di động xã hội thấp. Trong số tám quốc gia nghiên cứu - Canada, Đan Mạch, Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy, Đức, Anh và Mỹ, Mỹ có cả sự bất bình đẳng kinh tế cao nhất và tính di động kinh tế thấp nhất. Trên thực tế, Mỹ có tính di động rất thấp ở nấc thấp nhất trong nấc thang kinh tế xã hội, với tính di động tăng nhẹ như một đi lên các bậc thang. Ở bậc trên cùng của bậc thang, tuy nhiên, tính di động lại giảm (Wilkinson RG, Pickett KE, 2007; Isaacs, Julia B, 2008).
Như vậy, dù nghiên cứu di động xã hội Đối với yếu tố quan điểm nào thì các nhà nghiên cứu cũng luôn coi di động về mặt nghề nghiệp là yếu tố quan trọng để chỉ ra sự di động của cá nhân hay nhóm. Các tác giả chỉ ra ba yếu tố quan trọng tác động đến sự di động nghề nghiệp của cá nhân và nhóm đó là: (1) yếu tố thuộc về sở hữu tư liệu sản xuất; (2) yếu tố thuộc về hoàn cảnh xuất thân như điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội của gia đình, nhóm xã hội và (3) các yếu tố về cá nhân như trình độ giáo dục, năng lực và kỹ năng của bản thân. Các nghiên cứu về lao động nhập cư Tại Việt Nam, đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về sự di động xã hội, đặc biệt là di động xã hội về nghề nghiệp. Với sự phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, quá trình chuyển đổi các ngành nghề cũng mạnh mẽ hơn, có thể tìm hiểu về sự chuyển đổi ngành nghề thông qua các tác giả như Lê Hữu Nghĩa và Lê Ngọc Hùng (2012) với nghiên cứu Cơ cấu xã hội và phân tầng xã hội trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam; tác giả Tạ Ngọc Tấn (2010) với nghiên cứu Một số vấn đề về biến đổi cơ cấu xã hội ở Việt Nam hiện nay; tác giả Nguyễn Thị Vân Anh với nghiên cứu Chuyển đổi cơ cấu lao động vùng Đồng bằng Sông Hồng giai đoạn 2011 – 2015; tác giả Nguyễn Thị Vĩnh Hà (2006) với nghiên cứu Tác động của quá trình đô thị hóa đến cơ cấu lao động và việc làm của các hộ gia đình ở 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ Liêm, Hà nội; tác giả Nguyễn An Lịch trong nghiên cứu Sự tác động của yếu tố kinh tế đến sự di động xã hội và cơ cấu dân cư miền Bắc ở Viêt Nam.
Các công trình của các tác giả đều cho thấy rằng sự chuyển đổi việc làm, chuyển đổi nghề nghiệp đang diễn ra với quy mô lớn trong toàn xã hội, và cần phải quan tâm, nghiên cứu kịp thời nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững và ổn định của toàn xã hội. Sự chuyển đổi cơ cấu lao động việc làm của toàn xã hội có quan hệ chặt chẽ với vị trí việc làm của từng cá nhân trong xã hội. Việc cá nhân làm nghề gì lại phụ thuộc trước hết vào định hướng của bản thân mỗi cá nhân. Vì thế, các nghiên cứu ngoài việc tập trung nghiên cứu sự chuyển đổi nghề nghiệp, thì các nghiên cứu về sự chuyển đổi lao động, việc làm cũng rất quan trọng.